I
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/dasdoctrinaledesOOalex
V
i'H'yi-'^'"'*
'm
Monumenta Germaniae Paedagogica
Schulordnungen
Schulbücher und pädagogische Miscellaneen
aus den Landen deutscher Zunge
' Im Auftrage der Gesellschaft für
deutsche Erziehungs- und Schulgeschichte
herausgegeben
von
KARL KEHRBACH
BAND XIT
Das Doctrinale des Alexander de Villa-Dei
BERLIN
A. Ifof'inann & Couip.
1898
I
DAS DOCTRINALE
DES
ALEXANDER DE VILLA-DEI
KRITISCH-EXEGETISCHE AUSGABE
MIT EINLEITUNG
VERZEICHNISS DER HANDSCHRIFTEN UND DRUCKE
NEBST REGISTERN
BEARBEITET
VON
PROFESSOR DR. DIETRICH REICHLING
OBERLEHRER AM f^OFUtOTt OrMTiTOnM ZU HEILIGENSTADT
1o<3l98
BERLIN
A. HOFMANN & COMP.
1893
^55
Vorwort.
In der Geschichte des Unterrichts- und Erziehungswesens
des Mittelalters, zu der die 'Monumenta Germaniae Paedagogica'
die Bausteine liefern wollen, darf das sogenannte Doctrinale
des Alexander de Villa-Dei (von Villedieu) schon wegen
seiner weiten Verbreitung und seines langen Gebrauchs eine be-
sondere Beachtung beanspruchen. Um die Wende des 12. Jahr-
hunderts entstanden, hat es nämlich bald in den Schulen des
ganzen civilisirten Europas Eingang gefunden und eine mehr als
dreihundertjährige, bis zum Auftreten des Humanismus kaum
bestrittene, in einzelnen Ländern sogar die ganze Zeit der
hum_anistischen Bewegung überdauernde Herrschaft behauptet.
Ist diese so lange und so allgemeine Werthschätzung ein
beredtes Zeugniss dafür, dass das Buch den Bedürfnissen seiner
Zeit in hervorragendem Maße entsprach, so wird eine ein-
gehendere Betrachtung desselben uns mit dem Betriebe des
grammatischen Unterrichts in jener Zeit, seiner Methode und
seinen Zielen, näher bekannt machen und damit zu einer ge-
rechtern Würdigung der als so unsäglich barbarisch verschrieenen
mittelalterlichen Latinität führen.
Die Erkenntniss von der Wichtigkeit des Doctrinale nach
der angedeuteten Richtung hin veranlasste den unlängst ver-
storbenen französischen Gelehrten Thurot, diesem durch die
fortgesetzten, mit Spott, Hohn und Wuth geführten Angriffe
der Humanisten in Verachtung und schliesslich in völlige Ver-
gessenheit gerathenen Lehrbuche seine Studien insbesondere
zuzuwenden. Die Resultate seiner Untersuchungen, bei denen
er sich, abgesehen von zwei kurzen Aufsätzen in der 'Histoire
litteraire de la France' ^), auf Vorarbeiten nicht stützen konnte,
hat er in der Inaugural-Dissertation : 'De Alexandri de Villa Dei
Doctrinali eiusque fatis' (Parisiis 1850), sowie in den achtzehn
Jahre später erschienenen 'Notices et extraits de divers ma-
nuscrits latins pour servir ä l'histoire des doctrines grammati-
') Tome XVI. p. 188, Tome XVIII. p. 202-209.
(VI) Vorwort.
cales au moyen äge'^) niedergelegt. Nachdem mittlerweile der
Breslauer Professor Fr. Haas e in dem verdienstvollen Schriftchen:
^De medii aevi studiis philologicis'^), auf die grammatischen Lei-
stungen des Mittelalters überhaupt und auf die Bedeutung des
Doctrinale insbesondere näher hingewiesen hatte, ist durch die
in den letzten Jahren veröffentlichte, im Wesentlichen auf den
Untersuchungen Thurot's beruhende Abhandlung von Neu-
decker: 'Das Doctrinale des Alexander de Villa Dei und der
lateinische Unterricht während des spätem Mittelalters in Deutsch-
land'^), jenes Normallehrbuch der Grammatik auch in unsern
Landen etwas bekannter geworden. Gleichwohl findet dasselbe
auch in den neuesten Geschichtswerken der Pädagogik eine
schon in Ansehung seiner Jahrhunderte langen Geltung viel zu
geringe Berücksichtigung, oder aber eine schiefe und geradezu
falsche Beurtheilung. In hohem Grade befremden muss es uns
namentlich, wenn noch in den jüngsten Tagen ein Gelehrter wie
Herm. Masius nach dem Vorgange der Humanisten und der
Verfasser der 'Dunkelmänner-Briefe' von dem 'berüchtigten'
Doctrinale redet und dieses sowie die übrigen Lehrbücher der
'Bettelmönche' als 'klägliche Machwerke', ja, mit Luther als
'Eselsmist' zu bezeichnen keinen Anstand nimmt*).
Eine kritische Ausgabe des Doctrinale mit Heranziehung
des gesammten zugänglichen Quellenmaterials wird, dem bereits
vor 10 Jahren veröffentlichten Plane der 'Monumenta Germaniae
Paedagogica' ^) entsprechend, in vorliegender Schrift zum ersten
Male versucht. Ueber die für die Feststellung des Textes be-
nutzten Handschriften und ersten Drucke an sich und in
ihrem Verhältniss zu einander wird in dem bezüglichen Ab-
schnitte der Einleitung das Nöthige gesagt werden. Die ab-
weichenden Lesarten sind, abgesehen von offenbaren Schreib-
oder Druckfehlern, sämmtlich unter dem Texte angegeben, und
^) Notices et extraits des manuscrits de la Bibl. Imper. et autres
bibl. Tome XXII, part. 2. Paris. 1868.
2) Index leetionum Univ. Vratislav. 1856.
•^) Progr. d. städt. Realschule zu Pirna 1885.
*) In seiner während des Druckes des vorliegenden Werkes er-
schienenen grossem Abhandlung: Die Erziehung im Mittelalter, in
Schmid's Gesch. d. Erziehung Bd. II, Abth. 1 (Stuttgart, Cotta, 1892) S. 298.
^) K. Kelu-bach, kurzgefasster Plan der MOP (Berlin, A. Hofmann
& Comp. [1888|) S. 27 f.
Vorwort. (VII)
zwar aus praktischen Gründen — insbesondere um unnütze
Wiederholungen desselben Wortes in verschiedener Schreib-
weise zu vermeiden — , mit Auflösung der zahlreichen Com-
pendien der Originale, in soweit über deren Bedeutung kein
Zweifel bestand. Ein alphabetisches Verzeichniss des zum
Belege und zur Erläuterung des Textes in den Noten heran-
gezogenen Hülfsmaterials ist der Ausgabe selbst vorangestellt.
Durch die der fach wissenschaftlichen Einleitung, der Biblio-
graphie der Handschriften und Drucke, sowie der Bearbeitung
des Doctrinale selbst beigegebenen In die es wird hofTentlich
für schnelle Orientirung und leichte Auffindung hinreichend
gesorgt sein. Über die bei der Bearbeitung des ganzen Werkes
vornehmlich benutzten Schriften und Abhandlungen gibt das auf
das Inhaltsverzeichniss folgende allgemeine Bücherverzeichniss
nähere Auskunft. Hier nur noch einige Worte hinsichtlich der in
vorliegender Ausgabe des Doctrinale befolgten Orthographie.
Da es mir wesentlich darauf ankam, einen lesbaren und mög-
lichst leicht verständlichen Text zu bieten, so glaubte ich auf
die Beibehaltung der derzeitigen (übrigens keineswegs conse-
quenten) Schreibweise, die durch ihre Fremdartigkeit das Auge
des daran nicht gewöhnten Lesers beleidigt und vielfach das
Wortverständniss erheblich erschwert haben würde, verzichten
zu müssen. Ich habe darum durchweg, soweit nicht die
damalige Etymologie oder Metrik eine Aenderung ver-
bot*), die Schreibweise der Codices in die jetzt übliche um-
gewandelt. Dass dieses Verfahren allgemeine Billigung finden
werde, kann ich freilich angesichts der in solchen Dingen
herrschenden grossen Meinungsverschiedenheit nicht hoffen.
Hat es doch schon schwer genug gehalten, zwischen dem
Leiter der M. G. P. und dem Herausgeber hierin eine Einigung
zu erzielen, und ist diese erst auf Grund eingeholter Gutachten
des Gymnasialdirektors Prof. Dr. Ernst Voigt in Berlin und
des Geheimen Regierungsraths Prof. Dr. Heinrich Keil in
^) So habe ich u. a. die Schreibung 'scisma' statt 'schisma' bei-
behalten zu sollen geglaubt, da die Grammatiker und Lexicographen des
Mittelalters bis auf den Verfasser des Breviloquus (Job. Reuchlin) herab
das Wort von ^scindere' ableiteten; desgleichen 'anormala', weil von
'norma' hergeleitet. Mehrfach gebot auch die Rücksicht auf das Vers-
mass und die von dem Verfasser aufgestellte Metrik die Beibehaltung der
ursprünglichen Schreibweise, z. B. 'heresis'.
(VIII) Vorwort.
Halle a. d. S., sowie einer Conferenz mit dem letztgenannten
Herrn zu Stande gekommen. — Uebrigens ist die abweichende
Orthographie der Handschriften und ältesten Drucke, wenn man
von der nur gelegentlichen Berücksichtigung der ausschliesslichen
Anwendung von e für ae und oe absieht, in den textkritischen
Anmerkimgen überall verzeichnet worden.
Dass die Sammlung, Sichtung und Verarbeitung des weit
verzettelten Materials viele Mühe und Zeit gekostet hat, bedarf
kaum der Erwähnung. Nicht verschweigen aber darf ich,
dass die Herbeischaffung desselben in der hier gebotenen rela-
tiven*) Vollständigkeit ohne längere Entbindung von meinen
amtlichen Obliegenheiten und ohne materielle Beihülfe über-
haupt nicht möglich gewesen wäre. Es ist mir darum eine
angenehme Pflicht, Seiner Excellenz dem frühern Unterrichts-
Minister, jetzigen Oberpräsidenten der Provinz Westpreussen
Herrn Dr. von Goßler für den seiner Zeit mir bewilligten
halbjährigen Urlaub zu Studienreisen im Auslande, sowie der
derzeitigen Verwaltung der für die 'Monumenta Germaniae
Paedagogica' von den Regierungen Braunschweigs und An-
halts ausgeworfenen jährlichen Subvention für die zweimalige
Zuwendung derselben zu dem gedachten Zwecke und endlich
dem Verleger der 'Monumenta', Herrn Rud. Hofmann in
Berlin, für die zur Durchforschung der Bibliotheken Deutsch-
lands gebotenen Reisegelder meinen herzlichsten Dank auszu-
sprechen. Nicht minder grossen Dank schulde ich den Vor-
ständen und Beamten der zahlreichen Bibliotheken des
In- und Auslandes, mit denen ich in persönlichen oder schrift-
lichen Verkehr getreten bin, sowie einer grossen Anzahl von
Freunden und Gönnern für mannigfache bereitwillige Unter-
stützung bei meinen Nachforschungen.
So übergebe ich denn die mühsame Arbeit der Oeff'entlich-
keit mit der Bitte um wohlwollende Aufnahme und nachsichtige
Beurtheilung.
Heiligenstadt, im October 1893.
Dietrich Reichling.
*) Etwaige Verbesserungen und Ergänzungen des Werkes, die in
den 'Mitteilungen der Gesellschaft für deutsche Erziehungs- und Schul-
gescliichte' veröffentlicht werden sollen, wolle man gefälligst an Dr. Karl
Kehrbach in Berlin richten.
«
INHALTSVERZEICHNISS.
Einleitung.
Seite
. Umfang, Ziel und Methode des grammatischen Unterrichts im Mittel-
alter III
Stellung der Grammatik unter den Bieben freien Künsten IIL
Praktische Bedeutung der lateinischen Sprache IV. Das mittel-
alterliche Latein ein Produkt der Weiterentwicklung und or-
ganischen Fortbildung der römischen Volkssprache V. Einfluss
der Vulgata, der Kirchenväter und der Scholastiker auf die Ge-
staltung der Sprache V— X. Durch die Scholastiker wird die
Grammatik eine rein speculative Wissenschaft XI— XII. All-
gemeine Beschaffenheit eines mittelalterlichen Lehrbuches der
Grammatik im Unterschiede von dem der Alten: a) in der
Formenlehre vielfache Umgestaltung der Lehrbücher von Donat
und Priscian XIII— XIV; b) Aufstellung eines Systems der Syntax
durch die Sprachphilosophen des 12. u. 13. Jahrhunderts, insbe-
sondere durch Alexander de Villa-Dei XV; c) systematische
Darstellung der Quantität durch den Letztern XVI; d) Accent-
u. Interpunctionslehre; die Lehre von den Figuren XVI — XVII.
Leetüre: Cato-Aesop-Avian (Elementarlesebuch), Ovid, Vergil,
Homerus Latinus, Theodulus, Prudentius, luveneus, Sedulius,
Petrus Riga und — Maximian XVII- XX.
II. Leben und Schriften des Alexander de Villa-Dei (von Villedieu) . . XX
Ort und Zeit seiner Geburt XX— XXII. Sein Studienaufenthalt
in Paris und die nähere Veranlassung zur Bearbeitung des Doc-
trinale XXII — XXIV. Vermuthungen über seine spätere Lehr-
thätigkeit; sein Tod zu Avranches XXIV— XXVI. Charakter
Alexanders XXVI— XXIX. Seine Schriften: 'Alphabetum malus'
und 'minus' XXIX— XXXV; 'Doctrinale' (Abfassungszeit und
Zweck) XXX VI-XXX VIII; 'Ecclesiale' XXXVIII-XXXIX;
[Glossarium metricum] XXXIX— XL; 'Massa computi' XLI;
'Algorismus' XLI; 'Tractatus de sphaera' XLII; 'Summarium
biblicum' XLII-XLIII.
[X] Inhaltsverzeichniss
Seite
Das Doctrinale.
1. Verbreitung desselben. Handschriften und
Drucke, Text und Glossen XLIV
Zahl, Alter und Herkunft der aufgefundenen Handschriften
XLIV; Gesammtzahl der verzeichneten Drucke XLV (siehe je-
doch die Berichtigung auf S. CXVni). Herstellung der letztern
in italienischen, deutschen (holländischen und belgischen),
französischen, englischen und polnischen OfRcinen XLV —
XLVin. Gebrauch des Doctrinale an den Universitäten (Paris,
Toulouse, Heidelberg, Wien, Erfurt, Leipzig, Freiburg, Ingol-
stadt, Tübingen, Prag, Köln) XLIX— L; an klösterlichen An-
stalten und anderen gelehrten Mittelschulen (insbesondere an
der Schule des Alexander Hegius in Deventer und der Dom-
schule zu Münster) L — LH. Frühzeitige Interpolation des
Doctrinale (durch Johannes von Garlandia) LIII — LVII. All-
gemeines Verhältniss der Handschriften und Drucke zu
einander LVII. Nähere Notizen über die für die Fest-
stellung des Textes benutzten Codices und ältesten Ausgaben
LVIII — LX. Erläuterungen des Textes des Doctrinale wurden
zunächst in der betreffenden Landessprache gegeben LX— LXI;
speciellere Nachweise bezüglich der Zuhülfenahme des Deut-
schen LXI — LXII. Glossen und Commentare a) handschrift-
liche: Glosa 'Admirantes' LXII; Glosa 'Testante philosopho'
LXII; Commentare von Bonifacius de Museis, Berthold von
Zürich, Jonas von Soissons, Johannes von Munzingen, Tibinus,
Helmhold, Henguinus, Hieronymus von Werden, Stephan Heu-
ner, Ulrich Aezinger u. A. LXIII b) gedruckte: Commentum
Ludovici de Guaschis LXIII; Commentum Monachi Lombardi
LXIV; Interpretatio Facini Tibergae LXIV; Glosa Focaudi
MonieriLXIV; Glosa notabilis LXIV— LXV: Dicta sive Glosae
loannis Synthen LXV — LXVI; Opus minus Guilelmi Zenders
de Werdt (Weert) LXVI— LXVII; MeduUa aurea Timanni
Kemeneri LXVII — LXVIII; Exercitium IL partis loannis Glo-
goviensis LXVIII; Commentaria Hermanni Torrentini in I.
partem, Kemponis Thessaliensis in IL partem, Andreae Gutterii
Cerasiani extracta III. partis LXIX — LXX; Explanationes, ca-
stigationes et additiones Ascensianae (lod. Badii Ascensii) LXX.
2. Eintheilung, Inhalt, Stil und Quellen. Das Doc-
trinale und der Graecismus LXXI
Allgemeine Inhaltsangabe der zwölf Kapitel LXXI. In den
altern Handschriften, sowie in dem ersten Drucke fortlaufender
Text ohne Kapitelüberschriften; seit dem 14. Jahrh. Scheidung
des ganzen Werkes in drei, gQg^n Ende des 15. Jahrh. in vier
Haupttheile LXXI — LXXII. Nähere Inhaltsangaben und all-
gemeine Charakteristik des Lehrbuches LXXII — LIV. Me-
trische Form desselben (die auch in den grammatischen
Inhaltsverzeichniss [XI]
Seite
Lehrbüchern der Humanisten vielfach beibehalten wurde)
LXXIV-LXXVI. Quellen desDoctrinale LXXVI-LXXIX.
Das Doctrinale und der Graecismus bezüglich ihrer Priorität
LXXIX-LXXXIII.
3. Der Kampf um das Doctrinale LXXXIII
Laurentius Yalla erklärt der mittelalterlichen Latinität
und der scholastischen Lehrmethode der Grammatik den
Krieg LXXXIII — LXXXV. Sulpicius von Veroli, Antonius
Mancinellus, Aldus Manutius undPylades vonBrescia ziehen
gegen das Doctrinale zu Felde, ohne es jedoch beseitigen
zu können LXXXV — XC. Stellung der älteren deutschen
Humanisten, des Alexander Hegius, Ludwig Dringenberg,
Jacob Wimpheling u. A., in dem Kampfe gegen das Doc-
trinale XC— XCI. Hermann Torrentinus unternimmt eine
theil weise Umarbeitung dieses Lehrbuches nach humanisti-
schen Principien, welche Bearbeitung in der Folge eine
weite Verbreitung erfuhr XCI— XCII. Der stufenweise
Entwickelungsprozess von unbedingter oder bedingter An-
erkennung bis zur völligen Verwerfung des Doctrinale,
wie ihn anscheinend alle in der Mitte zwischen den älteren
und jungdeutschen Humanisten stehenden Gelehrten durch-
gemacht haben, wird an Johannes Murmellius und Heinrich
Bebel näher nachgewiesen XCII — XCVI. Ungestümes, rück-
sichtsloses Auftreten der Jüngern Humanistengeneration
gegen Alexander und dessen Vertheidiger — Hermann van
dem Busche und die 'Epistolae obscurorum virorum' — ;
Sieg und Ende des deutschen Humanismus XCVI— XCIX.
Nähere Nachweise über das allmähliche Verschwinden des
Doctrinale aus den Schulen Deutschlands: die Universität
zu Wien und die Domschule zu Münster entäussern sich
desselben am frühesten XCIX— CI; es folgen die Univer-
sitäten zu Tübingen und Ingolstadt, die Schulen von Nürn-
berg, Schlettstadt, Memmingen, Emmerich, Nördlingen,
Nordhausen, Osnabrück u. a. CI— CHI. Einige Notizen
über den gleichen Vorgang in Frankreich (zunächst
Umarbeitung des Textes des Doctrinale durch Jodocus
Badius), England und den nordischen Staaten CHI— CIV.
Nähere Erörterung der Gründe für das lange und zähe
Festhalten an dem Doctrinale in der Zeit der humanisti-
schen Bewegung und für das ablehnende Verhalten gegen
die von den Anhängern der neuen Richtung gebotenen
Ersatzmittel: die verwandtschaftlichen Beziehungen der
grammatischen Lehrbücher der Humanisten Sulpitius, Man-
cinellus, Heinrichmann, Bebel u. A. zum Doctrinale; Aus-
beutung des letztern durch Mancinellus CV— CX.
Register CXI
Berichtigungen CXVIII
[XII] Inhaltsverzeiclmiss
Doctrinalis Codices manu scripti
et libri typis impressi.
pagiaa
A. Codices manu scripti CXXI
B. Libri typis impressi CLXVIII
Indexbibliograpliicus CCXCI
A. Codices manu scripti. 1. Codicuni conspectus
CCXCI— CCXCII. 2. Commentatores et cornmentaria vcl
glosae CCXCIII-CCXCIV.
B. Libri typis descripti. 1. Urbes et typographi
CCXCV— CCCIII. 2. Comirientatores et conimentaria vel
glosae CCCIII— CCCVII. 3. Bibliothecae, in quibus Doc-
trinalis libri typis descripti adservantur CCCVII— CCCIX.
Alexandri de Villa-Dei Doctrinale
recensitum et explanatum.
Subsidioru in conspectus . 3
[Pars l-l 7
Proemium 7 — 8. Capitulum 1. De declinatione 8—26.
Capitulum IL De heteroclitis 26—33. Capitulum III. De
comparatione 33 — 35. Capitulum IV. De geiiere nominum
35—49. Capitulum V. De perfectis et supinis 49—62.
Capitulum VI. De verbis defectivis et anomalis 63—69.
Capitulum VII. De formis verborum 69—70.
[Pars II.] 70
Capitulum VIII. De regimine vocum 70 — 87. Capitulum IX.
De con&tructione 87—99.
[Pars 111.] 100
Capitulum X. De syllabarum quantitate 100 — 152.
[Pars IV.] 152
Capitulum XL De acccntibus 152 — 157. Capitulum XII.
De figuris 157-178.
Index grammaticus 179—211
VERZEICHNISS
der benutzten Schriften und Abhandlungen^).
Acro et Poriihyrio, Commentarii in Q. Horatium Flaccum. Edidit Ford.
Hauthal. 2 voll. Berolini 1864-1866.
Alexander de Villa-Dei, Alphabetum malus. Codex membr. Bibl. Nat.
Parisinae 7682 A, fol. 88—160.
Algorismus. Codex membr. Bibl. Nat. Parisinae 7440 B. Codex
membr. Musei Britannici Harl. 3902.
Doctrinale. Die für die Textkritik und Exegese benutzten Hand-
schriften und ersten Drucke sind in dem Subsidiorum conspectus vor
der Ausgabe des Doctrinale verzeichnet.
Ecclesiale. Codex membr. Bibl. Nat. Parisinae 14927, fol. 164—174.
Massa computi. Codex membr. Bibl. Nat. Parisinae 7420 A, fol.
2—21. Codex membr. Bibl. Bodleianae Oxoniensis K. D. 22, fol. 25—41.
Codex membr. Bibl. Vaticanae 3110. Codex chart. Bibl. Nat. Parisinae
18505, fol. 1—15.
— — Summarium biblicum. Codices Bibl. Reg. Monacensis 14094, 17279,
7662.
Arnes-Herbert, Typographical Antiquities etc. London 1785.
Anthologia veterum latinorum epigrammatum et poematum. Editionem
Burmannianam digessit et auxit H. Meyerus Turicensis. Tomus I.
Lipsiae 1835.
Antonius, Aelius, Nehrissensis, Grammatica. Granatae 1582. — Grammaticae
institutiones. Barcinonae, Sebast. ä Cormellas, 1606.
Anzeiger, neuer, für Bibliographie und Bibliothekwissenschaft, begründet
von Jul. Petzholdt, hrsg. v. Jos. Kürschner. 46. Jahrg. Stuttgart 1885.
1) Um das Verzeichniss der bei der Bearbeitung des vorliegenden Werkes benutzten
Literatur nicht allzu unifangreicli zu gestalten, wurden in dasselbe nicht aufgenommen :
1. die für die Einleitung, sowie für die Textkritik und Erklärung des Doctrinale herange-
zogenen, in einem 1:)esondern Verzeichnisse näher beschriebenen Handschriften und Drucke
des Doctrinale; 2. die überaus grosse Anzahl derjenigen gedruckten Kataloge von öffent-
lichen, Stifts-, Gymnasial- und anderen Bibliotheken, welche eine Ausbeute für die Biblio-
graphie des Doctrinale entweder liberhaupt nicht gewährten, oder deren Benutzung durch
Autopsie der dort verzeichnet'^^n Handschriften und Drucke, bezw. durch nähere Mitthei-
lungen seitens der Bibliothekvorstände überflüssig geworden war; 3. die in den Anmer-
kungen zu der Ausgabe des Doctrinale citirten Werke von Klassikern und Kirchenschrift-
stellern.
[XIV] Verzeichniss der benutzten Schriften und Abhandlungen
Aschhach, J., Die Wiener Universität und ihre Humanisten im Zeitalter
Maximilians I. Wien 1877. (Zweiter Band der Geschichte der Wiener
Universität.)
Aventtnus, Joan., Grammatica. Norimbergae, Joan. Stüchs, 1515.
Baehler, J. J., Beiträge zu einer Geschichte der lateinischen Grammatik
im Mittelalter. Halle 1885.
Bebelius, Henr., Justmgensis, Commentaria de abusione linguae Latinae,
in den Commentaria epistolarum conficiendarum Henrici Bebelii.
Argentinae 1516.
Apologia pro suis commentariis etc., in den Commentaria 1. c.
Ars versificandi et carminum condendorum cum quantitatibus syl-
labarum, in Jacobi Henrichmanni Sindelfingensis grammaticae institu-
tiones. Phorcae, Thomas Anshelmus Badensis, 1509.
Bech, F., Verzeichniss der alten Handschriften und Drucke in der Dom-
herren-Bibliothek zu Zeitz. Berlin 1881.
Bei/schlag, D. E., Versuch einer Schulgeschichte der Reichsstadt Nörd-
lingen. Nördlingen 1793.
Bihlia sacra. S. 1. et typ. n., a. 148().
Bicjne, de la, Mary., Maxima Bibliotheca veterum Patrum. Tom. XXIV.
Lugduni 1677.
Böcking, E., siehe Eptstolae ohscurorum virorüm.
Brevüoquus Benthemianus, siehe Haman, IC
Breviloquus (Reuchlini), siehe Vocahularius hrevüoqims.
Brunei, Jac. Ch., Manuel du libraire et de l'amateur de livrcs. 5 ed. Vol. I.
Paris 1860.
(Buisson, F.,) Repertoire des ouvrages pedagogiques du X VP siecle. (Biblio-
theques de Paris et des dcpartements.) Paris 1886. [Memoires et
documents scolaircs publies par le Musee Pedagogique, fasc. no. 3.]
Bursian, Conr., Geschichte der classischen Philologie in Deutschland von
den Anfängen bis zur Gegenwart. München und Leipzig 1883.
Biischius, Ilerni., Valium humanitatis. Coloniae, Nie. Caesar, 1518.
Biäzhadi, Joh., siehe Krafft, C, u. Crecelius W., Beiträge u. s. w.
Camphell, M.F. A. G., Annales de la typographie Neerlandaise auXV* siecle.
La Haye 1874. Avec Supplements I-IV. La Haye 1878-1890.
Cassiodorus, M. Aur., Opera ed. Garetius. 2 voll. Venetiis 1729.
Catalogue ge'neral des manuscrits des bibliotheques des departements.
Tome II. Paris 1855.
Catalogue general des manuscrits des bibliotheques publiques de France.
Departements. Tom. I.— XV., XVII.— XIX. Paris 1886—1892.
Catalog der Bibliothek des ehemaligen Carthäuser- Klosters Buxheim.
Auction in München am 20. Sept. 1883 (XXX. Carl Förster'schc Kunst-
auction. 2. Abth.)
Catalogus bibliothecae della Failli. Anvers 1878.
Catalogus codicum manu scriptorum Bibliothecae Univcrsitatis lagellonicae
Cracoviensis. Cracoviae 1877 — 81.
Verzeichniss der benutzten Schriften und Abhandlungen [XV]
Catalogus codicum Bibliothecae Universitatis scientiarum Budapestinensis.
Budapestini 1881.
Catalogue of the manuscripts preserved in the library of the University
of Cambridge. Vol. I.— IV. Cambridge 1856—61.
Centralhlatt, lüe7'arisches, für Deutschland, hrsg. von Prof. Dr. Fr. Zarncke.
Jahrgang 1887. Leipzig.
Cloetta, W., Beiträge zur Literaturgeschichte des Mittelalters und der
Renaissance. L Komödie und Tragödie im Mittelalter. Halle 1890.
Codices manuscripti Bibliothecae Regiae Taurinensis Athenaei. Pars IL
Taurini 1749.
Coxe, H. 0., Catalogus codicum manu scriptorum qui in coUegiis aulisque
Oxoniensibus hodie adservantur. Vol. IL Oxonii 1852.
Crecelius, W., siehe Krafft, K., u. Crecelius, W.
Czerny, Älhin, Die Klosterschule von St. Florian. Entstehung, Verlauf,
Ende. 1071—1783. Linz 1873.
Delisle, Leop., Les ecoles d'Orleans au XIP et au XIIP siecle, in Annuaire-
Bulletin de la Societe de l'histoire de France, tome VIII., annee 1869,
p. 139-147.
Melanges de paleographie et de bibliographie. Paris 1880.
Manuscrits latins et frangais ajoutes aux fonds des nouvelles acqui-
sitions etc. Inventaire alphabetique. Partie I. Paris 1891.
Essai sur l'imprimerie et la librairie ä Caen de 1480 ä 1550. Caen
1891. (Extrait du Bulletin de la Societe des Antiquaires de Normandie,
tome XV.)
Denifle, H., Chartularium Universitatis Parisiensis sub auspiciis consilii
generalis Facultatum Parisiensium ex diversis bibliothecis tabulariisque
collegit et cum authenticis chartis contulit H. D. auxiliante Aem. Cha-
telain. Tom. I. ab a. 1200 ad a. 1286. Parisiis 1889.
Denk, 0., Geschichte des gallo -fränkischen Unterrichts- und Bildungs-
wesens von den ältesten Zeiten bis auf Karl den Grossen. Mit Be-
rücksichtigung der litterarischen Verhältnisse. Mainz 1892.
Despauterius, Jo., Ninivüa, Commentarii grammatici. Parisiis, Rob. Stephanus,
1537. — Lugduni, Sebast. Honoratus, 1563.
Dictionaire de geographie ancienne et moderne ä l'usage du libraire et
de l'amateur de livres. Par un bibliophile (P. Dechamps). Paris 1870.
Dictionary of National Biography Vol. XII. p. 436 — 439.
Diefenbach, L., Glossarium Latino-Germanicum mediae et infimae aetatis.
Francofurti ad M. 1857.
Dorange, A., Catalogue descriptif et raisonne des manuscrits de la biblio-
theque de Tours. Tours 1875.
Du Gange, Carol., Glossarium mediae et infimae latinitatis, digessit G. A. L.
Henschel. Editio novo aucta a L. Favre. 10 tomi. Niorti 1883—1887.
Eherhardus Bethuniensis, Graecismus. Ad fidem librorum manu scriptorum
recensuit, lectionum varietatem adiecit, indices locupletissimos et
(XVII Verzeichniss der benutzten Schriften und Abhandlungen
imaginem codicis Melicensis photolithographicam addidit Prof. Dr.
Joh. Wrobel. Vratislaviae 1887. (Corpus grammaticorum medii aevi.
Vol. I.) Siehe auch Torraca, F.
Echasis Captivi, das älteste Thierepos des Mittelalters, hrsg. v. E. Voigt.
Strassburg 1875. (Quellen und Forschungen zur Sprach- u. Cultur-
geschichte der germannischen Völker, hrsg. v. B. ten Brink, W. Scherer,
E. Stein mey er, 8. Heft.)
Eghert von Lüttich, Fecunda Ratis. Zum ersten Mal hrsg., auf ihre Quellen
zurückgeführt und erklärt v. E. Voigt. Halle 1889.
Epistolae ohscurorum viroriwi cum notis illustrantibus adversariisquo
scriptis. Collegit, recensuit, adnotavit E. Böcking. (Ulr. Hutteni Opp.
Supplementum.) 2 tomi. Lipsiae 1864. 1869.
Erasnius, Desid., Roterodamus, Opera omnia emendatiora et auctiora. Vol. I.
Lugduni Batav. 1702.
Erhard, Notizen über Timann Kennier, in der Zeitschrift für vater-
ländische Geschichte und Altorthumskunde, hrsg. v. dem Verein für
Geschichte und Alterthumskunde Westfalens I. Bd., 1. Heft, S. 68 f.
Münster 1838.
Faher, Basti., Soramis, Thesaurus eruditionis scholasticae etc., iam olim post
aliorum operas per Aug. Buchnerum recensitus etc. Novam editionem
correxit Christ. Cellarius. Lipsiae 1696.
Fahricnis, J. Ä., Bibliotheca Latina mediae et infimac aetatis. 6 voll.
Hamburgi 1734—1746.
Bibliotheca ecclesiastica, vol. VU. Vergl. Henricus Gandaviensis.
Fierville, Gh., Une grannnaire latine inedite du XHP siecle. Paris 1886.
Foppens, Joan. Franc, Bibliotheca Belgica. 2 voll. Bruxellis 1789.
Frey, Jos., Beiträge zur Geschichte des deutschen Schulwesens im Mittel-
alter, im Programm des Gymnasiums zu Rössel 1878.
F'örstemann, E. G., Nachrichten von den Schulen zu Nordhausen vor der
Reformation. Nordhausen 1829.
Gallia christiana in provincias ecclesiasticas distributa, in qua series et
historia archiepiscoporum, episcoporum et abbatum regionum omnium,
quas vetus Gallia complectebatur, ab origine ecclesiarum ad nostra
tempora deducitur. Tom. XIV. Condidit Barth. Hauroau. Parisiis 1856.
Garla7idia, Joh. von, siehe Kurz und Haiireaii.
Gottwald, P. Bened., Catalogus codicum manu scriptorum qui asservantur
in Bibliotheca Monasterii 0. S. B. TCngelbergensis in Helvetia. Friburgi
Brisg. 1891.
Grammatici Latini ex recensionc Henrici Keilii. Vol. I. — VIT. Lipsiae
1857—1880. Supplementum: Anecdota Helvetica. Lipsiae 1870.
Gratien-Arnoidt, A. F., Jean de Garlande, docteur-regent de grammaire
ä l'univcrsite de Toulouse de 1229 a 1232, in Revue de Toulouse 1866,
fevr. 1. Toulouse 1866.
Grofpfcnd, G. Fr., Erinnerungsblatt an das 500jährige Jubelfest des Lyceums
zu Hannover. Hannover 1848.
Yerzeichiiiss der benutzten Schriften und Abhandlungen [XVII]
Haase, H. Fr., De medii aevi studiis philologicis, im Index lectionum
Univ. Vratislaviensis 1856.
Hagen, H., Catalogus codicum Bernensium. [Bibliotheca Bongarsiana.]
Bernae 1875.
Hain, L., Repertorium bibliographicum, in quo libri omnes ab arte typo-
graphica inventa usque ad an. M D typis expressi ordine alphabetico
vel simpliciter enumerantur vel accuratius recensentur. 2 voll, in 4
part. Stuttgardiae et Lutetiae Parisiorum 1826 — 1888.
Hain-Bm^ger, Ludwig Hain's Repertorium Bibliographicum. Register. Die
Drucker des XV. Jahrh. mit chronologischer Aufführung ihrer Werke
zusammengestellt von K. Burger. Leipzig 1891. (Centralblatt für
Bibliothekwesen, hrsg. v. 0. Hartwig, Beiheft VIII.)
Halliwell, J. Orch., Rara Mathematica. London 1839.
Halm, Car., Rhetores latini minores, siehe Rhetores latmi minores.
Haman, K., Mittheilungen aus dem Breviloquus Benthemianus, einem
handschriftlichen lateinischen Glossar des XV. Jahrhunderts, in den
Programmen der Realschule des Johanneums zu Hamburg 1879 u. 1880.
Hartmann, Subconr., Beiträge zur Geschichte des Schulwesens in der
Stadt Osnabrück, im Programm des dortigen Raths-Gymnasiums 1861.
Haupt, M., Über das Registrum multorum auctorum von Hugo von Trim-
berg (v. J. 1280), im Bericht der Berliner Akademie der Wissenschaften
aus d. J. 1854, S. 142—164.
Hatireau, M., Notices sur les oeuvres authentiques ou supposees de Jean
de Garlande, in den Notices et extraits des manuscrits de la Biblio-
theque Nationale et autres bibliotheques, tome XXVIL, part. 2., p.
1—86. Paris 1869.
Hautz, J. F., Geschichte der Universität Heidelberg. 2 Bde. Mannheim
1862.
Heerwagen, H. W., Zur Geschichte der Nürnberger Gelehrtenschulen, im
Programm der Studienanstalt in Nürnberg 1860.
Hegnis, Alex., Dialogi. Daventriae, Rieh. Pafraet, 1503.
Heinemann, Otto v., Die Handschriften der Herzoglichen Bibliothek zu
Wolfenbüttel. 1. Abth.: Die Helmstedter Handschriften. 3 Bde.
Wolfenbüttel 1884—1888.
Henrichmann, Jac, Sindelfingensis, Grammaticae institutiones. Augustae
Vindel. 1536.
Henricus Gandaviensis, De scriptoribus ecclesiasticis, in Fabricii Biblio-
theca ecclesiastica, vol. VII.
Hep2)e, H, Das Schulwesen des Mittelalters und dessen Reform im 16.
Jahrhundert. Marburg 1860.
Histoire litteraire de la France. Tom. XVI. XVII. XVIII. XXI. XXII.
Paris 1832-1852.
Holtrop, J. G., Catalogus librorum saec. XV" impressorum, quotquot in
Bibliotheca Regia Hagana asservantur. 2 voll. Hagae-Comitum 1856.
[Hl
(XVIIl] Verzeichniss der benutzten Schriften und Abhandlungen
Huemer, Joh., Das Registrum multorum auctorum (des Hugo von Trim-
berg), in den Sitzungsberichten der philol. hist. Klasse der Wiener
Academie der Wissenschaften v. J. 1888. 116. Bd., 1. Heft, S. 145—190.
Hugidio Pisanus (einscopus Ferrariensis), Liber derivationum. Codex
Chart, s. XV. Bibl. Gottingensis. 2 voll.
Hntten, Ulr., Operuni Supplementum, ed. E. Böcking, siehe Epistolae
ohsciirorum virorum.
Ja7iotzl'i, ./. D. A., Nachricht von denen in der gräfl. Zaluskischen Bi-
bliothek sich befindenden raren polnischen Büchern. 4. Theil. Breslau
1753.
Joannes de lamm, Sununa quae vocatur Catholicon. S. 1. et a. (c. a. 1480).
Isülorus Hispalensis episc, Etymologiarum libri XX. S. 1., Guntherus
Zainer ex Reutlingen, 1472.
Just, K. S., Zur Pädagogik des Mittelalters, in den Pädagogischen Stu-
dien, hrsg. von W. Rein, 6. Heft. Eisenach 1876.
Kämmel, H., Rückblick auf die Geschichte des Gvmnasiums zu Zittau,
im Programm des dortigen Gymnasiums 1876.
Kätmnel, 0., Die Universitäten im Mittelalter, in Schmid's Geschichte der
Erziehung 2. Bd., 1. Abth. Stuttgart 1892.
Kaulen, Fr., Geschichte der Vulgata. Mainz 1868.
Handbuch der Vulgata. Mainz 1870.
Kehrhach, K., Kurzgefasster Plan der Monumenta Germaniae Paedagogica.
Berlin (1883).
Keil, H., siehe Grammatici Latini.
Kemner (Kemenertis, Camenerus), Timann, De arte grammatica quatuor par-
tium Alexandri medulla aurea. (Cf. Doctrinalis libri typis descr. no. 167.)
Compendium aureum etj^mologiae et syntacticae grammatices.
Daventriae, Jac. de Breda, 1502.
Opusculum de quatuor indeclinabilibus orationis partibus. Coloniae,
Quentell, 1506.
Compendium naturalis philosophiae. Coloniae, Quentell, 1521.
Kink, B., Geschichte der kaiserlichen Universität zu Wien. 2 Bd. : Statuten-
buch der Universität. Wien 1854.
Knauth, Chr., Von denen Schulbüchern, welche in denen oberlausitzischen
Schulen vor der Reformation Lutheri gebraucht worden. 1759.
Knocke, Über zwei vermeintliche biblische Historienbücher des Mittel-
alters, in Kehr's pädagogischen Blättern für Lehrerbildung und Lehrer-
bildungsanstalten 4. Bd., 2. Heft. Gotha 1875.
Knod, G., Jacob Spiegel aus Schlettstadt, im Programm des Real-Gym-
nasiums zu Schlettstadt 1884.
Kraffert, Ad. H., Geschichte des Gymnasiums zu Liegnitz, im Programm
des dortigen Gymnasiums 1869.
Krafft, C, und Crecelius, W., Beiträge zur Geschichte des Humanismus
am Niederrhein und in Westfalen. 1. Heft. Elberfeld 1870. (Special-
Abdruck aus der Zeitschrift dos Bergischen Geschichts-A'ereins Bd. VH.)
Verzeichniss der benutzten Schriften und Abhandlungen [XIX]
2. Heft. Elberfeld 1875. (Special-Abdruck aus derselben Zeitschrift
Bd. XL)
Kurz, Matth., Die Synonyma des Johannes von Garlandia, im Jahres-
bericht des k. k. Staatsgymnasiums im IX. Bezirk in Wien 1884/85.
Lachmann, Car., In T. Lucretii Cari de rerum natura libros commen-
tarius, iterum editus. Berolini 1855.
Laisne, Ä. M., Notiee biographique sur Alexandre de Villedieu, in den
Memoires de la Societe d'archeologie, de litterature, sciences et arts
d'Avranches, tome IL Avranches 1856.
Ledeboer, Ä. M., Notices bibliographiques des livres imprimes avant 1525
conserves dans la biblioth^que publique de Deventer. Deventer 1867.
Leyser, Polyc, Historia poetarum et poematum medii aevi. Halae-Magde-
burgi 1721.
Ltessem H. /., Hermann van dem Busche. Sein Leben und seine Schriften.
In den Programmen des Kaiser Wilhelm-Gymnasiums zu Köln 1884 — 89.
Loewe, Gust., Prodromus corporis glossariorum Latinorum: Quaestiones
de glossariorum Latinorum fontibus et usu. Lipsiae 1876.
Maius, Angel., Classici auctores. Tom. V. Romae 1833. Tom. VIII. Romae
1836. Vgl. Thesaurus novus latinüatis.
Manctnellus,Änt., Fe/iYernws, Opera cum explanationeAscensii. Basileae 1508.
Mancini, G., I manoscritti della libreria del comune et dell' accademia
Etrusca di Cortona. Cortona 1884.
Manüius, M., Über den Dichter Maximian, im Rheinischen Museum für
Philologie, hrsg. v. 0. Ribbeck u. Fr. Buecheler. Neue Folge. 44. Bd.,
4. Hft. Frankfurt 1889.
Manutius, Aldus Pius, Eomanus, Rudimenta grammatices Latinae linguae.
Venetiis 1501. — Grammaticarum institutionum libri IV. Venetiis,
Paulus Manutius, 1558.
Masius, H., Die Erziehung im Mittelalter, in Schmid's Geschichte der
Erziehung 2. Bd., 1. Abth. Stuttgart 1892.
Maximianus, Elegiae. Ad fidem codicis Etonensis recensuit et emendavit
M. Petschenig. Berlin 1890. (Berliner Studien für classische Philo-
logie und Archäologie. 11. Bd., 2. Heft.)
Mederer, J. N., Annales Academiae Ingolstadiensis. Pars IV. Ingolstadii
1782.
Met/er, H., siehe Anthologia.
Morand, Fr., Questions d'historie litteraire au sujet du Doctrinale metri-
cum d'Alexandre de Villedieu. (Extrait de la Revue des Societes
savantes des departements. XIIP serie, tome IL p. 50 — 59. Paris 1863.)
Mucctolo, Jos. Mar., Catalogus codicum manu scriptorum Maletestianae
Caesenatis bibliothecae fratrum minorum conventualium etc. Tom. I.
Caesenae 1780.
Müller, Joh., Quellenschriften und Geschichte des deutschsprachlichen
Unterrichts bis zur Mitte des 16. Jahrhunderts. Gotha 1882.
[II*]
[XX] Verzeichniss der benutzten Schriften und iVbhandlungen
Müller, Joh., Die Anfänge des sächsischen Schulwesens, im Neuen Archiv
für Sächsische Geschichte und Alterthumskunde, hrsg. von Ermisoh.
8. Bd., S. 1—40, 243—271. Dresden 1887.
Über die Modisten, im Anzeiger für Kunde der deutschen Vorzeit.
Neue Folge. Organ des Germanischen-Museums. 25. Bd., Jahrg. 1878,
S. 233 ff., 352 ff.
Munter, Fr., Kirchengeschichte von Dänemark und Norwegen. 2. Theil.
Leipzig 1831.
Murmellnis, Joh., In epistolam divi Hieronymi ad Niciam commcntarioli
duo. Daventriae, Theodoricus de Borne, 1515.
Scoparius in barbariei propugnatores et osores humanitatis. Coloniae,
Quentell, 1518.
Neudecker, Dr., Das Doctrinale des Alexanders de Villa Dei und der
lateinische Unterricht während des späteren Mittelalters in Deutsch-
land, im Programm der städtischen Realschule zu Pirna 1885.
Neue, Fr., Formenlehre der lateinischen Sprache. 2 Theile. 2. gänzlich
umgearb. u. erw. Aufl. Berlin 1875 u. 1877.
Nordhoff, J. B., Denkwürdigkeiten aus dem Münsterischen Humanismus.
Münster 1874.
Nyerup, Erasm., Librorum qui ante reformationem in scholis Daniae
praelegebantur notitia. Hafniae 1784.
runzer G. W., Annales typographici ab artis invcntae origine ad annum
153G. 11 voll. Norimbergae 1793-1803.
Papias (Lomhardus), Vocabulista. Venetiis, Philippus de Pincis, 1496.
Faulsen, Fr., Geschichte des gelehrten Unterrichts auf den deutschen
Schulen und Universitäten vom Ausgang des Mittelalters bis zur
Gegenwart. Mit besonderer Rücksicht auf den klassischen Unterricht.
Leipzig 1885.
Ferol^tus, Nie, Optima grammatices rudimenta auctore Nicoiao Perotto
archiepiscopo Sipontino. Florentiae, Georg. Maresotus, 1582.
FetzJioldt, Jul., siehe Anzeiger, neuer, für Bibliographie.
Ffaff, B., Versuch einer Geschichte des gelehrten Unterrichtswesens in
Württemberg in altern Zeiten. Ulm 1842.
Pfeiffer, Aug. Friedr., Beyträge zur Kenntniss alter Bücher und Hand-
schriften. 3 Stücke. Hof 1783—1786.
Poetae latini minoreti, cur. lo. Chr. Wernsdorf. Tom. IV. VI. Altenburgi
1785. Helmstadii 1794—99.
Prunll, C, Geschichte der Ludwig-Maximilians-Universität in Ingolstadt,
Landshut, München. 2 Bd. München 1872.
Pijladea Brixianas, Carmen scholasticum. Liptzck, Wolfgangus Mona-
censis, 1509.
— In Alexandrum de Villa Dei annotationes. Brixiae, lac. Britanniens,
1500.
Reichenhart, F., Die lateinische Schule zu Memmingen im Reformations-
zeitalter, in den Neuen Jahrbüchern für Philologie und Pädagogik,
Verzeichniss der benutzten Schriften und Abhandlungen [XXI]
hrsg. V. A. Fleckeisen u. H. Masius. 122 Bd., S. 225-285; 273-280;
331-345; 401—412. Leipzig 1880.
Reichling, Dietr., Beiträge zur Charakteristik der Humanisten Alexander
Hegius, Joseph Horlenius, Jacob Montanus u. Johannes Murmellius,
in Pick's Monatsschrift für rheinisch-westfälische Geschichtsforschung
und Alterthumskunde. 3. Jahrgang, S. 286- 303. Trier 1877.
Johannes Murmellius. Sein Leben und seine Werke. Nebst einem
ausführlichen bibliographischen Verzeichniss sämmtlicher Schriften
und einer Auswahl von Gedichten. Freiburg im Br. 1880.
Ortwin Gratius. Sein Leben und Wirken. Eine Ehrenrettung.
Heiligenstadt 1884.
Beuchltn, Joh., siehe Vocabularius hreviloquus.
Ehetores latini minores. Ex codicibus maximam partem primum ad-
hibitis emendabat Carolus Halm. Fase. L H. Lipsiae 1863. 1864.
Riga, Petrus, Aurora. Codex membr. saec. XIIL Bibliothecae Gottingensis,
Theol. 107.
Röhrig, T., Die Schule zu Schlettstadt, in Illgen's Zeitschrift für die
historische Theologie. 4. Bd., 2. Stück. Leipzig 1834.
Rönsch, H., Itala und Vulgata. Das Sprachidiom der urchristlichen Itala
und der katholischen Vulgata imter Berücksichtigung der römischen
Volkssprache durch Beispiele erläutert. 2. Ausgabe. Marburg 1875.
Scheler, A., Trois traites de lexicographie latine, im Jahrbuch für romanische
und englische Literatur, hrsg. v. Ludw. Lemcke. 6. Bd., S. 43 — 59;
7. Bd., S. 58—74; 8. Bd., S. 75-93; Leipzig 1865—1867.
Schulordnung von Bayreuth a. d. J. 1464, im Archiv für Geschichte und
Alterthumskunde des Obermainkreises. L Bd., 1. Abth. S. 86 f.
Schulo7^dnung von Crailsheim von 1480, in Birlinger's Allemannia. 3. Bd.,
S. 247—262.
Schum, W., Beschreibendes Verzeichniss der Amplonianischen Hand-
schriften-Sammlung zu Erfurt. Mit einem Vorworte über Amplonius
und die Geschichte seiner Sammlung. Berlin 1887.
Servius Naurus Honoratus, Commentarii in Virgilium. Ed. H. A. Lion.
2 vol. Gottingae 1826.
Smith, Rev. J. J., A catalogue of the manuscripts in the library of Gon-
ville and Caius College. Cambridge 1849.
Specht, Frz. Ant., Geschichte des Unterrichtswesens in Deutschland von
den ältesten Zeiten bis zur Mitte des 13. Jahrhunderts. Stuttgart 1885.
Schreiber, H., Geschichte der Albert-Ludwigs-Universität zu Freiburg im
Breisgau. 1. Theil: Von der Stiftung der Universität bis zur Refor-
mation, Freiburg 1857.
Steiff, K., Der erste Buchdruck in Tübingen (1498 — 1534). Ein Beitrag
zur Geschichte der Universität. Tübingen 1881.
Sulpicius, Ant., Verulanus, Sulpitianum opusculum. Romae, Euchar.
Silber, 1490. — Grammatica cum suo vocabulario in fine annexo.
Liptzig, Baccalarius Wolfgangus Monacensis, 1503.
[XXII) Vcrzeichniss der benutzten Schriften und Abhandlungen
Teuifel, W. S., Geschichte der römischen Literatur. Neu bearbeitet von
L. Schwabe. 5. Aufl. 2. Bd. Leipzig 1890.
Thesattrus novtis latinitatis sive lexicon vetus e membranis nunc pri-
mum erutum curante Angelo Maio. (Classici auctores, ed. Ang.
Malus, tom. VIII. Romae 1836.)
Thorhecke, Aug., Geschichte der Universität Heidelberg. 1. Abtheilung:
Die älteste Zeit. 1386—1449. Heidelberg 1886.
TJmrot, M. Ch., De Alexandri de Villa Dei Doctrinali eiusque fatis. Pa-
risiis 1850.
Notiees et extraits de divers manuscrits latins pour servir ä Thistoire
des doctrines grammaticales au rnoyen äge. (Notiees et extraits des
manuscrits de la Bibl. Imper. et autres bibl. Tome XXII., part. 2.
Paris 1868.)
Comptes rendus des seances de l'annee 1870, in Academie des In-
scriptions et Beiles -Lettres. Nouvelle serie. Tome VI. Paris 1870.
De l'organisation de l'enseignement dans l'universite de F'aris. Paris
et Besangen 1850.
Tommaseo e Bellini, Dizionario della lingua italiana. 4 voll. Torino e
Napoli 1865-79.
Tomasehek, J. Ä., Die Rechte und Freiheiten der Stadt Wien. Wien
1879. (Geschichtsquellen der Stadt Wien, hrsg. v. K. Weiss. I. Abth,,
2. Bd.)
Torraca F., AI proposito del Graecismus di Eberharde di Bethune, in
Rivista critica della letteratura italiana. Anno V. p. 93 sq. Roma —
Firenze 1888.
Trimherf/, Hugo v., siehe Haupt und Huemer.
Trithemius, lo.. De scriptoribus ecclesiasticis, in I. A. Fabricii Bibl. ecclesia-
stica, tom. V.
Univet'sal-Lexicon, grosses, aller Künste und Wissenschaften. 64 Bde.
Leipzig, Zedier, 1731—1754.
Urkunden zur Geschichte der Universität Tübingen aus den Jahren
1476-1550. Tübingen 1877.
Vahlen, J., Lorenzo Valla. Ein Vortrag. 2. Abdr. (aus dem Almanach
der kais. Akademie der Wiss. zu Wien v. J. 1864). Berlin 1870.
Valla, LaurentiuSf De linguae latinae elegantia libri VI. Parisiis, loannes
Gianion, s. a. (c. a. 1505).
Veesenmeger, G., De schola Latina Ulmana ante et sub reformationis sa-
crorum tempus brevis narratio. Ulmae 1818.
Vocahularius hreviloquus (lo. Reuchlini). Basileae, s. typ. n., 1480.
Voigt E., Das erste Lesebuch des Triviums in den Kloster- und Stiftsschulen
des Mittelalters (11. — 15. Jahrh.), in den Mitteilungen der Gesell-
schaft für deutsche Erziehungs- und Schulgeschichte, hrsg. v. K. Kehr-
bach. Jahrg. I, Heft 1, S. 42—53. Berlin 1891.
Siehe Echasis captivi; Egbert v. Lüttich; Ysengrimus.
Verzeichniss der benutzten Schriften und Abhandlungen [XXIIIJ
Voigt a St. Germano, Adauct., Versuch einer Geschichte der Prager Uni-
versität. 1. Abschn. Prag 1776.
Wadding Luc, Annales Minorum seu historia trium ordinum a. S. Fran-
cisco institutorum. Vol. I. Lugduni 1625.
Scriptores ordinis Minorum. Romae 1650.
Weissenhorn, J. C, Acten der Erfurter Universität. 2. Theil. Halle 1882.
(Geschichtsquellen der Provinz Sachsen und angrenzender Gebiete,
hrsg. V. der histor. Commission der Provinz Sachsen. 8. Bd., 2. Theil.)
Wernsdorf, J. Chr., siehe Poetae latini minores.
Windhaus, Dir. Dr., Die Schule zu Schneeberg unter dem Rektor Paul
Obermeier 1555—1575, in den Mitteilungen der Gesellschaft für deutsche
Erziehungs- und Schulgeschichte, hrsg. von K. Kehrbach. Jahrg. I,
Heft 3, S. 197—215.
Schulgesetze der Lateinschule zu Mansfeld um 1580, a. a. 0.,
S. 221—237.
Wisznieivski, Mich., Historya literatury polskiej. Tom. HI. Krakow 1841.
Wood, Ant., Historia et antiquitates Universitatis Oxoniensis. Tom. II.
Oxoniae 1674.
Wrohel, Joh., siehe Eberhardus Befhuniensis.
Ysengrimus, hrsg. u. erklärt v. E. Voigt. Halle 1884.
Zarncke, Fr., Sebastian Brant's Narrenschiff. Leipzig 1854.
Statutenbücher der Univ. Leipzig, siehe Statuteilbücher.
Einleitung.
'Si aucfcoribus tiiiiiditas obstitisset, ut nullis
novis utereiitur dictionibus ipsa natura et si-
gnificatione reruin exigente, perpetuis Latinitas
angustiis damnata mansisset'.
Prise, instit. gram in. VIII 92.
MoDUinenta Gerinauiae Paedagogica XII
I. über Umfang, Ziel und Methode des grammatischen
Unterrichts im IVlittelalter.
Unter den aus den heidnischen Schulen des absterbenden
römischen Alterthums in die christhchen Schulen des Mittel-
alters herübergenommenen Lehrgegenständen, den sogen, ^sieben
freien Künsten', nahm die Grammatik von jeher den ersten
und bis zur Herrschaft der Scholastik auch den vornehmsten
Rang ein^). Wie schon im Alterthum^), bestand ihre Aufgabe
nicht allein darin, die Regeln der Sprache zu fixiren, sondern
auch die gesammte Leetüre und Interpretation der zur Erlan-
gung der Fertigkeit im sprachlichen Ausdruck für geeignet
befundenen Schriftsteller fiel in ihren Bereich. Sie beherrschte
in der That bis zu der angedeuteten Zeit, wo die Dialectik ihr
das Scepter entwand, als Königin die gesammten profanen
Wissenschaften. Mit ihr beschäftigte sich daher der Knabe und
Jüngling die längste Zeit während seines Schulunterrichtes^).
^) Sie wird in der Glosa notabilis zum Doctrinale, angeblich
nach Isidor, folgendermassen definirt: 'Grammatica est ostiaria omnium
aliarum scientiarum, iinguae balbutientis expurgatrix aptissima, logicae
ministra, rhetoricae magistra, theologiae interpres, medicinae refrigerium
et totius quadrivii laudabile fundamentum'.
*) 'Ars grammatica, quae a nobis literatura dicitur, scientia est
eorum, quae a poetis, historicis oratoribusque dicuntur ex parte maiore'.
Varro, nach Marius Victorinus bei Keil, Gramm. Lat. VI 44—6 Vgl.
Diomedes, Keil I 13; Audax, Keil VII 6; Max. Victorinus, Keil
VII 188; Dositheus, Keil VII STßa; Asper, Keil V 547?; Sergius in
Donat., Keil IV 486i5.
^) Vgl. Specht, Gesch. d. Unterrichtswesens in Deutschland von
den ältesten Zeiten bis zur Mitte des 13. Jahrh. (Stuttgart 1885) S. 86 f.
IV Einleitung
Die Sprache, um deren Erlernung es sich handelte, konnte
unter den derzeitigen Verhältnissen nur die lateinische sein.
War doch das Latein die Sprache der Kirche, und da die
Kirche zugleich die Trägerin der Bildung war, das ausschliess-
liche Verkehrsmittel aller gelehrten Kreise, das die gesammte
gebildete Welt umfassende und einigende Band, eine Cultur-
sprache von denkbar weitestem Umfange, der gegenüber die
einzelnen Volks- oder Landessprachen als linguae laicae oder
Sprachen der Nichtgebildeten galten^). Lateinisch waren alle
wissenschaftlichen Werke wie der ganze schriftliche und münd-
liche Verkehr der Gelehrten; lateinisch wurden mit verschwin-
denden Ausnahmen die staatlichen Acten und Urkunden und
seit dem Aufblühen des Städtewesens zumeist auch die Cor-
respondenzen des Rathes, die Handelsbücher, Rechnungen und
dergleichen abgefasst; des Lateinischen konnte auch der Kauf-
mann, welcher im Interesse des Handels die verschiedenen
Länder Europas durchzog, vielfach nicht entrathen. Kurz, das
Latein hatte zu jener Zeit eine eminent praktische Bedeutung.
Nicht bloss der angehende Diener der Kirche, sondern wer
immer auf Bildung Anspruch machen , wer im Leben des
Staates und der Gesellschaft irgend eine höhere Stellung ein-
nehmen wollte, musste diese Sprache sich anzueignen suchen.
Daher stand sie denn auch in den Trivialschulen wie an den
Universitäten im Mittelpunkt des Unterrichts^).
Dass die so in alle Lebensverhältnisse eingreifende und die-
selben bis in die untersten Wurzeln und äussersten Spitzen
begleitende lateinische Sprache nicht mehr die des klassischen
Alterthums sein konnte, dass sie vielmehr mit dem Wandel der
Zeiten und der durch das Christenthum gänzlich veränderten
') Siehe Doctr. v. 9: iaiea lingua reserabit'. Im Catholicon des
Johannes de Janua heisst es: 'Laicus, i. e. popularis, et dicitur a laos,
quod est populiis, vel potius a laos, quod est lapis; inde laicus est lapi-
deus, (Ulla (hirus et extraneus est a scientia literarum'. Ebenso im V oc a-
bularius l)re v i 1 o (ju us (Reuclilini) und ganz ähnlich in der Glosa
notabilis, welche den Vers anführt: ,I)un) mare siccatur, et daemon ad
astra levatur, tunc primo laiciis clero fit lidus amicus'.
'-) Vgl. Job. Müller, Quellenschriften u. Gesch. d. deutschsprachl.
Unterrichts bis zur Mitte des H). Jahrb. (Gotha 1882) S. 198 ff.; H. Liessem,
Herni. van dorn Busche (Progr. d. Kaiser Wilhelm-Gymn. zu Köln, 1885)
Seite 44.
Umfang, Ziel und Methode des gramm. Unterr. im Mittelalter V
Welt- und Lebensanschauung' selbst bedeutende Wandlungen
durchmachen musste, ist selbstverständlich, so wenig man dies
auch seit den Zeiten des Humanismus bis auf den heutigen Tag
hat einsehen wollen. Das Latein war eben im ganzen Mittel-
alter noch eine lebende Sprache und musste als solche sich
den jeweiligen Bedürfnissen der Gesellschaft, deren Denken und
Empfinden nothwendigerweise anpassen. Das mittelalterliche
Latein ist seinem Hauptcharakter nach lediglich das Product der
allmählichen Entwicklung und organischen Portbildung der
neben der künstlich gepflegten conventionellen Schriftsprache
der Römer von jeher hergehenden, mit dem Eindringen des
Christenthums in die breiten Schichten der Gesellschaft schliess-
lich zur Herrschaft gelangten römischen Volkssprache'). Nur
in der eigentlichen Sprache des Volkes, in dem Idiom des täg-
lichen Umgangs und Verkehrs, konnte das Christenthum, wenn
es seine universale Mission erfüllen solle, seines Stifters erhabene
Lehren verkünden. Wesentlich in dieser Form mussten den
Gläubigen auch die der Erklärung und Vertheidigung des
Glaubens dienenden Schriften der Kirchenväter, musste ihnen
vor allem jenes Buch der Bücher geboten werden, in welchem
die göttliche Weisheit und Liebe vorzugsweise zu den Menschen
redet, die heilige Schrift. Die unter der Bezeichnung Vulgata
von der Kirche als 'authentisch' anerkannte und theilweise in
ihr Missale und Brevier aufgenommene Bibelübersetzung des
hl. Hieronymus ist neben den Werken der Kirchenväter für
die christlichen Schriftsteller der nachfolgenden Jahrhunderte
von unberechenbarem Einfluss geblieben 2). Auf der Vulgata
beruht ausser zahlreichen Erzeugnissen der frühern Zeit auch
die von Petrus Riga, einem altern Zeitgenossen Alexanders
von Villedieu, unter dem Titel Aurora gegen Ende des
12. Jahrhunderts verfasste umfangreiche Paraphrase des Alten
und Neuen Testaments, auf welches Werk wir im Laufe unserer
Darstellung noch öfters zurückkommen werden.
Eine weitere Ausgestaltung erfuhr die mittelalterliche
Latinität durch die seit dem IL Jahrhundert von Frankreich
ausgehende und allmählich über das ganze Abendland sich ver-
0 Vgl. E. Voigt, Ysengrimus (Halle 1884) S. LIII.
2) Vgl. Fr. Kaulen, Gesch. d. Vulgata (Mainz 1868) S. 130 f., 181;
Ron seh, Itala und Vulgata. 2. Ausg. (Marburg 1875) S. 1.
VI Einleitung
breitende scholastische Philosophie. Hatte sich das klassische
Latein fi\r die Uebertragung der heiligen Schrift, für die ge-
hehnnissvollen Lehren und Betrachtungen der Kirchenväter als
unzulänglich und ungeeignet erwiesen, so reichte für die scharf-
sinnigen Untersuchungen und feinen begrifflichen Unterschei-
dungen der Scholastiker, für die Darstellung der grossartigen
Systeme eines Petrus Lonibardus, Duns Scotus und Thomas
von Aquin, geschweige die Sprache eines Cicero und Cäsar,
nicht einmal die eines Hieronymus und Augustinus mehr
aus. Jene Geistesheroen des Mittelalters, welche sich die Auf-
gabe gestellt hatten, die christliche Wahrheit durch philosophische
Erkenntniss zu beleuchten und zu erhärten, mussten daher zu
mannigfachen Neubildungen greifen, wenn anders sie nicht
darauf verzichten wollten, ihren gelehrten Auseinandersetzungen
in Wort und Schrift Präcision und Klarheit zu verleihen. Ist
man aber darum berechtigt, das scholastische Latein als bar-
barisch zu verschreien? 'Wenn barbarisch reden bedeutet, anders
reden als die Römer zu Cicero's Zeiten redeten', sagt treffend
Fr. Paulsen'), 'dann ist das mittelalterliche Latein ohne allen
Zweifel barbarisch, niclit viel weniger als Französisch und
Deutsch. Wenn man dagegen unter barbarisch reden nicht
diese zufällige Abweichung verstünde, sondern allgemein: un-
angemessen zum Inhalt reden, ohne Sprachgefühl reden, mit
überallher zusannnengerafften, an diesem Orte unpassenden und
sinnlosen Phrasen reden, dann dürfte der Vorwurf der barbarischen
Rede den Humanisten häufiger zu machen sein, als den mittel-
alterlichen Philosophen und Theologen. Für die wissenschaft-
lichen Untersuchungen der Letzteren ist ihre Sprache vielleicht
nicht weniger passend und nothwendig als der Aristotelische
Stil für seine Philosophie'. Das Mittelalter hatte eben wenig
Sinn für die äussere Form, ihm kam es wesentlich, wenn nicht
ausschliesslich, auf den begrifflichen Inhalt an, während im
geraden Gegensatz zu ihm das Zeitalter der Renaissance eine
absolute Hochschätzung der Form zur Schau trug, die nicht
selten mit einer absoluten Gleichgültigkeit gegen d(Mi Inhalt
verbunden war 2).
') Goschiolite des gelehrten Unterrichts (Leipzig 1885) S. 27.
'^) Vgl. Paulsen a. a. 0., der für das Gesagte zahlreiche Belege gibt.
Umfang, Ziel und Methode des gramm. Unterr. im Mittelalter VII
Indem der Humanismus die allerdings greisenhaft gewordene,
aber immerhin noch lebens- und bewegungsfähige lateinische
Sprache durch unmittelbare Infusion jugendlichen Blutes zu
regeneriren unternahm, konnte der Ausgang nicht zweifelhaft
sein. Die Operation war zwar geschickt durchgeführt und an-
scheinend wohl gelungen; aber die Patientin konnte die Polgen
derselben nicht überstehen, und zu der nämlichen Zeit, wo
man sie neubelebt und verjüngt zu haben wähnte, wurde sie
in Wirklichkeit für alle Zeiten eine todte Sprache.
Wir gestehen, dass wir ihr einen minder tragischen Aus-
gang gewünscht hätten, als unter dem Secirmesser der Humanisten
zu verenden. Mag sich indessen auch ihr Geschick durch opera-
tiven Eingriff vorzeitig vollzogen haben, ihre Tage waren immer-
hin gezählt, und mit ihrer Alleinherrschaft war es schon seit
geraumer Zeit vorbei. Ihre Töchter, die romanischen Sprachen,
waren mittlerweile herangereift und hatten ihren Antheil an der
Herrschaft beansprucht, der ihnen denn auch, wenngleich all-
mählich und unter Zögern, zugestanden wurde. Endlich durch
den Tod der Mutter selbständig geworden, theilten sie sich in
das Erbe, und nicht gar lange währte es, da errangen sie sich,
je in ihrem Bereiche, das gesammte Gebiet der Literatur.
In den vorstehenden kurzen Betrachtungen ist der Umfang
und das Ziel des mittelalterlichen grammatischen Unterrichts
im Allgemeinen schon gekennzeichnet. Zunächst und vor allem
ist festzuhalten, dass die Grammatiker des Mittelalters, wenn-
gleich sie ihre Vorgänger auf diesem Gebiete hochschätzten und
benutzten und auch mit der Literatur des goldenen Zeitalters
mehr oder weniger bekannt waren, doch nicht so sehr das
Latein des klassischen Alterthums, als vielmehr das Latein
ihrer Zeit lehren wollten und mussten. Darum wurden Wörter,
Formen und Constructionen, die derzeit unter den Gebildeten
üblich waren, in Grammatik und Lexicon aufgenommen. Man
war sich dabei sehr wohl bewusst, dass das Alterthum derartige
Wörter und Bildungen nicht kannte, oder aber in der Blüthe-
zeit der Literatur nicht mehr gebrauchte; man stellte geflissent-
lich den modernen Gebrauch dem alten entgegen, was übrigens
bereits Priscian und andere ältere Grammatiker, wenn auch
nicht in so ausgeprägter Weise, in Bezug auf ihre Vorgänger
gethan hatten. So sagt z. B. Papias, einer der ältesten
VIII Einleitung
Lexieographen, hinsichtlich des Yerbums auguror: 'Aiiguror
commune antiquitiis, pro quo modo dicitur auguro, as, avi,
atum neutrum''). Alexander von Villedieu behandelt in
seinem Doctrinale zuerst die Accentlehre der Neueren, die
der Alten aber leitet er mit den Worten ein:
'Accentus normas legitur posuisse vetustas;
Non tamen has credo servandas tempore nostro'^).
BezügHch der bei den alten Dichtern so häufig angewandten
Elision und Ecthlipsis sagt ebenderselbe:
'Viles sunt istae prae cunctis et renuendae'*).
Ebenso hebt Johannes Januensis an vielen Stellen seines
Catholicon den Unterschied zwischen dem modernen und antiken
Sprachgebrauch hervor*); desgleichen die Glossatoren des
Doctrinale^). Dieser Unterschied tritt ja auch naturgemäss
in dem Vocabularium, dem Wortschatz, am augenfälligsten zu
Tage. Hierbei kann man nun die interessante Beobachtung
machen, dass manche Wörter, die sich bei Plautus und Terenz
finden, seitdem aber ganz aus der Literatur verschwanden,
während sie sich ohne Zweifel in der Volkssprache erhielten,
von den mittelalterlichen Schriftstellern wieder in Aufnahme
gebracht wurden. Daneben musste selbstverständlich eine
Menge von Neubildungen zur Bezeichnung von Dingen vmd
Begriffen, die den Alten unbekannt waren, entstehen imd in
Grammatik und Lexicon übergehen. So bewahrheitete sich
auch hier der Ausspruch des Horaz:
'Multa renascentur, quae iam cecidere, cadentque
Quae nunc sunt in honore vocabula: sie volet usus'*^).
Eine ganz besondere Berücksichtigung seitens des Gram-
matikers und Lexicographen erheischte der Sprachgebrauch der
Vulgata. War doch das Verständniss der heiligen Schrift das
') Pap ins Vo('al)ulista s.v.; vgl. Catholicon Jo. Januensis u.
Vorahularius l)reviloquus (Keuclilini) s. v.
') Doctr. v. 2a-J0 sq.
^*) Doctr. V. 2484.
*) Siehe z. B. die Note zu Doctr. v. 2088
») Vgl. die Note zu Doctr. v. 868
^) Horat. ars poet. v. 70
Umfang, Ziel und Methode des gramm. Unterr. im Mittelalter IX
Endziel alles geistigen Strebens im Mittelalter und galt bei
Geistlichen wie Laien als die höchste Frucht wissenschaftlicher
Bildung. Bei der centralen Stellung der Vulgata ist es kein
Wunder, dass sie auch für die Grammatik die höchste Autori-
tät wurde. Hatte die Grammatik bei den Alten die Aufgabe,
das Verständniss der Dichter und Redner zu vermitteln, so
galt sie dem Mittelalter wesentlich als die unentbehrliche Vor-
schule für das Studium der Bibel und bis zur Herrschaft der
Scholastik auch als der Hauptschlüssel für das Verständniss der-
selben'). In der That wurde die Sprache der Vulgata während
des ganzen Mittelalters als erhaben über die Regeln der alten
Grammatiker angesehen, und es genügte nach den Anschauungen
jener Zeit der blosse Hinweis, dass diese oder jene Form, diese
oder jene syntaktische Verbindung in der heiligen Schrift vor-
komme, um alle Kritik verstummen zu machen. Johannes
von Garlandia, ein Zeitgenosse Alexanders von Villadieu,
sagt geradezu:
'Pagina divina non vult se subdere legi
Grammatices, nee vult illius arte regi'^j.
In ganz ähnlicher Weise äussert sich der Lexicograph
Hugutio^) bei Besprechung des Verbums esurio, dessen Prae-
teritum entgegen der Lehre Priscians*) über die meditativen
Verben in der Vulgata^) gebraucht ist, über die Stellung der
letztern zur Grammatik. 'Mag auch die Grammatik es so ver-
langen', sagt er, 'so können doch Ausnahmen in der heiligen
Schrift vorkommen, die sich durch die Regeln der Grammatiker
nicht einengen lässt'. 'Vielleicht hatte indessen Priscian', fügt er
hinzu, — und das ist nicht minder bezeichnend — 'jene Stelle
noch nicht gelesen, obschon wir hören, dass er Priester gewesen,
^) Vgl. Bursian, Gesch. d. class. Philol. in Deutschland von den
Anfängen bis zur Gegenwart (München und Leipzig 1883) S. 24; Specht,
Gesch. d. Unterrichtswesens in Deutschland von den ältesten Zeiten bis
zur Mitte des 13. Jahrh. S. 58.
^) Siehe Thurot, Notices et extraits etc. p. 526. — Vgl. über Joh.
von Garlandia unsere weiter unten folgenden Angaben.
^) In dem nur handschriftlich vorhandenen Liber derivationum,
sowie bei Joh. Januensis, Cath. praef. part. III. s. v. 'verba meditativa'.
^) Siehe Keil, Gramm. Lat. II 1, 4215.
°) Vulg. Matth. XVI. Vgl. Doctr. v. 1050 adnot.
X Einleitung
aber Julian zu Liebe abgefallen sei'. — Der Nachfolger Hiigu-
tio's, Johannes Januensis, welcher diese Äusserungen wieder-
holt, will allerdings eine solche absolute Souveränität der Theo-
logie^ nicht gelten lassen. Ihm ist die Grammatik immerhin
noch die 'Magd', deren Dienste die Theologie als 'Herrin' in
Anspruch zu nehmen habe, eingedenk des Salomonischen
Spruches: 'Die Weisheit baute sich ihr Haus und schnitt sieben
Säulen aus', welche eben die sieben freien Künste seien. — Hören
wir schliesslich noch, wie der Humanist Laurentius Valla,
welcher gegen Alexander von Villedieu^) behauptet hatte, dass
heu sich niemals mit dem Dativ, sondern nur mit dem Accu-
sativ verbände, in der Glosa notabilis abgefertigt wird. Der
Verfasser der Glosse stellt den zahlreichen von Valla angezo-
genen Beweisstellen aus den alten Klassikern eine einzige Stelle
aus den Psalmen ^) entgegen und ruft dann triumphirend aus :
'Daher ist die Autorität des Laurentius nicht anzuerkenncH,
indem er nicht aus Erfahrung und innerer Überzeugung redet,
sondern vielmehr aus angeborener Lust, dem Alexander zu
widersprechen, wie er es nach Art der Grossprahler so Vielen
gegenüber thut'.^)
Durch die Vulgata und die Werke der Kirchenschriftsteller
überhaupt war namentlich eine Menge griechischer und
hebräischer Wörter und Wortverbindungen in Aufnahme ge-
kommen, welche die Grammatik mehr oder weniger berück-
sichtigen musste.
Im Zeitalter der Scholastik gingen, wie auf allen Gebieten
des Wissens, so auch auf dem der Grammatik grosse und tief-
greifende Veränderungen vor sich. War die Grammatik bis-
lang die vornehmste unter den sieben freien Künsten, so wurde
ihr mmmehr dieser Rang durch die Dialectik streitig gemacht.
Während man in den voraufgegangenen Zeiten hauptsächlich
mit Hülfe der Grammatik und an d(M' Hand der Kirchenväter
in das Verständniss der heihgen Schrift nach ihrem dreifaclien
Sinne, dem historischen, moralischen und mystischen, einzu-
dringen suchte, l)egann man von nun an die» Prinzipien der
') Doctr. V. 1281.
-) 'Heu mihi, quia incolatus meus prolongatus est'. Vulg. ps. CXIX.
^} Siehe Doctr. 1. c. adnot.
Umfang, Ziel und Methode des gramm. Unterr. im Mittelalter XI
wieder bekannt gewordenen Aristotelischen Philosophie auch auf
die Worte der heiligen Schrift und die Lehren der Kirchenväter
anzuwenden. Nachdem so mit der Zeit die Dialectik auf dem
Gebiete der höchsten Wissenschaft, der Theologie, zu einem
fast unbeschränkten Ansehen gelangt war, konnte es nicht aus-
bleiben, dass sie ihre Herrschaft allmählich auch auf die ver-
schiedenen Zweige der profanen Wissenschaft auszudehnen ver-
suchte und zuletzt auch die Grammatik in ihren Bereich zog^).
Mit der veränderten Stellung erfuhr die Grammatik eine
vollständige Umgestaltung hinsichtlich ihrer Lehrmethode. Wie
die Theologie die Gestalt eines philosophischen Lehrgebäudes
angenommen hatte, so war auch die Grammatik eine rein
speculative Wissenschaft geworden. Stellt sich die scholastische
Theologie als ein Versuch, und zwar als ein in grossartigem
Massstabe durchgeführter Versuch dar, die bis dahin lediglich
auf Grund des Glaubens angenommenen Lehren der heiligen
Schrift mit der Vernunft zu durchdringen und zu beweisen, so
begnügte sich die Grammatik seitdem nicht mehr damit, die
Regeln und Gesetze der Sprache, wie sie bei den Autoren zum
Ausdruck gekommen sind, einfach als Thatsachen hinzustellen,
sondern sie betrachtete es als ihre Hauptaufgabe, deren Ursachen
nach den Grundprinzipien des Denkens zu erforschen, beziehungs-
weise dieselben zu verbessern und umzugestalten. Man ging
hierbei von der Voraussetzung aus, dass die Sprachen durch
Reflexion entstanden und ausgebildet seien 2), eine Ansicht, die
ja noch in unsern Tagen von den Sprachphilosophen getheilt
^) Vgl. Specht, Gesch. d. Unterrichtswesens. S. 125 f.
^) So wird in der Glosa notabilis zum 2. Theil des Doctrinale
(Colon. 1488) die Frage: 'Quis fuit grammaticae primus inventor?' folgender-
massen beantwortet: 'Primus inventor grammaticae positivae fuit meta-
physicus et naturalis philosophus, quod ille considerans diversas proprie-
tates, naturam et modos essendi rerum, rebus imposuit diversa nomina'.
Und in der Einleitung zum 1. Theil heisst es daselbst: 'Primus inventor
grammaticae scientiae habebat imperfectam grammaticam a natura, quam
per Studium et laborem via sensus, memoriae et experimenti perfecit'.
Der Einwand: 'Naturalia sunt eadem apud omnes homines; sed non est
eadom grammatica apud Graecos et Latinos, quia utuntur aliis et aliis
vocibus', wird in folgender Weise beseitigt: 'Licet non sit eadem gram-
matica, quantum ad materialia principia, est tamen eadem grammatica,
quantum ad principia formalia, quae variari non possunt'.
XII Einleitung
wird. Welch hohe Bedeutung man der Logik für den Sprach-
unterricht beilegte, zeigt u. a. der dem Albertus Magnus
zugeschriebene Ausspruch: 'Sicut se habet stultus ad sapientem,
sie se habet grammaticus ignorans logicam ad peritum in logica' ^).
'Es gewährt ein grosses Interesse', sagt Liessem^), 'zu
sehen, wie geniale Männer die Spraclie, die abzusterben beginnt,
zur Formulirung ihrer Gedanken als Gelehrtenspraclie neu zu
beleben suchen und selbständige, schöpferische Bildner des
Ausdrucks werden; aber es liegt etwas Tragisches in dem
Unternehmen, dasselbe Princip auch auf die Grammatik anzu-
wenden, den gesammten Sprachinhalt als Produkt der Reflexion
hinzustellen und von diesem Gesichtspunkte aus das historisch
Gewordene und im Sprachgebrauche Pixirte nicht nur nicht
sprachgeschichtlich zu erklären und abzuleiten, sondern häufig
sogar als eine Abirrung von den Denkgesetzen zu verurtheilen
und in bewusstem Gegensatz zu der charakteristischen Eigen-
thümlichkeit der Sprache zu ändern oder neu zu gestalten'.
Mag man indessen immerhin zugeben, dass eine derartige, von
der unserigen durchaus verschiedene Behandlung der Wissen-
schaften vielfach in Spitzfindigkeiten und Haarspaltereien aus-
artete, dass sie insbesondere auf dem Gebiete der Grammatik
zu einer Unmasse nach unseren Begriffen ganz überflüssiger
Erörterungen und nicht selten auch zu Irrthümern und Ver-
kehrtheiten führen uuisste, so darf doch anderseits nicht über-
sehen werden, dass durch diese Methode, ausser der allgemeinen
Schulung des Geistes in folgerichtigem Denken und schnellem
Auff'assen von Argumentationen, eine mehr systematische Ge-
staltung der behandelten Wissenszweige und ein weiterer Aus-
bau derselben bewirkt wurde. In der Granmiatik geschah dies,
wie weiter unten des Nähern dargelegt werden soll, vor allem
durch Einfügung des bis dahin fehlenden Systems der Syntax.
Nach dem Gesagten kann man sich eine ungefähre Vor-
stellung von dem Aussehen eines mittelalterlichen Lehrbuches
der Granunatik im Unterschiede von dem der Alten machen.
Unter den zugleich mit den Unterrichtsgegenständen aus
den römischen Schulen herübergenommenen Lehrbüchern nahm
') Siehe Glosa notabilis am Schluss des 2. Theiles.
^) Hermann van dem Husche (Progr. d. Kaiser Wilhelm-Gymn. zu
Köln 1885) S. 40.
Umfang, Ziel und Methode des gramm. Unterr. im Mittelalter XIII
für den Elementarunterricht die Ars minor des Aeliiis Do-
natus, Lehrers des hl. Hieronymus, von jeher die erste Stelle
ein. Dieses Büchlein, welches in der praktischen Form von
Frage und Antwort das Wichtigste über die acht Redetheile
bietet, wurde schon früh allen andern derartigen Schriften vor-
gezogen^) und blieb auch das ganze Mittelalter hindurch und
weit darüber hinaus im Gebrauch. Da es jedoch, weil für die
römische Jugend geschrieben, weder die Genus- und andere
Regeln, noch die Declinations- und Conjugationsformen in einer
Weise verzeichnete, wie es die Unterweisung von Knaben for-
derte, deren Muttersprache nicht das Latein war, so konnte es
in der ursprünglichen Form nicht verwendet werden, sondern
musste den jedesmaligen Zeit- und Ortsverhältnissen entsprechend
durch Umänderungen, Hinzufügungen und nähere Erklärungen
für den praktischen Gebrauch erst zurecht gerichtet werden.
Dies geschah denn auch in einem Masse, dass aus manchen
derartigen Compendien der ursprüngliche Donat kaum wieder-
zuerkennen ist^).
Während aus Donat die Elemente der Sprache erlernt
wurden , schöpfte man die höhern grammatischen Kenntnisse
hauptsächlich aus Priscian, einen Zeitgenossen Cassiodor's.
Was Aristoteles in der scholastischen Philosophie, das war
Priscian in der Grammatik: 'der allgemeine Lehrmeister der
Menschen, das Licht und die Zierde lateinischer Beredsamkeit'^).
Keiner der alten Grammatiker wird daher neben Donat in den
Schriftwerken des Mittelalters so häufig citirt, von keinem,
ausser vielleicht von Donat, sind so zahlreiche Abschriften auf
uns gekommen als von Priscian. Hertz, der neueste Heraus-
geber desselben, berechnet die Gesammtzahl der in den Biblio-
theken Europas annoch vorhandenen Manuscripte auf über
tausend. Von diesen enthalten jedoch verhältnissmässig nur
^) C a s s i 0 d 0 r, welcher selbst zwei Commentare zum Donat geschrieben
hat, sagt von demselben : 'Quamvis auctores temporum superiorum de
arte grammatica ordine diverso tracvaverint suisque saeculis honoris decus
habuerint, nobis tamen placet in mediinn Donatum deducere, qui et pueris
specialiter aptus et tironibus probatur accomodatus'. Cassiod. excerpta ap.
Keil, Gramm. Lat. VII 21423—27.
^) Vgl. Specht, Gesch. d. Unterrichtswesens in Deutschland S. 88;
Liessem, Herm. van dem Busche a. a. 0. S. 47.
•^) So Alcuin; siehe Hertz, Prise, inst, gramm. praef. p. XII.
XIV Einleitung
sehr wenige das Werk vollständig. Die Institutiones gram-
maticae Priscian's wurden schon frühzeitig, mindestens seit
dem 10. Jahrhundert^), in zwei Theile getheilt, das malus und
minus volumen Prisciani, oder kurz Prißcianus maior
und minor. Unter der erstem Benennung verstand man die
sechzehn Bücher, welche die Formenlehre behandeln, während
man die beiden letzten Bücher de constructione als minus
volumen bezeichnete. Das malus volumen ist es nun,
welches die weitaus grösste Zahl der Handschriften bietet, ein
hinlänglicher Beweis dafür, dass hierauf das Studium haupt-
sächlich gerichtet war. Die geringe Berücksichtigung des
zweiten Theiles ist übrigens leicht erklärlich: mit jenem wirren
Conglomerat von überallher zusammengeholten syntaktischen
Regeln und Beispielen war eben für den Schulunterricht nichts
anzufangen.
Aber auch das malus volumen musste mit der Zeit,
um praktisch verwerthet werden zu können, mancherlei Ver-
änderungen erfahren. Als Schulbuch war es einerseits zu um-
fangreich, anderseits hinwiederum in manchen Punkten nicht
ausreichend. Wie wollte man, zumal bei der in der Zeit der
Scholastik herrschend gewordenen deductiven Methode, jene
sechzehn Bücher mit ihren weitschweifigen Regeln und der
Überfülle von aus allen Gebieten der alten Literatur entnom-
menen Belegstellen im Unterrichte bewältigen ?2) Darum wurden
denn schon sehr früh Auszüge daraus veranstaltet, indem man Text
und Belegstellen kürzte und änderte oder letztere ganz strich.
Als solche Excerpte stellen sich z. B. im Wesentlichen die
beiden Bücher über die Grammatik von dem berühmten Fuldaer
Abt Rhabanus Maurus heraus^). Wie aber auf der einen Seite
zu Kürzungen, so sah man sich auf der andern Seite angesichts
der stetigen Weiterbildung der Sprache, insbesondere in Berück-
sichtigung der zahlreichen durch die Vulgata und die christlichen
'j Vgl. Hertz 1. c. |». XVII.
^) Ein zwar hartes, aber unsers Erachtens durchaus zutreffendes
Urthoil über Priscian's Werk wird in einem Abriss der Grammatik aus
dem 13. Jahrh. gefallt: 'lila Prisciani spatiosa volumina grammaticam ar-
tem ita diffuse et confuse pertractant, ut non nisi omni cura et omni
negotio expeditis illa sit replicare consilium.' Bei Thurot, Notices et
extraits p. 102 note.
•'') Vgl. Hertz, praef. in Prise, p. X; Keil , praef. in Diom. p. XXXIL
Umfang, Ziel und Methode des gramm. Unterr. im Mittelalter XV
Schriftsteller in Gebrauch gekommenen Gräcismen und Hebraismen
zu mannigfachen Einschiebungen und Zusätzen veranlasst.
Während die Formlehre ausser von Donat und Priscian
noch von einer ganzen Reihe anderer altern Grammatiker be-
handelt worden ist, welche denn auch von den mittelalterlichen
Grammatikern mehr oder weniger zu Rathe gezogen wurden,
hatte man bezüglich der Syntax ausser den durchaus unzu-
länglichen und unübersichtlichen beiden Büchern Priscians de
constructione keine Vorarbeiten, auf die man sich stützen
konnte. Die Aufstellung eines Systems der Syntax musste sich
aber bei der Verbreitung der lateinischen Sprache unter fremden
Nationen mit der Zeit als ein immer dringenderes Bedürfniss
erweisen. Blieben die etymologischen Formen, wie sie das
Alterthum überlieferte, durch den Gebrauch im Allgemeinen
hinlänglich geschützt, so wurde es doch immer schwieriger, in
der Verbindung dieser Formen unter einander, in dem Zu-
sammentreten derselben zum Satze durch den Gebrauch allein
die nöthige Uebereinstimmung zu bewahren. Wenn hierin nicht
schliesslich der Willkür Thor und Thür geöffnet werden sollte,
so war es nothwendig, dass die Theorie der Praxis die Wege
vorzeichnete, die sie einzuschlagen und inne zu halten hatte.
Und diese von den Alten kaum versuchte x\ufgabe haben die
Sprachphilosophen des 12. und 18. Jahrhunderts in so glück-
licher Weise gelöst, dass die von ihnen in allgemeinen Um-
rissen vorgezeichnete, von Alexander von Villedieu in
seinem Doctrinale systematisch durchgeführte Methode der
Satzlehre, nachdem sie nach mehr als dreihundertjährigem Be-
stehen von den Humanisten beseitigt worden war, ohne dass
man etAvas Besseres an deren Stelle zu setzen vermochte, im
18. Jahrhundert, freilich mit Verschweigung ihrer als 'Barbaren'
gebrandmarkten Urheber, wieder hervorgeholt worden ist und
noch in den heutigen Schulgrammatiken allen versuchten
Neuerungen gegenüber als durchaus natur- und sachgemäss
beibehalten wird.*)
Zu der Formenlehre und Syntax kam als dritter Haupt-
abschnitt der Grammatik die Lehre von der Pro so die und
^) Vgl. hierzu die näheren Ausführungen bei F. Haase, de medii
aevi studiis philologicis (Vratislaviae 1856) p. 37 sqq.
XVI Einleitung
Metrik hinzu. Welch hohe Bedeutung man der Kenntniss der
Metrik für den 'Kleriker', d. h. den Gebildeten überhaupt, bei-
mass, zeigen die von Lexicographen und Glossatoren mit Vor-
liebe citirten Verse:
'Ambulat in tenebris errando clericus omnis,
Qui sine metrorum lege legenda legit' ^).
Aber auch in dieser Beziehung erwiesen sich die Schriften
der alten Grammatiker als theils zu weitläufig, theils zu dürftig:
zu weitläufig, indem die meisten der hier vielfach in grosser
Ausführlichkeit behandelten künstlichen Vers- und Strophen-
bildungen, wie sie im goldenen Zeitalter aus der griechischen
in die römische Literatur eingeführt worden waren, von den
christlichen Dichtern nach und nach mit gutem Bedacht auf-
gegeben wurden, so dass im spätem Mittelalter von allen antiken
Versarten fast nur mehr der Hexameter und Pentameter zur
Verwendung kamen; zu dürftig, weil sie die Quantität der
Wörter entweder gar nicht, oder doch nur gelegentlich und in
unzureichender Weise behandeln. Das Bedürfniss nach einer
systematischen Darstellung der Quantität, in welcher insbesondere
auch die in der christlichen Poesie eingebürgerten zahlreichen
griechischen und hebräischen Wörter mit ihrer von der ur-
sprünglichen oft abweichenden Silbenmessung zu berücksichtigen
waren, musste sich aber um so fühlbarer machen, als die Metrik
— wie schon oben angedeutet — immer noch, wie im Alter-
thum, einen wesentliclien Tlieil des Unterrichts bildete, und als
nach den Anschauungen jener Zeit die Fähigkeit, als Dichter
aufzutreten, zu den Hauptkriterien eines Gelehrten gehörte ^).
Ein solches System hat nun, soweit uns bekannt ist, zuerst
Alexander von Villedieu in seinem Doctrinale aufgestellt.
Die von ihm befolgte Anordnung ist bis tief in die Zeit des
Humanismus hinein massgebend geblieben.
Für den Abschnitt über den Accent und die Inter-
punction stützte man sich im Allgemeinen auf die Lehrbücher
der alten Grammatiker, für die Accentlehre insbesondere auf
den fälschlich Priscian zugeschriebenen Tractat de accentibus.
') Siehe Jo. Januensis Catholicon; Breviloquus (Reuchlini) s. v.
'metrum'; Glosa notabilis, part. III. init.
■■') Vgl, u. A. Spoeht, Gesch. d. Unterrichtswesens, 8. HB.
Urnfang, Ziel und Methode des gramm. Unterr. im Mittelalter XVII
lieber einzelne Eigenthümlichkeiten, wie sie uns in dem Doctri-
nale entgegentreten, werden wir am geeigneten Orte sprechen.
Den letzten Abschnitt der Grammatik bildete die Lehre von
den Figuren, die in figurae dictionis et locutiones^) oder
in Wort- und Sinnfiguren eingetheilt wurden. In dieser Be-
ziehung fehlte es an Vorarbeiten keineswegs. Zahlreiche Gram-
matiker, Rhetoren und Commentatoren des ausgehenden Alter-
thums und frühern Mittelalters haben die Lehre von den
Figuren in eingehender Weise behandelt. Besonders wurde
das dritte Buch der grössern Grammatik des Donat, welches
man nach dem ersten Kapitel kurzweg barbarismus benannte,
vielfach benutzt und ausgenutzt. Wie es in der frühern Zeit
der Grammatik Priscian's gewöhnlich als Anhang beigegeben
wurde 2), so war es auch für die Grammatiker der spätem
Jahrhunderte die Hauptquelle.
Um das nächste Ziel des grammatischen Unterrichts, eine
möglichst grosse Fertigkeit und Gewandtheit im Gebrauche der
Sprache, wie sie sich bis dahin entwickelt hatte, zu erreichen,
bedurfte es neben der Erlernung der Regeln einer ausgedehnten
Leetüre. Wenn von derselben auch zu keiner Zeit die Klassiker
ganz ausgeschlossen waren, wenn namentlich Vergil und Ovid
während des ganzen Mittelalters in hohem Ansehen standen,
wozu die alten grammatischen Autoritäten mit ihren zahlreichen
Citaten aus diesen Dichtern nicht wenig beitrugen, so waren
es doch vornehmlich jenen Zeiten näher stehende Schriftsteller,
welche dem Unterrichte zu Grunde gelegt wurden. Es ist dies
schon aus sprachlichen Gründen sehr erklärlich. Wählten doch
auch die Römer, als gegen Ende der Republik die hellenische
Cultur sich über Italien ausbreitete , nicht sowohl die alte
unverfälschte Literatur der Griechen, als vielmehr die mit
orientalischen Elementen vermischte leichtwiegende Literatur
der Gegenwart und letzten Vergangenheit sich zum Vorbilde.
Wir dürfen uns darum nicht wundern, dass in den Schulen des
Mittelalters neben Ovid und Vergil oder auch an deren Stelle der
sogenannte Homerus Latinus, die Eclogen des Theodulus,
die Fabeln des Avianus, die den Namen Cato's tragende, in
*) So in der Glosa notabilis zum Doctrinale.
2) Vgl. Thuiot, de Alexandri de Villa Dei doctrinali p. 5
Monumeuta Germaniae Paedagogira XII II
XVIII Einleitung
zahlreichen Bearbeitungen überlieferte Sammlung von Sitten-
und Weisheitssprüchen, die Fabeln des A es opus (d. h. die im
Anonymus Neveleti vorliegende Versification der ersten drei
Bücher des sogen. Romulus) und andere Erzeugnisse des späten
Alterthums und frühern Mittelalters gelesen wurden, lieber
das aus der Autoren-Trias Cato, Aesopus und Avian be-
stehende erste Lesebuch auf den Trivialstufen der Kloster-
und Stiftsschulen hat jüngst Ernst Voigt eine höchst be-
achtenswerthe Abhandlung veröffentlicht.^) Es wird hier in
eingehender und überzeugender Weise dargelegt, wie sehr jene
kleinen, in sich abgerundeten und darum leicht überseh- und
lernbaren Spruch- und Fabeldichtungen zur Einübung von
Grammatik und Sprachschatz, von Prosodie und Metrik sich
eigneten; wie sie anderseits, in ihrer Gesammtheit aufgefasst,
einen reichen Schatz von Regeln der Sittenlehre und vor allem
von Lebensklugheit und Weltweisheit enthielten und nach Form
wie Inhalt eine erstaunliche Fülle immer neuer, den Fortschritten
des Geschmacks und der Wissenschaft in den verschiedenen
Jahrhunderten entsprechender Gestaltungen zeigten, die eben
wegen ihrer Einfachheit und Natürlichkeit die Zöglinge auch
zu selbständigen Schaffensversuchen anregen und befähigen
mussten.
Während das eben charakterisirte Lesebuch für die untern
Stufen der Trivialschulen so ziemlich allgemein, und zwar nach-
weislich schon vom 5. Jahrhundert bis zum Durchbruch des
Hum'anismus 2), im Gebrauch gewesen ist, herrschte bezüglich
der Auswahl der Leetüre für die höhern Stufen kein einheit-
liches Verfahren ; vielmehr finden wir in den verschiedenen
Schulen, Ländern und Zeiten die verschiedensten alten und
neuern Schriftsteller neben einander vertreten. Vorzugsweise
waren es jedoch, dem Hauptcharakter des Mittelalters ent-
sprechend, christliche und Christliches behandelnde Dichter und
Prosaiker, welche in den Schulen gelesen wurden, namentlich
Prudentius (um 400), Prosper (um 460) und die Bearbeiter
') In den Mitteil, der Gesellschaft für deutsche Erziehungs- u. Schul-
gesch., hrsgb. v. Karl Kehrbach. Jahrg. I Heft 1 (Berlin 1891) S. 42—58.
^) Vgl. V. M. Otto Denk, Gesch. d. gallo-fränk. Unterr.- und Bildungs-
wesens von den alt. Zeiten bis auf Karl den Grossen (Mainz, Kirchheim,
1892) S. 231 f.
Umfang, Ziel und Methode des gramm. Unterr. im Mittelalter XIX
der alt- und neutestamentalischen Geschichte, Juvencus (um
330), Sedulius (um 430), Arator (fumööO)!). Zu den Letz-
tern gesellte sich gegen Ende des 12. Jahrhunderts Petrus
Riga 2), regulärer Chorherr der Augustiner- Abtei St. Denis zu
Reims (f 1209), mit seiner mehr als 15000 Verse umfassenden
'Aurora', welches Werk in der Folgezeit ein so hohes Ansehen
erlangte 3), dass Grammatiker, wie Alexander von Villedieu,
und Lexicographen, wie Johannes Januensis und der Ver-
fasser oder vielmehr Compilator des 'Vocabularius brevilo-
quus', der nachmals so berühmt gewordene Johannes Reuch-
lin, dasselbe in ihren Schriften zu berücksichtigen für geboten
erachteten*).
So sehr wir nun auch die Bevorzugung solcher und ähn-
licher Schriftsteller vom Standpunkte des Mittelalters begreifen
und billigen, so sehr muss es uns befremden, wenn wir neben die-
sen nicht nur Ovid's 'Ars amandi' und 'Remedium amoris's),
sondern sogar die 'Elegiae' eines Maximian^) als Schullectüre
') Vgl. 0. Denk a. a. 0. S. 232 f.
^) So, und nicht Petrus de Riga, wie meistens geschrieben wird,
nennt er sich in der Vorrede zur Aurora: 'Petrus nomine, Riga cogno-
mine'; ferner: 'Petrus Riga vocor, cui Christus petra rigat cor'. Ebenso
wird er von Alexander von Villedieu genannt; siehe Do et r. v. 1860,
Ecclesiale, prolog. ; vgl. T hu rot, de Alex, Doctr, p. 7, Notices et extraits
Tom. XXII 2 p. 115. — Näheres über ihn und sein Werk in der Hist.
litt, de la France. Tom. XVII p. 26 sq.
^) Es mag wenige grosse Bibliotheken geben, die nicht wenigstens
die eine oder andere Handschrift der Aurora aufzuweisen haben; gedruckt
ist das Gedicht indessen mit Ausnahme des Buches Esther, welches
Barthius veröffentlicht hat, niemals.
*) Siehe Doctr. vv. 1860, 2115. — In dem Catholicon des Joh.
Januensis werden allein unter den mit den beiden ersten Buchstaben
des Alphabets beginnenden Wörtern folgende mit Versen aus der Aurora
belegt, die soweit wir sie mit einem Sternchen bezeichnet haben, in dem
Breviloquus (Reuchlini) wiederholt werden: acetum, Agabus*, Agrippa*.
albugo*, Alchimus*, allophilus*, alo, amens, Antigonus, Antipater*, apo-
calip&is*, Apollonius*, arätrum*, architriclinus, aroma*, assecla*, Assur*,
atrox, auguro, azimus, Benjamin, bidens, bitumen*, butyrum.
^) Vgl. Specht, Gesch. d. Unterrichtswesens S. 99; L. Del i sie,
les ecoles d'Orleans au XIP et au XIIP siecle, in Annuaire-Bulletin de la
soc. de l'hist. de France. Tome VII (Annee 1869) p. 144.
^) Dieselben sind jüngst wieder herausgegeben von M. Petsche-
nig in den Berliner Studien f. klass. Philol. u. Archäol. Bd. XI,
XX Einleitung
verwendet finden. Denn Maximian als Schiilautor will uns selbst
bei der damals üblichen allegorischen Interpretation, vermöge
deren man die anstössigen und schmutzigen Stellen in das
Gegentheil zu verkehren verstand, geradezu als eine Ungeheuer-
lichkeit erscheinen. Und doch ist der Gebrauch desselben in
deutschen, französischen und englischen Schulen durch
die verschiedensten Zeugnisse beglaubigt^); ja, dass er nicht
etwa ein sporadischer, sondern im 12. Jahrhundert wenigstens in
Frankreich ein ziemlich weitverbreiteter gewesen ist, dürfen wir
aus dem Umstände schliessen, dass Alexander vonVilledieu
— wie wir seiner Zeit nachweisen werden — zur Verdrängung
eben dieses Poeten sein Doctrinale schrieb.
IX. Leben und Schriften Alexanders von Villedieu.
In allen altern Handschriften des Doctrinale wird der
Verfasser übereinstimmend Magister Alexander de Villa
Dei genannt 2), und sein Geburtsort mehrfach durch den Zusatz
Heft 2 (1890). — Ueber den Dichter vgl. Rheinisches Museum für
Philol. Neue Folge Bd. 44 (1889) S. 540ff.; Teuffel-Schwabe, Gesch.
d. röm. Lit. 5. Aufl. (1890) S. 490.
') Siehe Specht, Gesch. d. Unterrichtsw. S. 101 und 103; Bursian,
Gesch. d. class. Phil. S. 82 und 83; Wood, hist. et. antiq. univ. Oxo-
nier>sis Tom. II p. 4; Hugo von Trimberg, bei Haupt in dem Bericht
der Berliner Acad. d. Wiss. 1854, S. 153 und bei Huemer in den Sitzungs-
berichten der Wiener Acad. d Wiss. 1888, S. IGGfi*.; Eberhard (von
Bethune?) in dem Labyrinthus, bei Wernsdorf, peotae Lat. min. Tom.
VI p. 230, u. Lej'ser, hist. pocm. med. aevi p. 796 sqq. — Der Bamberger
Schulmeister Hugo von Trimberg empfiehlt geradezu die Leetüre
Maximian's in den Schulen, wenn er in seinem im J. 1280 verfassten
'Registrum multor\im auctorum' von ihm sagt:
'Avianmn sequitur hie Maximianus,
Qui licet in themate fuerit profanus,
Tamen in dictamine versu non effluxit
Multosque notabiles versus introduxit:
"Aemula quid cessas finem properare senectus.'"
(Eingangsvers der Elegien.)
2) Vgl. Bibl. d. Hdsch. no. 8. 13. 16. 34. 37. 38. 51. 55. 57. 62.
67. 77 etc., wo diese Ijczeichnung sich im Titel oder in der Schlussschrift
findet; in den übrigen Handschriften, soweit sie nicht lediglich den Text
enthalten, kommt sie in den l)czüglichen Vorreden oder in den Glossen vor.
Alexander von Villedieu. Lebensdaten XXI
in Neustria (Eustria) näher bestimmt.^) Wenn Heinrich von
Gent (1219 — 1295) ihm den Beinamen Dolensis gibt^), so wird
ihn dazu der gleich zu erwähnende Umstand veranlasst haben,
dass er in der Bischofsstadt Dol in der obern Bretagne
längere Zeit als Lehrer gewirkt hat. Zwei Handschriften aus
verhältnissmässig sehr später Zeit, eine Breslauer vom J. 14738)
und eine Venetianer vom J. 1478*), bezeichnen ihn als Alexan-
der Parisiensis, wohl wegen seines Studienaufenthaltes zu
Paris. Von den Drucken hat ebenfalls eine Reihe die eingangs
erwähnte Ortsangabe '"'), die auch in der gräcisirten Form Theo-
pagita enthalten ist, wie der Verfasser in einer von dem
Humanisten Despauterius besorgten Ausgabe des Doctrinale^),
sowie in dessen eigener Grammatik ^) genannt wird. Andere
Ausgaben deuten durch den Zusatz Galliens ^) oder Nor-
mannus^) die Heimath des Verfassers wenigstens allgemein an,
während er in der weitaus grössten Zahl der Drucke einfach
magister Alexander, Alexander grammaticus oder
schlechthin Alexander genannt wird.
Es darf hiernach als feststehend angenommen werden, dass
Alexander aus dem 19 Kilometer nördlich von der Diöcesanstadt
Avranche gelegenen, zum heutigen Departement Manche ge-
hörigen Flecken Villedieu in der Normandie stammte. Die
Zeit seiner Geburt lässt sich nicht genau bestimmen; indessen
werden wir wohl der Wahrheit sehr nahe kommen, wenn wir
mit Rücksicht auf die in das Jahr 1199 fallende Veröffent-
lichvmg des Doctrinale^'^) seine Geburt in das Ende der sechziger
^) So in no. 11. 45. 65 d. Bibl. d. Hdschr. und in einer Glosse aus dem
13. Jahrb., mitgetheilt von Morand, Questions d'histoire litt, au sujet du
Doctrinale (Extraits de la Revue des Societes savantes) p. 3.
^) Henr. Gandaviensis de Script, eccles. cap. 59.
3) Bibl. d. Hdschr. no. 128.
^) Bibl. d. Hdschr. no. 132.
5} Bibl. d. Drucke no. 28. 66. 80. 81. 105. 153. 200. 201. 204. 210.
241. 249.
6) Bibl. d. Drucke no. 255*.
') Despauterii Ninivitae comment. gramm. Lugduni, 1563, p. 208,
393 all. 11.
«) Bibl. d. Drucke no. 158. 184. 223. 245. 247.
ö) Bibl. d. Drucke no. 206. 218.
lö) Siehe darüber weiter unten S. XXXVI f.
XXII Einleitimg
oder den Anfang der sieben zig er Jahre des zwölften Jahr-
hunderts setzen.
Ueber seine Studien sowie über die nähere Veranlassung
zur Bearbeitung seiner versificirten Grammatik werden uns in
mehreren altern Glossen zum Doctrinale recht interessante,
wenngleich nicht in allen Punkten übereinstimmende Mit-
theilungen gemacht. Bei der Wiedergabe halten wir uns im
Allgemeinen an den ausführlichem Bericht einer Handschrift der
Bibliothek des Arsenals in Paris'), wobei wir jedoch die Ab-
weichungen der übrigen Handschriften mit Ausnahme einer Helm-
städter aus dem 15. Jahrhundert ^) gleichfalls berücksichtigen.
Hiernach hat sich Alexander mit zwei Genossen, von denen
der eine Ivo^) oder Imo [Ymo]*), der andere Adolphus^) oder
Ydolphus«) hiess, zum Zweck gemeinsamer Studien in Paris
verbunden. Adolphus war ein Engländer, Ivo ein Landsmann
Alexanders, und zwar den Nachrichten zweier Codices zufolge
ebenfalls aus Villedi eu gebürtig^), während er in einer andern
Glosse als Bretone bezeichnet wird.^) Alle drei waren arm
und blieben lange zu Paris, wo sie sehr eifrig studirten und
sich umfangreiche Kenntnisse erwarben"). Insbesondere hörten
sie dort Vorlesungen über Priscian, und fingen schon damals
an, aus diesem Grammatiker und vielen andern Autoren Aus-
züge zu veranstalten und dieselben in metrischer Form zu
. ^) Bibl. e. Hdschr. no. 45.
^) Die betreffenden, bereits von Polycarp Leyser, bist. poet. et
poem. medii aevi p. 768 abgedruckten und in der Hist. litt, de la France
XVI p. 188 u. XYIII p 202 sqq. benutzten Notizen weichen von allen
altern in v(7esentlichen Punkten ab.
^) So in einer in der Bibl. zu Troyes vorhandenen Glosse zum
Doctrinale aus dem 13. Jahrb., mitgetheilt von Thurot, Notices et ex-
traits p. 511.
*) Codex Paris, bibl. Arsenal. (Bibl. d. Hdschr. no. 45) und
Codex Barberinus (Bibl. d. Hdschr. no. 65).
^) Cod. Paris. Arsenal. 1. c. (Adulphus).
^) Cod. Barberinus 1. c; Cod. Marcianus (Bibl. d. Hdschr.
no. 89); Glosse bei Thurot 1. c.
^) Cod. Paris. Arsenal. 1. c; Glosse bei Thurot 1. c.
^) Die Glosse ist aus einem Codex der Bibl. zu Troyes mitgetheilt
von Mo ran d, Questions d'histoiro litt, au sujet du Doctrinale p. 11.
^) 'Et fuerunt tres pauperes et diu Parisius manserunt et peroptime
studuerunl et iuerunt perfecti et seien tes'. Cod. Paris. Arsenal. 1. c.
Alexander von Villedieu. Lebensdaten XXIII-
bearbeiten^). Im Laufe der Zeit wurde der Engländer Adolphus
von einem Bischöfe zu einer sehr hohen Würde^), nach anderer
Version zur Erziehung von dessen Enkehi^j berufen, und Ivo
starb. So bheb Alexander als alleiniger Besitzer der im Verein
mit seinen Mitarbeitern gesammelten Materialien noch eine Zeit
lang in Paris*), bis ihn der Bischof von Dol zu sich rief, um
ihm die Unterweisung seiner beiden Enkel in der Grammatik
zu übertragen^). Dieser Aufgabe entledigte er sich in der
Weise, dass er jede durchgenommene Regel in zwei Verse
zusammenfasste, und die beiden Knaben sagen diese Verse als-
dann jedesmal dem Bischof her. Der Prälat, welcher hierin
einen grossen Nutzen erblickt, bittet Alexander, er möge in
solcher Weise eine 'summa', d. h. einen Abriss der Grammatik,
für den Unterricht seiner Enkel zusammenstellen. Dieser will-
fährt der Bitte, und so kommt das Doctrinale zu Stande^). Das-
selbe wurde bereits im 13. Jahrhundert in den Schulen von
Paris eingeführt und erklärt^). Uebrigens wird die Berufung
Alexanders durch den Bischof von Dol sowie des Letztern An-
regung zur Abfassung des Doctrinale auch in manchen andern
^) 'Studuerunt Parisius et tum audierunt regulas Prisciani; eompo-
nebant per versus'. Glosse bei Morand 1. c. Taupertate gravati . . .
multa libris extracta raetrice compilaverunt'. Cod. Barberinus 1. e.
^) 'Modo quidam episeopus vocavit Adulphum ad rnaximas digni-
tates' Cod. Paris. Arsenal. 1. e. Ganz ähnlich m der Glosse bei Mo-
rand 1. c.
^) 'Processu temporis ille, qui Anglicus erat, a quodam episcopo
vocatus est in introductionem quorundam nepotum'. Cod. Barberi-
nus 1. c.
*) 'Alius sive Imo fuit mortuus, et ita Alexander adhuc fuit Parisius
et habuit scripta eorum'. Cod. Paris. Arsenal. Fast mit denselben
Worten in der Glosse bei Morand. 'Tandem vero Ymone viam carnis
ingresso solus magister Alexander superfuit, cui soll tarn scripta Ymonis
quam Ydolphi remanserant'. Cod. Barberinus 1. c.
^) Tostmodo vocatus fuit Alexander ab ipso Dolensi episcopo, ut in-
stitueret duos nepotulos suos in grammatica'. Cod. Paris. Arsenal. I.e.
Aehnlich, nur mit Auslassung von 'duos', in der Glosse bei Morand.
'Vocatus (est) a Dolensi episcopo, utpote valde famosus erat'. Cod.
Barberinus 1. c.
^) Die letzten Notizen sind der Glosse bei Morand sowie dem
Cod. Paris. Arsenal, entnommen.
^) 'Opus fuit receptum et explicatum Parisius'. Glosse des 13. Jahrb.
bei Morand.
XXIV Einleitung
altern Handschriften, welche den Bericht über seinen Aufent-
halt zu Paris und seine beiden Mitarbeiter daselbst nicht ent-
halten, ausdrücklich hervorgehoben.^)
Hat nun Alexander das Doctrinale auf Veranlassung des
Bischofs von Dol verfasst, wie in zahlreichen handschriftlichen
Glossen zu diesem Lehrbuch übereinstimmend berichtet wird,
und geschah die Veröffentlichung, wie wir seiner Zeit nach-
weisen werden, um das Jahr 1199, so war der Bischof Johann IV.,
zubenannt de la Mouche, jener Prälat, unter welchem der
zwischen den Bischöfen von Dol, die sich als Metropoliten be-
trachteten, und den Erzbischöfen von Tours Jahrhunderte
hindurch geführte Streit mittels Edicts des Papstes Innocenz III.
vom 1. Juni 1199 zu Gunsten der Letzteren entschieden wurde.
'Nicht lange darauf, heisst es in der betreffenden Chronik,
'starb Johann'. Sein Nachfolger war Johann V. mit dem Zu-
namen de Lisanet, den wir im Jahre 1205 auf der Synode
zu Tours finden. 2)
Ob Alexander nach dem Tode des Bischofs noch in Dol
verblieben ist, oder an welchem Orte er sonst etwa seine Lehr-
thätigkeit fortgesetzt hat, vermögen wir mit Sicherheit nicht
nachzuweisen. Die Angabe einer Venetianer Handschrift
vom Jahre 1478 ^), dass er in Paris gelehrt habe — worauf
augenscheinlich auch die Bezeichnung Alexander Parisiensis
in diesem und einem ungefähr gleichzeitigen Breslauer Codex*)
hindeuten will — , klingt sehr unwahrscheinlich; es liegt der-
selben unsers Erachtens eine Verwechselung seines dortigen
Studienaufenthaltes mit seiner spätem Lehrthätigkeit zu Grunde.
Auf keinen Fall ist er Lehrer an der Sorbonne gewesen, wie
der Minorit Lucas Wadding (1588 — 1657) angibt^), da dieses
nachmals so berühmt gewordene Collegium erst im Jahre 1257
^) So heisst es bereits in der ältesten uns bekannten Handschrift
des Doctrinale, dem Codex L aurentianus vom J. 1259 (Bibl. d. Hdschr.
no. 1): 'Causa efficiens remota fuit Dolensis episcopus, cuius lionestae et
utiH petitioni obtemperans actor (sie) iste ad institutionem nepotum dicti
episcopi opus istud peragendum principaliter est aggressus'.
^) Siehe Gallia christiana in provincias ecclesiasticas distributa
Tom. XIV p. 1052.
3) Bibl. d. Hdschr. no. 132.
*) Bibl. d. Hdschr. no. 128.
^) Annales Minorum Tom. I p. 10.
Alexander von Villedieu. Lebensdaten XXV
gegründet wurde'). Ob die fernere Mittheilung des Venetianer
Codex, wonach Alexander, als er wegen hohen Alters keine
Vorlesungen mehr habe halten können, in den Minor it en-
orden eingetreten und in demselben gestorben sei^), der Wirk-
lichkeit entspricht, müssen wir bis auf Weiteres dahingestellt
sein lassen, da wir vor der Hand nicht feststellen können, ob
zu Avranches, wo er thatsächlich gestorben ist, ein solcher
Orden überhaupt bestand. Als Minoriten bezeichnen ihn zwar
auch der Abt Trithemius (1452 — 1516) ^), sowie der eben er-
wähnte Wadding, und auf dem Titelblatte zweier Drucke aus
dem 16. Jahrhundert*) wird seine Zugehörigkeit zu diesem
Orden als allgemein bekannt hingestellt. Eine Münchener
Handschrift vom Jahre 1462^) nimmt ihn dagegen für den
Benedictinerorden in Anspruch. Das Einzige, was man un-
längst urkundlich nachgewiesen hat^), ist, dass er als Chor-
herr an der dem h. Andreas geweihten Hauptkirche zu
Avranches in der Nieder-Normandie, also unweit des Ortes,
in welchem er das Licht der Welt erblickt hatte, gestorben ist.
Rechnen wir zu dieser Thatsache den Umstand hinzu, dass
Alexander in seinem um das Jahr 1202 verfassten Ecclesiale^)
speciell von der Beobachtung der Treuga Dei bei den Nor-
mannen handelt, die Schrift also offenbar für den normanni-
schen Clerus bestimmt hat, so will es uns am wahrschein-
lichsten dünken, dass er vor oder unmittelbar nach dem Tode
des vorhin erwähnten Bischofs von Dol sich in die benachbarte
Diöcese, der er durch Geburt angehörte, zurückbegeben und in
Avranches als Priester und Schulmann bis zu seinem Tode
gewirkt hat. Auf seine nähern Beziehungen zu dieser Stadt
dürfte auch die Erwähnung derselben in einem Verse des
') Vgl. Denifle-Chatelain, Chartularium Univ. Paris, no. 302.
^) 'Et cum esset senex et non potuisset amplius legere, intravit
ordinem minorum et ibi mortuus est'.
^) De scriptoribus eccles. no. 408.
*) Bibl. d. Drucke no. 158. 184.
5) Bibl. d. Hdschr. no. 118. Fol i«- 'Alexander de Villa dei,
auctor doctrinalis et monachus ordinis sancti Benedict!' etc.
^) Laisn^, Notice biograph. sur Alex, de Villedieu, in Memoires
de la soci^te archeologique d'Avranches Tom. II (1856) p. 89,
') Siehe darüber S. XXXVIII f.
XXVI Einleitung
zweiten Theils des Doctrinale hindeuten, welcher nach der
ältesten uns bekannten Handschrift vom Jahre 1259 also lautet:
'Qui modo rure canit, Vernone canet vel Abrincis' *).
Es haben zwar alle übrigen Codices, soweit wir sehen, statt
'Abrincis' die Variante 'Athen is'; indessen glauben wir uns
nicht in der Annahme zu irren, dass die von der ältesten
Handschrift gebotene Lesart die ursprüngliche gewesen, nach-
mals aber mit Rücksicht auf weitere Kreise, in denen jedenfalls
die Kenntniss dieses immerhin unbedeutenden Ortes nicht vor-
auszusetzen war, in 'Athenis' geändert worden ist. — Um welche
Zeit Alexander aus dem Leben geschieden, ist wiederum nicht
überliefert. Dürfen wir hierüber unsere Vermuthung aussprechen,
so deutet diese bei der nicht ungerechtfertigten Annahme, dass er
ein ziemlich hohes Alter erreicht hat^), auf die Mitte des 13. Jahr-
hunderts hin.
Alexander tritt uns in seinen Schriften als ein entschie-
dener Anhänger der Pariser Schule, der Begründerin der neuen
Philosophie und Theologie^), und als ein heftiger Gegner der
Schule von Orleans, der Hauptrepräsentantin der antiken
Studien^), entgegen. 'In Orleans', sagt er^), 'lehrt uns eine
schändliche Secte den Göttern opfern, indem sie Vorlesungen
über die Feste des Pannus, des Juppiter und des Baccchus an-
kündigt ^). Hier ist der Lehrstuhl der Pestilenz, wovon der
Sänger David, spricht^). Es geziemt sich nicht, zu lehren,
was 'der (christlichen) Lehre zuwider ist. Um diesen Schmutz
des Herzens und Mundes zu beseitigen, benetzte Petrus Riga^)
mit belebendem Thau den Clerus und speiste uns mit süssem
*) So nämlich, und nicht anders, glauben wir die Abbreviatur ab'cis
auflösen zu müssen. Siehe Doctr. v. 1346.
2) Vgl. S. XXV Anm. 2.
^) Vgl. darüber u. A. H. Masius, die Erziehung im Mittelalter, in
Schmid's Gesch. d. Erz. Bd. IL Abth. 1 (Stuttgart, Cotta, 1892) S. 285 f.
*) Siehe L. Delisle, les ecoles d'Orleans au XII« et au Xllle si^cle
(Annuaire-Bulletin de la soc. de l'hist. de France. Tome VII p. 139—146).
^) Im Prolog zu seinem Ecclesiale, worüber w. u. S. XXXVIII f.
®) Anspielung auf die Interpretation von Ovid's Fasti.
') Vulg. psalt. 1, 1 : 'Beatus vir, qui in cathedra pestilentiae non sedit'.
^) Ueber ihn und seine Aurora, worauf im Folgenden angespielt
wird, vgl. vorher S. XIX.
Charakter Alexanders von Villedieu XXVII
Honig, indem er aus der einfachen biblischen Erzählung den
bezeichnenden Sinn hervorholte und moralische Lebensregeln
hinzufügte. Er ladet uns ein zu den Flüssen, die dem Paradies
entströmen. Dem Orlea nisten bleibt der Zugang zum Para-
diese verschlossen, es sei denn, dass er zuvor seine Sprache
ändert' 1).
Unter dem 'Orleanisten', welchem Alexander die Strafen
der Hölle androht, und auf den auch die voraufgehenden Aus-
lassungen in erster Linie gemünzt sind, ist Arnold von Or-
leans zu verstehen. Derselbe las nachweislich zu jener Zeit
u. a. über Ovid's 'Ars amandi', 'Remedium amoris', sowie
dessen 'Pasti'^). Ihn hat auch Alexander ohne Zweifel im Auge
gehabt, wenn er, sein 'Ecclesiale' der letztgenannten Schrift
Ovid's gegenüberstellend, schreibt: 'Mag ein Schwätzer Falsches
über die Fasti vortragen, unser Streben soll es sein, die Kennt-
niss des wahren Kalenders, des kirchlichen, uns anzueignen'^).
In directem Gegensatze zu diesem Urtheile Alexanders
über Orleans und dessen Lehrer steht das zweier Zeitgenossen,
des Alexander Neckam und des Johannes von Garlandia,
welche sich in Lobpreisungen der 'Dichter' dieser Stadt über-
*) Die bezüglichen Stellen, welche zuerst von Thurot, theils in
seiner Dissertation: De Alexandri de Villa Dei doctrinali p. 7, theils in
den Notices et extraits, Tome XXII 2 p. 115, und daraus von Delisle,
les ecoles d'Orleans 1. c. p. 145 mitgetheilt worden sind, lauten:
'Sacrificare deis nos edocet {sc. foeda secta) Aurelianis,
Indicens festum Fauni, lovis atque Lyaei.
Haec est pestifera David testante cathedra.
Non decet illa legi, quae sunt contraria legi.
Has abolere volens sordes et cordis et oris
Vivifico clerum Riga Petrus rore rigavit,
Qui nos de petra mellis dulcedine pavit
Significativum promens de simplici sensum
Historia vitaeque modum moraliter addens.
Hie nos invitat ad fiumina, quae Paradisus
Emittit dicens: "Oris mutatio Phison" etc.
Aurelianistae via non patet ad Paradisum,
Ni prius os mutet'.
^) Siehe Delisle, les ecoles d'Orleans 1. c. p. 144.
^) 'Falsum de fastis fastuus legat: ecclesialis
Vera calendaris sit cura scientia nobis'.
(Eccles. prolog.)
XXVIII Einleitung
bieten. 'Mit dir, o Orleans', sagt der Erstere, 'kann sich der
Parnass nicht vergleichen, der zweigipfelige Parnass muss dir
den Vorrang einräumen: in keiner Stadt, glaub' ich, werden
die Gesänge der Musen mit grösserer Sorgfalt bearbeitet und
zuverlässiger erklärt' '). Und Johannes von Garlandia ruft
mit unverkennbarer Bezugnahme auf das Verdammungsurtheil
Alexanders von Villedieu voller Begeisterung aus : 'Ihr grossen
Dichter, deren Ruhm, strahlend wie Gold, von Orleans aus über
den ganzen Erdkreis sich verbreitet, schenket mir euere Gunst.
Euch hat Gott auserwählt, um das Gebäude der Beredsamkeit
zu stützen, das in seinen Grundfesten erschüttert ist; denn die
lateinische Sprache stirbt ab, der grünende Dichtergarten ist
ausgedorrt, ein rauher Nordwind ist über die blumigen Gefilde
dahingebraust' ^) u. s. w.
Gleichwohl dürfen wir uns Alexander nicht als einen
finstern und mürrischen Gelehrten vorstellen. Selbst bei der
Behandlung einer so trockenen Materie, wie die Grammatik
nun einmal ist und auch wohl stets bleiben wird, wusste er hin
und wieder einen Scherz anzubringen. In dieser Beziehung
') 'Non se Parnassiis tibi conferat Aurelianis,
Parnassi vertex cedat uterque tibi :
Carmina Pieridum, multo vigilata labore,
Exponi nulla certius urbe reor'.
Aus Alexandri Neckam de naturis reruni libri duo, ed. a Th.
W r i g H t p. 454, abgedruckt bei D e 1 i s 1 e 1. c. p. 145. — A 1 e x. Neckam,
aus Hartford in England gebürtig, lelirte unter grossem Beifall zu
Paris, ging 1186 nach England zurück, wurde regulärer Chorherr und
1215 Abt des Augustiner-Ordens zu Exester und starb 1227 zu W Or-
chester auf einer Reise. Seine Werke liegen noch meist in den eng-
lischen Bibliotheken, namentlich in Oxford, begraben. Vgl. Zedier,
Univ.-Lexicon Bd. XXIII S. 1537 f.
*) Der Anruf ist aus der im Jahre 1234 zu Paris verfassten Ars
lectoria des Joh. von Garlandia mitgetheilt von Scheler im Jahrbuch
f. rom. u. engl. Lit. v. Lemcke Bd. VI (1865) S. 51 und daraus von
Delisle 1. c. p. 145. Wir setzen nur die Eingangsverse hierher, auf die
wir der Form wegen später zurückkommen müssen:
'Vos, vates magni, quos aurea comparat auro
Fama, favete mihi, quos Aurelianis ab urbe
Orbe trahit toto Pegasei gloria fontis.
Vos Deus elegit, per quos fundamina firma
Astent eloquii' etc.
Charakter Alexanders von Villedieu XXIX
sagt er selbst in der Vorrede zu seinem nur bruchstückweise
erhaltenen metrischen Glossar ^):
'Digrediens metas excedam saepe statutas;
Hie sunt inserta quaedam plerumque iocosa,
Ponere quae poterit vel non apponere scriptor,
Ut gratum fuerit, vel non prodesse videbit'.
Auch in dem Doctrinale finden sich mehrfach solche
scherzhafte Wendungen, z. ß.:
'Ante d fit brevis o, velut exodus; hinc procul esto
Herodes, et ei custodes sint sociandi'^).
Hierher gehört auch wohl die hinsichtlich der Weit-
schweifigkeit im Reden (macrologia) gemachte Bemerkung:
'prologis hoc saepe videmus'^), sowie das für die fehlerhafte
Wortverbindung (casosyntheton) gewählte Beispiel:
'Discipulos caedit cum virgis terga magister'*)
Indem wir zur nähern Besprechung der Schriften Alexan-
ders übergehen, glauben wir uns der Mühe nicht überheben
zu dürfen, zuvörderst die schon in der Mitte des 13. Jahr-
hunderts aufgeworfene, in unserer Zeit von Thurot*») ein-
gehender behandelte Frage, was in den Versen am Schluss der
Einleitung zum Doctrinale:
Tost alphabetum minus haec doctrina legetur,
Inde leget malus, mea qui documenta sequetur;
Iste fere totus liber est extractus ab illo'^)
unter den beiden Alphabeten, zwischen welchen das Doctri-
nale im Gebrauch eine Mittelstellung einnehmen soll, zu ver-
stehen sei, an der Hand des bereits von Thurot benutzten
Materials in Verbindung mit einigen von uns aufgefundenen
^) Vgl. darüber weiter unten S. XXXIX f. Die angezogenen Verse
finden sich auch bei Thurot, de Alex. Doctr. p. 14.
^) Doctr. V. 2138 sq.
8) Doctr. V. 2398.
^) Doctr. V. 2393.
^) In der Dissertation: De Alex, de Villa Dei doctr. p. 10 sqq. und
in den Notices et extraits p. 29 sqq.
®) Doctr. V. 26 sqq.
XXX Einleitung
Notizen einer erneuerten Prüfung und allseitigen Erörterung zu
initerziehen. Die Frage lautet bestimmter also: Sind die als
'malus' und 'minus alphabetum' bezeichneten Schriften von
Alexander selbst verfasst, oder ist mit der erstem die 'ars
minor Donati', mit der zweiten das 'malus volumen Pris-
cia ni' gemeint? Die Ansichten hierüber waren nachweislich
schon sechzig Jahre nach der Veröffentlichung des Doctrinale,
also zu einer Zeit, wo der Verfasser vielleicht noch lebte oder
doch noch nicht lange todt war, durchaus getheilt. Der Glossator
des Codex Laurentianus vom J. 1259 führt nämlich beide
Meinungen an, hält es jedoch seinerseits für wahrscheinlicher, dass
unter dem 'alphabetum malus' nicht das Werk Priscian's,
sondern eine also betitelte Schrift Alexanders zu verstehen sei*).
Ein gleiches Schwanken mit vorwiegender Hinneigung zu der
Annahme von zwei eigenen Schriften Alexanders findet sich
in fast allen Glossen aus dem 13. und 14. Jahrhundert. Seit
dem Beginn des 15. Jahrhunderts hingegen kommt die früher nur
vereinzelt vertretene Meinung^), dass mit dem 'alphabetum
minus' und 'malus' auf die Schriften Do nat's und Priscian's
hingewiesen werde, immer mehr zur Geltung, und seit etwa der
Mitte des genannten Jahrhunderts^) ist sie bis auf Thurot die
allein herrschende geblieben.
Die letztere Ansicht lautet an sich nicht unwahrscheinlich.
Abgesehen davon, dass Donat und Priscian derzeit die Haupt-
lehrbücher waren, jener für den elementaren, dieser für den
höhern grammatischen Unterricht*), verweist Alexander selbst
hinsichtlich der Declination von 'quis' und der regelmässigen
Conjugation ausdrücklich auf Donat^); Priscian aber ist
*) 'Probabilius videtiir hoc intellexisse actoreni (sie) de quodam suo
libro maiori alphabeto, quam de maiori volumine Prisciani, et hoc est,
quod agit de eis, quae faciunt ad quantitatem artis grammaticae'.
^) So heisst es in dem Cod. Paris. 8153 aus dem Anfang des 14.
Jahrh. (Bibl. d. Hdschr. no. 38): 'Post alphabetum minus, i. e. post Dona-
tum minorem; inde leget maius, i. e. Priscianum maiorem, quod iste liber
est fere totus extractus ab illo, i. e. a maiori alphabeto, i. e. Prisciano'.
^) Vgl. die zahlreichen gedruckten Commentare zum Doctrinale,
insbesondere die viel aufgelegte Glosa notabilis.
") Siehe vorher S. XII— XV. Vgl. darüber auch die soeben erschienene
Abhandlung von 0. Kaemmel, die Universitäten im Mittelalter, in
Schmid's Gesch. d. Erz. Bd. IL Abth. 1 (Stuttgart, Cotta, 1892) S. 438 f.
^) Doctr. vv. 360 sq. 950.
Schriften Alexanders von Villedieu XXXI
nach den von uns angestellten Untersuchungen thatsächlich
für einen grossen Theil des Doctrinale die Quelle gewesen, so
dass die Bezeichnung des letztern als 'Auszug aus Priscian' im
Grossen und Ganzen berechtigt sein würde.
Dennoch kann es keinem Zweifel unterliegen, dass Alexan-
der unter dem 'alphabetum minus' und 'malus' zwei von ihm
verfasste Schriften verstanden wissen wollte. In dieser Be-
ziehung macht schon ein Glosse vom J. 1276^) auf die zusätz-
liche Bemerkung des Verfassers aufmerksam: 'mea qui docu-
menta sequetur', welche Worte im Zusammenhang mit den vor-
hergehenden unsers Erachtens doch nur heissen können: 'Wer
sich an meine Lehren oder Lehrschriften halten, sie beim
Unterricht zu Grunde legen will, der soll das in der angegebenen
Reihenfolge thun'. Was aber speciell das 'alphabetum malus' be-
trifft, so passt die hierauf bezügliche Angabe Alexanders:
'Iste fere totus liber est extractus ab illo',
in dieser Allgemeinheit keineswegs auf Priscian's Werk. Denn
wenn das letztere auch für einen grossen Theil des Doctrinale,
namentlich den etymologischen, als eigentliche Quelle sich
erweist, so ist doch, wie schon mehrere der ältesten Glossatoren
mit vollem Recht bemerken^), etwa die Hälfte thatsächlich nicht
aus Priscian entnommen. Insbesondere hat der zweite oder
syntaktische Theil mit diesem Grammatiker nur wenige), das
umfangreiche Kapitel über die Quantität im dritten Theile gar
nichts gemein^); der letzte Abschnitt über die Figuren aber
beruht wesentlich auf der ars maior des Donat. Mithin kann
Alexander, wenn er das Doctrinale als einen 'fast vollständigen'
Auszug aus dem 'alphabetum malus' bezeichnet, das 'malus
Volumen Prisciani' nicht gemeint haben.
') Cod. Paris. 8422 (Bibl. d. Hdschr. no. 2).
■'') 'Sed tarnen non extraxit (sc. auctor) libri medietatem' Codd.
Amplon. 42 et 44 (Bibl. d. Hdschr. no. 8 u. 9), Cod. Aurel. 252
(Bibl. d. Hdschr. no. 3); vgl. Thurot, de Alex, doctr. p. 18.
^) 'De regimine alterius (sc. partis) omnia sunt extracta ab aliis
potius libris quam a maiore volumine Prisciani. Codd. Ampi. IL cc.
'Dicunt quidam, quod iste liber non est tractus a Prisciano ab illa parte :
"Hie iubet ordo libri'". Cod. Stuttgart. Q. 58 saec. XH. (Bibl. d.
Hdschr. no. 10).
*) Vgl. die vorhin angeführte Glosse des Cod. Laurent. Näheres
wird bei Besprechung der Quellen des Doctrinale mitgetheilt werden.
XXXII Einleitung
Lassen schon die angeführten Gründe die Annahme eines
dem Doctrinale zu Grunde gelegten eigenen Werkes von Ale-
xander gerechtfertigt erscheinen, so wird diese Annahme durch
ein anderweitiges Zeugniss desselben Verfassers, worauf zuerst
hingewiesen zu haben das Verdienst Thurot's ist, vollends zur
Gewissheit. In der versificirten Vorrede zu einem in dem
Codex Parisinus 7682 A enthaltenen Glossar aus dem An-
fang des 13. Jahrhunderts, worüber unten nähere Mittheilungen
folgen werden, sagt Alexander bezüglich der bis dahin von ihm
verfassten Werke:
'Quae Doctrinali sunt scripta vel Ecclesiali,
Libro cuncta fere fuerant contenta^) prior e.
Quae de grammatica sunt visa mihi magis apta.
In Doctrinali pro magna parte locavi;
Compotus et quidquid circa ius officiumque
Ecclesiae dixi, ponuntur in Ecclesiali'.
Hiermit bestätigt der Verfasser auf's deutlichste, was er
in der Einleitung zum Doctrinale gesagt hat: nämlich, dass
der Stoff des letztern 'fast ganz' aus einer 'frühern Schrift', die
er dort Alphabetum malus nennt, entnommen sei, sowie,
dass auf eben demselben Werke auch eine zweite Schrift von
ihm beruhe, die er Ecclesiale betitelt. Auch für das nach-
folgende Glossar, heisst es gleich zu Anfang des Prologs, sei
jenes Werk die Vorlage gewesen. Zugleich gibt der Autor über
die Beschaffenheit des 'ersten Werkes' weitern Aufschluss,
indem er bemerkt, dass es sich von dem nachfolgenden (nur
Bruchstückweise erhaltenen) fast lediglich durch die Form
unterscheide:
'Istius est operis eadem sententia primo;
Sed lamen in verbis multum variatur ab illo,
Prosaque quod dat ibi, volo versibus hie reserari
Ex magna parte, prout esse videbo necesse,
Auxilioque metri levius poterit retineri'.
Auf Grund vorstehender Erörterungen dürfen wir hin-
sichtlich der Schriften Alexanders Folgendes feststellen. Die
erste Schrift desselben und zugleich die Vorlage für die spätem
0 otepta cod.
Schriften Alexanders von Villedieu XXXIII
war ein grösseres Prosawerk, welches das für den Clerus
Wissens werthe aus den Gebieten der Grammatik, der kirch-
lichen Zeitrechnung und des canonischen Rechts enthielt,
mithin eine Art christlicher Encyclopädie darstellte. Sollten
wir wohl irren, wenn wir hierin die im Verein mit seinen Studien-
genossen Ivo und Adolphus zu Paris veranstalteten und in
Folge des Abganges, beziehungsweise Todes der Letztern in
Alexanders Besitz gekommenen Collectaneen wiederzuerkennen
glauben?^) — Dass jenes encyclopädische Werk, welches in den
zuerst angezogenen Stellen aus dem Prolog Alexanders als 4iber
prior' bezeichnet wird, das in der Einleitung zum Doctrinale
erwähnte 'Alphabe tum malus' enthalten hat, kann, wie
schon gesagt, gar keinem Zweifel unterliegen. Ob aber das letz-
tere dem Umfange nach mit dem erstem Werke sich deckte,
der Titel 'Alphabetum maius' also dem Gesammtwerke zukommt,
wie Thurot behauptet ^), erscheint uns mehr als zweifelhaft.
Wir sind vielmehr der Ansicht, dass unter dieser offenbar wegen
einer gewissen alphabetischen Anordnung des Stoffes gewählten
Bezeichnung nur der die Grammatik betreffende, in den Ein-
leitungsversen des Prologs als 'primum opus' bezeichnete Theil
des Sammelwerkes zu verstehen ist. Zu dieser Annahme führt
uns schon die Erwägung, dass der Verfasser des Doctrinale
mit dem Hinweis auf weitere Hülfsmittel, welche vor und nach
jenem Lehrbuch der Grammatik zu gebrauchen seien, füglich
doch nur solche Schriften gemeint haben kann, die ebenfalls
lediglich grammatische Dinge behandeln. Sodann aber — und
das ist der Hauptgrund — wird in dem Codex Parisinus 7682 A
das auf den mehrfach erwähnten Prolog folgende, jedoch nur
fragmentarisch gebotene metrische Glossar also überschrieben:
'Incipit maius alphabetum magistri Alexandri de Villa Dei
de expositionibus dictionum'. Diese Ueberschrift mit Thurot
für falsch zu erklären^), sehen wir nicht den mindesten Grund
ein. Denn der Umstand, dass das metrische Glossar laut Prolog
aus dem 'primum opus', d. h. dem 'Alphabetum maius^ bearbeitet
worden ist, hinderte doch wahrlich den Verfasser nicht, der
Neubearbeitung denselben Titel zu geben; im Gegentheil, nichts
') Vgl. S. XXII f.
^) De Alexandri Doctr. p. 14; cf. Notices et extraits p. 29 et 98.
») De Alex. Doctr. p. 17.
Munuuieiiti« Germaiiiae Paedago^ica XII 111
XXXIV Einleitung
scheint uns natürlicher als die Beibehaltung desselben Titels
für ein Werk, welches sich von dem Original nach der eigenen
Angabe des Autors in der Vorrede i) wesentlich nur durch die
metrische Form unterschied. (Hierbei wollen wir jedoch nicht
unerwähnt lassen, dass in zwei Handschriften, einem Codex
Trecensis^) aus dem 13. Jahrb., und einem Codex Mar-
cianus vom J. 1435 ^), welche einige Verse aus dem Prolog zu
dem metrischen Glossar citiren, das letztere Werk 'Correptio
Prisciani' betitelt wird, ^quia correxit Priscianum in multis locis
in illo libro'.) Auch entspricht der den Inhalt betreffende Zusatz:
*de expositionibus dictionum' in der mitgetheilten Ueberschrift
vollkommen dem ersten Verse des Prologs:
^Vocum pro posse paro figurata docere'.
Uebrigens bezieht sich der Titel in der oben bezeichneten
Pariser Handschrift nicht bloss auf die geringen Fragmente des
versificirten Glossars, sondern diese bilden gleichsam nur
die Einleitung zu einem unmittelbar darauf folgenden, 144 Sei-
ten starken, alphabetisch geordneten Glossar in Prosa, dessen
Thurot keine Erwähnung thut. Am Schluss des Ganzen be-
findet sich eine in mehrfacher Beziehung bemerkenswerthe
Unterschrift, die wir darum mit Auflösung der zahlreichen
Compendien vollständig hierher setzen: 'Ego Alexander Dei
misericordia'') magni catholici^) opus inceptum peregi.
Si autem aliquibus catholicis ad illud legendum operam
adhibere placuit, eos misericorditer exoro, quaerens
dominum nostrum Jesum Christum, ut mei misercantur
et orantes et bonorum, quae egerint, me participem pro
amore Dei recipientes mecum gratias agant summae
Trinitati simplici Deo, Patri et Filio et Spiritui sancto,
quem adoro, qui vivit et regnat Dens per omnia saecula
saeculorum. Amen'. Wir sind keinen Augenblick zweifel-
haft, dass in diesem grammatisch -lexicalischen Werke
thatsächlich das in der Einleitung zum Doctrinale gemeinte
0 Siebe vorher S. XXXII.
^) Bibl. (1. Hdschr. no. 19*; vgl. Thurot, Notices et extraits p. 511.
«) Bibl. d. Hdschr. no. 89.
4) d'i niTa Cod.
^) ()agni cath. Cod.
Schriften Alexanders von Villedieu XXXV
Alphabetum malus, und zwar zu einem geringen Bruchtheil
bereits in versificirter Bearbeitung, vorliegt. Wenn dasselbe
in der Schlussschrift als 'magni catholici opus' betitelt wird, so
vergleiche damit die Bezeichnung der Vorlage für das metrische
Glossar als 'primum opus', sowie die Ankündigung der versifi-
cirten Bearbeitung selbst als eines 'grande volumen'^). Den
Titel 'Catholicon' wählte bekanntlich auch Johannes Januen-
sis für sein etwa 90 Jahre später veröffentlichtes Lexicon,
welches, wenngleich viel umfangreicher, mit dem in Rede stehen-
den in der Anlage und Ausführung grosse Aehnlichkeit zeigt. Das
ursprüngliche Alphabetum malus soll übrigens nach Angabe
des Glossators des Codex Amplonianus Q 42^) — und dieser
ist unter den zahlreichen Glossatoren der einzige, welcher das-
selbe vor Augen gehabt zu haben scheint — mit den Widmungs-
worten begonnen haben: 'Venerabili in Christo patri ac
domino'. Vielleicht möchte es an der Hand dieser allerdings
dürftigen Notiz in Verbindung mit unsern vorstehenden Er-
örterungen einmal einem Forscher gelingen, das Original wieder
aufzufinden.
Wenn uns somit das Alphabetum malus als das aus-
führlichere, das Doctrinale ergänzende und erläuternde Lehr-
buch Alexanders erscheint, so werden wir unter dem laut
den eingangs angezogenen Versen vor dem Doctrinale zu
lesenden Alphabetum minus ein von demselben Autor ver-
fasstes Elementarbuch zu verstehen haben, welches in alpha-
betischer Ordnung die für das Verständniss des letztern unent-
behrlichen Vorbegriffe und Worterklärungen enthielt. Von der
Existenz desselben scheint wiederum allein der eben erwähnte
Glossator Kenntniss gehabt zu haben, indem er die Eingangs-
worte citlrt: 'Lalcorum idloma habetur'^).
Aus seinem grössern encyclopädischen Sammelwerke, oder
genauer aus demjenigen Theile desselben, welcher nach unserer
Ansicht Alphabetum malus betitelt gewesen ist, entnahm
Alexander zunächst den Stoff zu seinem in Leoninischen Hexa-
^) 'De quovls genere rerum fit mentio; sicque
NuUus miretur si grande volumen habetur'.
2) Bibl. d. Hdschr. no. 9.
^) Vgl. hierzu D.octr. v. 9 u. vorher S. IV Anm. 1.
m
\\v
XXXVI Einleitung
metern geschriebenen Doctrinale, zu dessen Abfassung ihn,
wie früher erwähnt^), der Bischof von Dol veranlasst haben soll.
Hinsichtlich der Zeit der Veröffentlichung des Doctrinale
gehen die Angaben der Codices um ungefähr ein Dutzend Jahre
auseinander. In einer Florentiner und einer Pariser Hand-
schrift aus dem 13. Jahrhundert ^) heisst es:
'Anno milleno ducenteno minus uno
Doctor Alexander venerabilis atque magister
Doctrinale suum dedit in commune legendum'.
Hiervon weicht nur wenig die Notiz ab, welche sich in einem
andern Pariser Codex aus dem Jahre 1375^) findet:
'Anno millesimo ducentesimo compositus fuit iste liber'.
Um das Jahr 1200 lässt auch der Humanist Despauterius *) das
Doctrinale verfasst sein. Ein Jahr später setzt die Veröffent-
lichung ein grammatische Miscellaneen enthaltender Codex
Amplonianus aus der Mitte des 15. Jahrhunderts an^), indem
hier der erste der eben angeführten Verse folgende F'assung hat:
^Anno milleno ducenteno quoque primo'.
In einer von Polycarp Leyser^) benutzten Helmstädter
Handschrift Jüngern Datums lautet der Vers also:
'Anno milleno ducentenoque noveno'.
Eine Baseler Handschrift des 15. Jahrhunderts^), sowie ein
Nürnberger Druck vom J. 1521 ®) haben folgende Variante:
'Anno milleno ducenteno (juoque deno'.
In Uebereinstimmung hiermit liest man in einem Münchener
Codex vom J. 1462»)
'Alexander de Villa dei . . . anno domini
M^CC^ decimo suum doctrinale composuit'.
») S. XXIII f.
») Bibl. d. Hdschr. no. 14 u. 15.
') Hibl. d. Hdschr. no. 45. Die Notiz steht auf Fol. I3b.
*) Despaiiterii Ninivitae comment. gramm., Lugdimi 1563, p. 411.
■^) Siehe Seh um, beschr. Verz. d. Amplon. Handschr. Samml. zu
Erfurt. (Berlin 1887) S. 824. . "
^) Hist. poet. et poem. med. aevi p. 768,
0 Bibl. d. Hdschr. no. 159.
«) Bibl. d. Drucke no. 255.
») Bibl. d. Hdschr. no. 118.
Schriften Alexanders von Villedieu XXXVII
Eine Pariser Handschrift des 14. Jahrhunderts^) endlich variirt
den obigen Vers also:
'Anno milleno ducenteno duodeno'.
Hiernach dürfen wir wohl unter Berufung auf das Zeugniss
der ältesten Handschriften das Jahr 1199 als das Erscheinungs-
jahr des Doctrinale annehmen.
Alexander wollte mit seinem versificirten Doctrinale zu-
gleich den für die Einübung der Regeln erforderlichen Lesestoff
bieten und dadurch die Leetüre eines gewissen Maximian
verdrängen, dessen als 'nugae' bezeichneten Erzeugnissen er
sein Lehrbuch mehrfach ausdrückUch gegenüberstellt. So heisst
es in der Einleitung v. 3 sq.:
'lamque legent pueri pro nugis Maximiani
Quae veteres sociis nolebant pandere caris'.
Und ebendaselbst v. 24 sq.:
Quamvis haec non sit doctrina satis generahs,
Proderit ipsa tamen plus nugis Maximiani'.
Dass hiermit nicht das Werk eines Grammatikers Maxi-
mian, wie man wohl geglaubt hat^), sondern die schmutzigen
Producte des Dichters Maximian aus Etrurien gemeint
sind, dürfen wir nach den über die Verwendung der letztern
als Schullectüre früher gemachten Angaben ^) von vorn herein an-
nehmen. Uebrigens geht dies auch aus gelegentUchen Aeusse-
rungen gleichzeitiger Schriftsteller, sowie aus den bezüglichen
Bemerkungen in den Commentaren zum Doctrinale bis
herab zur ,Glosanotabilis' aufs deutHchste hervor. So finden wir
in dem Eberhard von Bethune zugeschriebenen Labyrin-
thus bei Erwähnung der Elegien Maximian's die Notiz: 'Doctri-
nale habuit Maximianum in odio'*). Und in dem Codex Bar-
berinus aus dem 14. Jahrhundert^) heisst es geradezu:
») Bibl. d. Hdschr. no. 61.
^) Siehe Angel. Mai, Class. auct. tom. V. p. XIX, und Meyer,
Anthol. Lat. vol. I. p. XXXVI.
«) Siehe S. XIX f.
^) Vgl. Thurot, Academie des Inscript. et Belles-Lettres. Comptes
rendus des Seances de l'annee 1870. Nouv. serie Tom. VI. p. 263.
">) Bibl. d. Hdschr. no. 65.
XXXVIIl Einleitung
'Maximaniis fuit quidam magister poeta, qui librum composiiit,
qui sie incipit: "Aemula quid cessas?'" etc. Die 'Glosa nota-
bilis' beantwortet die Frage: 'Quare aiictor plus reprehendit
Maximanum quam ceteros poetas?' also: 'Quod Maximianus in
senectute tractavit de actu venereo, et hoc maxime detestatur
in sene'. Schliesslich sei noch bemerkt, dass die um das Jahr
1500 in Paris bei Stephan. Hannot und Petrus le Dru gedruckte
Ausgabe der Elegien des Maximian auf dem Titelblatt folgende
Empfehlung trägt: 'Periucundus, iuvenum cpioque mirum in
modum demulcens animos libellus, quem Nugarum Maximiani
immitis Alexander intitulat'^).
Die beifällige Aufnahme, welche das Doctrinale ohne Zweifel
gleich nach seinem ersten Erscheinen fand, veranlasste Alexander,
auch die übrigen, die Berechnung der kirchlichen Feste, das
Rituale, das canonische Recht und Aehnliches betreffenden Theile
seines encyclopädischen Sammelwerkes in einem metrischen Aus-
zuge zu bearbeiten. Es geschah dies in dem ^Ecclesiale'. Das-
selbe ist, soweit unsere Nachforschungen reichen, nur noch in
dem bereits von Thurot benutzten Codex Parisinus 14927,
olim Victorin US 585, aus dem 13. Jahrhundert ^) erhalten und
enthält hier auf 20 Quartblättern mit Einrechnung der 67 Verse
des Prologs^) 1824 Verse. Die einzelnen Abschnitte haben
folgende Ueberschriften:
De aedificatione ecclesiae (10 V.); de treuga (28 V.);
de festis per circulum currentibus (77 V.); de personis ecclesiae
et de decimis (129 V.); de lanuario et eins accidentibuß
(160 V.); de Februario et eins accidentibus (201 V.); de Martiö
et eins accidentibus (106 V.); de ceteris mensibus et eorum
accidentibus (382 V.); de historiis totius anni (81 V.); de
Septem horis diei (45 V.); in quibus festis 'gloria in excelsis'
decet cantari (9 V.); de modo finiendi coUectas (17 V.); de
^credo' in quibus festis decet cantari (22 V.); de praefationibus
') Vgl. Goldast, praef. ad Cataleeta Ovidii, und Wernsdorf,
poetae Lat. min. Tom. VI. 1, p. 229.
'^) Codex membr. fol. 240. — Fol. 164*' l. G: Incipit. ooolosiale mägri
aloxandri de villa dei (rnhro rolore). Hec ^pphecia eil in ezeohiele etc. —
Fol. 174: Explicit ecclcsiale magri alexandri de villa dei . . . Incipit qdä
bona ofeffio (rtihro coloi'e).
3) Vgl. darüber S. XXVI f.
Schriften Alexanders von Villedieu XXXIX
(20 V.); de ordinationibus angelorum (5 V.); de aetatibus mimdi
(19 V.); de octo beatitudinibus (9 V.); de decalogo (23 V.); de
Septem vitiis principalibus (38 Y.); de sphaera (132 V.); de
quatuor partibus mundi (22 V.); de tabula (53 V.).
Der Verfasser stellt selbst das Ecclesiale als den 'wahren
Kalender' den Pasti des Ovid gegenüber ^.
Was die Zeit der Abfassung betrifft, so wird man a priori
annehmen dürfen, dass dem Ecclesiale, als dem Lehrbuche
für den angehenden Cleriker, das Doctrinale, als die Grund-
lage für den höhern Unterricht, vorausging, dass mithin ersteres
nach 1199 geschrieben wurde. So erwähnt denn auch der Ver-
fasser an den Stellen, wo er von diesen beiden Werken spricht,
zuerst das Doctrinale ^). Für eine genauere Zeitbestimmung
gibt der Abschnitt 'de treuga' einigen Anhalt. Alexander spricht
hier von der Beobachtung des Gottesfriedens bei den Nor-
mannen, und deutet auf den in dieser Beziehung von dem
Herzoge geleisteten Eid mit den Worten hin:
'Tempore si treugae teneat quis monomachiam
Praesumens contra iuramentum ducis, illo
Ex feodo debet amittere iura duelli'.
Nun aber gab es seit 1202, in welchem Jahre der König
Philipp August IL (1180—1223) das bisher im Besitze Eng-
lands gewesene Herzogthum Normandie direct der Krone von
Prankreich einverleibte, keinen 'Herzog' der Normandie mehr.
Das Ecclesiale ist mithin innerhalb der Jahre 1199 — 1202 verfasst.
Nach Veröffentlichung des Ecclesiale brachte Alexander
die in dem Doctrinale übergangenen oder nur oberflächlich
berührten Partieen seines grammatisch-lexicalischen Prosawerkes,
des sogen. Alphabetum maius, ebenfalls in Verse. Von dieser
Bearbeitung sind, wie schon bemerkt ^), ausser dem öfter an-
gezogenen Prolog*) nur wenige Fragmente in dem Codex
Parisinus 7682 A auf uns gekommen. Ueber Anlage und Inhalt
des Ganzen gibt jedoch der Prolog hinreichenden Aufschluss.
') Siehe vorher S. XXVIL
2) Siehe S. XXXII.
^) S. XXXII f.
*) Siehe S. XXIX ii. S. XXXII f. ff. — Derselbe ist zu zwei Dritt-
theilen abgedruckt bei Thurot, de Alex. Doctr. p. 13 sq.
XL Einleitung
Danach handelte das als 'grande volumen' bezeichnete Werk
in theils alphabetischer, theils grammatisch-etymologischer Ord-
nung über die Bedeutung der Wörter und deren grammatisches
Verhältniss, über Synonyma, über Schreibweise und Erklärung
der bei den Kirchenschriftstellern vorkommenden hebräischen
Personen- und Ortsnamen, sowie über gewisse Fragen aus dem
Gebiete der Logik. Bei der Behandlung dieser Stoffe, sagt der
Verfasser, sei er öfter über das gesteckte Ziel hinausgegangen
und habe Einschiebungen, meist scherzhafter Art, gemacht, die
der Abschreiber nach Belieben hinsetzen oder auslassen könne. ')
Eine so grosse Berühmtheit das Doctrinale im Laufe der
Jahrhunderte erlangt hat, ein so tiefes Dunkel herrschte hin-
sichtlich der übrigen bislang besprochenen Schriften Alexanders,
und zwar schon um die Mitte des 18. Jahrhunderts^). So
ist es denn nicht zu verwundern, dass die Schriftsteller der
spätem Zeit, welche des Alexander Erwähnung thun, wie der
Abt Trithemius [1462— 1516]3), der Minorit Lucas Wadding
[1588—1657]*),; der Polyhistor Polycarp Leyser [1656— 1728]^),
und der Literarhistoriker P. A. Fabricius^), das Alp habet um
malus und minus, das Ecclesiale und das zuletzt erwähnte,
von einigen Glossatoren 'Correptio Prisciani'') betitelte me-
trische Glossar gar nicht citiren. Dagegen schreibt Trithe-
mius dem Alexander folgende weitern Schriften zu: 'De com-
puto ecclesiastico. De arte numerandi. De sphaera.
Sermones et epistolae aliquot'. Leyser und Fabricius
nennen eine 'Summa capitum omnium bibliorum utrius-
que testamenti' oder 'Summarium biblicum', Ersterer mit
Wadding ausserdem 'Acta apostolorum leoninis versibus
scripta'. Man hat sich nach Thurot's^) Vorgange daran ge-
wöhnt, diese Angaben als irrthümlich zu bezeichnen^), jedoch,
wie wir sehen werden, grossentheils mit Unrecht.
0 Siehe vorher S. XXIX.
2) Siehe vorher S. XXX.
^) De Script, eccles.
*) Annales Minorum.
^) Hist. poet. et poem. medii aevi p. 709.
«) Bibl. Lat. med. et inf. aet. I. 68.
') Siehe vorher S. XXXIV.
«) De Alex. Doctr. p. 19 sq.; Notiees et extraits XXII, 2 p. 29 sq.
*) So N eudeoker, das Doctrinale des Alex, de Villa-Dei, a. a. 0. S. 6.
Schriften Alexanders von Villedieu XLI
Der 'Coraputus ecclesiasticus', in einer Glosse des
Codex Trecensis 1142 aus dem 13. Jahrh. '), sowie des
Codex Marcianus XIII, 1 vom J. 1435 ^) als 'Computus metri-
cus' erwähnt, begegnet uns unter dem Titel: 'Compotus ma-
gistri Alexandri de Villa Dei' in dem Codex Bodleianus
K. D. 22; unter der Ueberschrift: 'Alexandri de Villa Dei
massa compoti'^) in dem Codex Vaticanus 3110 und dem Codex
Parisinus 7420 A; mit der Unterschrift: 'Massa compoti vel
ecclesiasticus compotus sive volgaris, quem magister Alexander
de Villa Dei metrice composuit' in dem Codex Parisinus 18505;
ohne Angabe des Verfassers in den Codices Parisini 7420 B und
7477, sowie in dem Codex Eng eiber gensis 319*). Die in
Prosa geschriebene Vorrede beginnt in sämmtlichen Hand-
schriften also: 'Licet modo in fine temporum plures constet
haberi Codices, qui de arte calculatoria videantur posse suffi-
cere, delicatis tamen lectoribus' etc. Der versificirte Tractat
zerfällt in folgende Abschnitte: De calendario. De cunctis
terminis. De solari cyclo. De lunari cyclo et epactis.
Die von Trithemius 'de arte numerandi' betitelte Schrift
wird in den oben erwähnten Glossen unter der Bezeichnung
'Algorismus' dem Alexander beigelegt. Wir finden sie in dem
Codex Parisinus 7420 A mit der Schlussschrift: 'Explicit al-
gorismus editus a magistro Alexandro de Villa Dei'; in dem
Codex Harleianus 3902, dem Codex Erlangensis 168, sowie
in den Codices Paris ini 7420 B und 7477 ohne Bezeichnung des
Autors. Einen Druck von diesem mathematischen Lehrgedichte
führt Panzer 5) an; in unserm Jahrhundert ist dasselbe nach
dem erwähnten Codex Harleianus neu herausgegeben von dem
Engländer J. Orchard Halliwell^). Die Eingangsverse lauten:
'Haec algorismus ars praesens dicitur, in qua
Talibus Indorum fruimur bis quinque figuris.'
^) Bibl. d. Hdschr. no. 19*; vgl. Thurot, Notices et extraits p. 512.
2) Bibl. d. Hdschr. no, 89.
^) Diesen Titel hat der Verfasser selbst seinem Gedichte gegeben,
indem er in der Vorrede schreibt: 'Cum de pluribus operibus vel libris
aliorum liber iste colligatiir, sicut de multis laminis aeris in conflatorio
una massa efficitur, ideo librum istum volui vocari massam compoti',
*) Siehe Gottwald, catal, manu Script,, qui asservantur in Bibl,
Monast, 0, S. B. Engelbergehsis in Helvetia (Frib., Herder, 1891),
^) Annal, typogr, IV. 81,
«) Rara Mathematica (London 1839) p. 73—83.
XLII Einleitung
Die Abhandlung: 'de sphaera', welche Trithemius dem
Alexander beilegt, ist als besondere Schrift — ein also betitelter
Abschnitt kommt bereits in dem Ecclesiale vor^) — enthalten
in dem Codex Erlangensis 267 ^). Dieselbe beginnt mit den
Worten : 'Tractatum de sphaera X capitulis distinguimus, agentes
primo quid sit sphaera, quid centrum, quid axis sphaerae, quid
sit polus, quid sint sphaerae et quae sit forma mundi' etc.
Was die von Trithemius erwähnten 'Sermones' anlangt, so
wird bei Panzer*) ein 'Sermo doctissimi viri Alexandri de
Villa Dei' ohne Druckort und Jahr citirt. Friedrich Haase hat
ein im Jahre 1496 gedrucktes, nur vier Blätter umfassendes
Exemplar in Besitz gehabt*), und ich selbst habe irgendwo —
die betreffende Notiz ist mir leider abhanden gekommen — einen
undatirten Druck eingesehen. Das sonderbare Schriftchen hat mit
Alexander nur in so weit etwas zu schaffen, als es eine Anzahl
Verse aus dem Doctrinale bringt, die alsdann allegorisch er-
klärt und zu einer Art Moralpredigt in deutscher Sprache ver-
arbeitet werden.
Ganz ähnlich verhält es sich mit dem 'Tractatulus de
accentibus quarundam dictionum in psalterio secundum
Alexandrum in tertia parte, sacerdotibus multum neces-
sarius', von welchem uns ein Druck ohne Ortsangabe (Köln,
Quentell) aus dem Jahre 1492 vorliegt. Wie schon aus dem Titel
ersichthch, werden hier die Regeln Alexanders über den Accent,
wie sie im dritten Theile des Doctrinale gegeben werden, auf
eine Reihe von Psalmen nach der Uebersetzung der Vulgata
zu Nutz und Frommen der Geistlichkeit angewendet.
Das von Leyser und Fabricius erwähnte 'Summarium
biblicum' ist in dem Codex Engelbergensis 119 [13. Jahrh.J"'),
den Codices Monacenses 14094, 17279 [14. Jahrb.], 7662 [15.
Jahrb.], den Codices Amploniani F. 7, Q. 28% Q. 79, Q. 151
») Siehe S. XXXIX.
^) Siehe Fr. Pfeiffer, Beiträge z. Kenntniss alter Bücher u, Hdschr.
(Hof, 1788) S. 228 f.
«) Annal. typogr. IV. 81.
*) Siehe Haase, de med. aevi stud. phil. p. 24.
'') Siehe Gottwald a. a. 0.
Schriften Alexanders von Villedieu XLIII
[14. Jahrh.]'), einem Codex Rotomagensis^) und anderswo mehr-
fach erhalten. Es besteht aus 212 Versen, welche also beginnen:
^Sex. prohibet. peccant. Abel. Enoch. archa fit. intrant»).
'Flebunt. ad cenam. surgunt. sponsam. venio iam'.
Wir sehen durchaus nicht ein, weshalb man die biblischen
Memorialverse, als deren Verfasser die meisten der eben ge-
nannten Handschriften ausdrücklich Alexander de Villa Dei
bezeichnen, demselben absprechen will. Die von Knoke*) und
Grotefend^) gegen dessen Autorschaft vorgebrachten Gründe
sind nicht stichhaltig.
Das bei Wadding und Leyser erwähnte Gedicht: ^de^
actis apostolorum' ist uns nicht zu Gesicht gekommen
Fabricius^) schreibt dasselbe dem Petrus Riga zu, wie uns
scheint, mit vollem Recht: wenigstens trägt der letzte Abschnitt
von dessen Aurora diese Ueberschrift ^).
Von den 'Epistolae', deren Trithemius Erwähnung thut,
ist nichts bekannt.
Wenn wir zum Schluss einen Rückblick auf die literarische
Thätigkeit Alexanders werfen, so sehen wir dieselbe sich auf
alle Wissensgebiete erstrecken, deren Kenntniss nach den da-
maligen Begriffen von dem Cleriker oder — was angesichts
der engen Verbindung, in welcher das geistliche und geistige
Leben jener Zeit standen, dasselbe ist — von dem Gebildeten über-
haupt gefordert wurde. Wenden wir uns nunmehr im Beson-
dern dem Werke zu, welches unter den literarischen Erzeug-
nissen nicht nur Alexanders, sondern, wie man kühn behaupten
darf, des ganzen spätem Mittelalters, die grösste Berühmtheit
und weiteste Verbreitung erlangt hat.
*) Vgl. Seh um, beschr. Verz. der Amplon. Hdschr.-Samml. zu Erfurt
(Berlin 1887) S. 7, 309, 415.
2) Siehe Catal. gen. des Manuscr. des bibl. de France. Tom, I. p. 3.
') Die Verse werden durch Interlinear- Glossen erklärt; der erste
also : Sex dies, prohibet Deus ligniim vitae. peccant primi parentes. Abel
occiditiir. Enoch transfertur. archa fit a Noe. intrant archam.
*) In Kehr's pädag. Blatt. IV, II 196.
^) Erinnerungsblätter an das 500 jähr. Jubelfest des Lyceums zu
Hannover S. 36.
8) Bibl. Lat. med. et inf. aet. I 236.
0 Siehe Codex Gottingensis saec. XIII. Theol. 107, fol. 157—167.
XLIV Einleitung
III. Das Doctrinale.
1. Verbreitung desselben. Handschriften und Drucke,
Text und Glossen.
Ueber die Verbreitung des Doctrinale dürften die noch
vorhandenen Manu Scripte und Drucke desselben wohl den
besten Aufschluss geben. Das Verzeichniss der von uns auf-
gefundenen Handschriften des Doctrinale, beziehungsweise
einzelner Theile desselben, sowie der Commentare oder Glos-
sen, soweit sie separat und nicht in Verbindung mit dem Text
auftreten, umfasst mit Einschluss von vier während des Druckes
eingeschalteten Codices 228 Nummern. Von diesen gehören nach
ausdrücklicher Datirung oder nach unserer Schätzung 28 dem
13. Jahrb., 58 dem 14. Jahrb., 144 dem 15. Jahrb. und 3 dem
16. Jahrb. an. Trotz der grossen Zahl kann selbstverständlich
das Verzeichniss auf Vollständigkeit keinen Anspruch machen.
Wir sind im Gegentheil fest überzeugt, dass, wenn es möglich
wäre, alle öffentlichen und insbesondere die zahlreichen Kloster-,
Stifts- und Privat-Bibliotheken Europas daraufhin zu durch-
suchen, die Zahl der noch erhaltenen Manuscripte sich ganz
bedeutend, vielleicht um das Doppelte, wenn nicht Dreifache,
erhöhen würde.
Was die Herkunft der verzeichneten Codices betrifft, so
lässt sich dieselbe in vielen Fällen nicht näher bestimmen.
Indessen dürfen wir unter Berücksichtigung der ursprünglichen
oder jetzigen Aufbewahrungsorte derselben, vielfach auch mit
Berufung auf diesbezügliche Notizen in den Handschriften selbst
mit einiger Sicherheit annehmen, dass etwa zwei Drittel der
Gesammtzahl in Deutschland entstanden oder doch von
deutscher Hand geschrieben sind. Um hier nur die reich-
haltigsten Bibliotheken zu nennen, sei bemerkt, dass das Bene-
dictiner-Stift Melk über 20, die Amplonianische Samm-
lung zu Erfurt ungefähr die gleiche Anzahl, die Plofbiblio-
thek zu Wien 13 und die Staatsbibliothek zu München
einige 40 Codices besitzt, die nachweislich zum weitaus grössten
Theile aus alten deutschen Klöstern stammen.
Während das Handschriften - Verzeichniss naturgemäss
lückenhaft ausfallen musste, glauben wir für unser Verzeichniss
DasDoctrinale. Verbreitung desselben. Handschriften u. Drucke XLV
der Drucke eine annähernde Vollständigkeit in Anspruch nehmen
zu dürfen, wenigstens hinsichtlich der in deutschen Ländern
erschienenen Ausgaben. Das Verzeichniss enthält mit Hinzu-
rechnung von 12 nachträglich eingefügten Drucken 279 Nummern,
von denen 163 der Zeit der Wiegendrucke (bis 1500) ange-
hören. Die Gesammtzahl würde eine bedeutend höhere ge-
worden sein, wenn wir nach der bei den Bibliographen unserer
Zeit üblich gewordenen Weise die vielen datirten und auch un-
datirten T heildrucke einzeln aufgeführt und nummerirt hätten,
anstatt dieselben, soweit sie sich als zu einer Gesammtau s-
gabe gehörig herausstellten, unter einer Nummer zusammen-
zufassen, ein Verfahren, welches wir für unsere Zwecke vor-
ziehen zu sollen geglaubt haben.
An der Herstellung dieser Drucke haben sich weit über 100
Pressen, unter ihnen gar manche der ältesten und berühm-
testen, während eines Zeitraums von nahezu 120 Jahren betheiligt.
Die bis gegen das Jahr 1480 erschienenen Ausgaben sind
sämmtlich aus oberitalienischen Officinen hervorgegangen.
Von den beiden ersten Drucken wurde der eine nach unserer
Annahme in Venedig von Videlin von Speyer, dem Bruder
des Venetianer Prototypographen Johannes von Speyer, um
das Jahr 1470, der andere in dem nahe gelegenen Treviso
im Jahre 1472 zweifellos von Gerhard (van de Lys) von
Flandern, dem Begründer der Buchdruckerkunst in der ge-
nannten Stadt, veranstaltet^). Weitere Drucke entstanden in
den folgenden Jahren bis gegen Ausgang des 15. Jahrhunderts
in Venedig, Mailand, Mondovi (Mens Regalis), Parma,
Vicenza, Bologna, Toscolano am Guarda-See, sowie in der
an der Grenze gelegenen Bischofsstadt Trient^). Vor allen
Druckerstätten nimmt Venedig nicht bloss in dem genannten
Zeitraum, sondern bis gegen Ende der zwanziger Jahre des
16. Jahrhunderts den ersten Rang ein: von den hier veran-
stalteten Ausgaben zählen wir 23 auf. — Wie die ältesten, so
sollten auch die jüngsten Drucke in Oberitalien erscheinen.
In Brescia ging das Doctrinale noch in den Jahren 1550, 1568,
0 Bibl. d. Drucke no. 1 u. 2.
^) Bezüglich dieser, sowie der folgenden allgemeinern Angaben ver-
weisen wir auf unsern Index bibliogr.
XLVI Einleitung
1572 und 1588 aus den Pressen des Ludwig Britannicus,
Jacob Britannicus und Polycretus Turlinus hervor.
Seit 1480 wurde das bereits in Italien vielfach von deut-
schen Typographen hergestellte Lehrbuch Alexanders auch in
Deutschland und in den damals dazu gehörigen Nieder-
landen gedruckt. Spätestens in das genannte Jahr fällt näm-
lich eine undatirte Ausgabe, welche wir der Presse des Lucas
Brandis in Lübeck zuschreiben zu sollen glauben^). Einige
Jahre später ging das Doctrinale aus der berühmten Officin von
Richard Paffraet in Deventer zum ersten Male hervor^);
es wurde daselbst bis zum Jahre 1511 wenigstens achtund-
zwanzigmal aufgelegt. Von 1489 — 1511 veranstaltete Jacob
von Breda, der zweite Drucker jener Stadt, 15 Auflagen.
In Zwoll erschien der erste Druck im Jahre 1485 bei Peter
Os van Breda^); diesem folgten daselbst 1504 Arnold und
Wilhelm van Kempen mit weitern Ausgaben. Im J. 1486
kam das Doctrinale nachweislich zum ersten Mal, und zwar in
zwei Drucken, zu Basel bei Nicolaus Kesler und einem un-
genannten Typographen heraus*). Im Jahre 1487 erschien es
zu Strassburg und Ulm ohne Angabe des Druckers, zu Nürn-
berg bei Friedrich Creusner und zu Antwerpen bei Ger-
hard Leeu.^) In dasselbe Jahr fällt auch höchst wahrscheinlich
der erste Kölner Druck mit der in der Folge so berühmt,
beziehungsweise so berüchtigt gewordenen 'Glosa notabilis',
ohne Zweifel hervorgegangen aus der Presse des dortigen Proto-
typographen Ulrich Zell aus Hanau*^). Aus dem Jahre 1488
haben wir bereits sieben in deutschen Officinen hergestellte
Ausgaben zu verzeichnen: drei Strassburger, zwei De v en-
terer und je eine Kölner und Antwerpener'). Von da an
mehren sich dieselben von Jahr zu Jahr. Aus den verschie-
denen Pressen Köln's gingen bis 1515 mindestens 33 Drucke
hervor: 4 derselben veranstaltete der eben genannte Ulrich
') Bibl. d. Drucke no. 11.
=») Bibl. d. Drucke no. 25 u. 26.
•^) Bibl. d. Drucke no. 28.
*) Bibl. d. Drucke no. 30 u. 32.
') Bibl. d. Drucke no. 34. 36. 37. 38.
«) Bibl. d. Drucke no. 41.
0 Bibl. d. Drucke Nr. 42. 46. 47. 45. 52. 44. 51.
Das Doctrinale. Verbreitung desselben durch den Druck XL VII
Zell bis 1494; 17 Heinrich Quentell von 1489—1504: 4 Jo-
hannes Koelhoff von 1495 — 1502; 5 die Söhne Quentell's
von 1506—1508; 3 Martin von Werden von 1508—1515. Die
Zahl der in Deventer bei Richard Paffraet, Jacob van
Breda, Dietrich van Borne und Albert Paffraet in den
Jahren 1487 — 1521 erschienenen Ausgaben beläuft sich auf
wenigstens 48. Die Baseler Officinen von Nicolaus Kesler,
Michael Furter, Jacob von Pforzheim und Adam Petri
von Langendorf lieferten bis zum Jahre 1519 etwa 20, die
Strassburger Druckereien von Martin Flach, Johannes
Pryss, Mathias Hupfuff und Renatus Beck bis 1516 minde-
stens 16 Ausgaben. Ebensoviele gingen in etwa demselben
Zeitraum aus den Nürnberger Pressen von Friedrich
Creusner, Georg Stöchs von Sulzbach, Anton Koberger,
Caspar Hochfeder, Hieronymus Hoelzel,Wolfgang Huber
und Jodocus Gutknecht hervor. Die Leipziger Drucker
Jacob Tann er, Conrad Kacheloven, Melchior Lotter,
Baccalarius und Wolfgang aus München, sowie ein Un-
genannter veranstalteten bis 1525, soweit uns bekannt geworden,
15 Ausgaben. In Antwerpen erschienen bei Gerhard Leeu,
Heinrich Eckert von Homberg, Dietrich Martens,
Michael Hillen van Hochstraten und Wilhelm Vorster-
man bis 1512 10 Drucke. In Reutlingen lieferten Michael
Greyff und Johannes Omar oder Otmar von 1489 — 1492
5 Ausgaben. In Pforzheim und Tübingen gingen aus den
Officinen des bekannten Thomas Anselmi aus Baden in den
Jahren 1508 — 1514 immerhin 6 Drucke hervor. In Hagenau
erschien das Doctrinale 1492, 1495 und 1498 bei Heinrich
Gran; in Ulm 1487, wie schon vorhin angegeben, bei einem
ungenannten Drucker und 1498 bei Johann Schaeffler; in
Metz 1500, 1504 und 1508 bei Caspar Hochfeder; in Erfurt
1504 bei Wolfgang Schenk; in Augsburg 1511, 1514 und
1521 bei Johann Schoensperger und bei Sylvius Otmar;
in Wien 1518 bei Johann Singrenius.
Was Frankreich betrifft, so wurde das Doctrinale bereits
im Jahre 1479 zu Lyjon von Johann Fabri gedruckt^). Vier f'^^ ^
Jahre später erschien die erste Pariser Ausgabe bei Ulrich ^j/^i^L^^^).
') Bibl. d. Drucke m 10. y/'
h^f f^XjT
XLVm Einleitung
Gering aus Constanz'), dem Begründer der Typographie in
der Hauptstadt Prankreichs. Aus den Jahren 1488 und 1489
sind zwei Lyoner Drucke und ein Pariser zu verzeichnen;
die erstem veranstaltete Johann du Pre (de Prato), den
letztern Petrus Levet^). Von da an blieb Paris die Haupt-
druckerstätte. Aus den verschiedenen Officinen dieser Stadt gin-
gen, soweit unsere Nachforschungen reichen, bis 1514 16 Drucke
hervor, davon zwei aus der berühmten Presse des Humanisten
Jodocus Badius Ascensius, der selbst Erläuterungen zum
Doctrinale geschrieben hat^). Vereinzelte Drucke erschienen
zu Ronen und zu Troyes*).
Aus England sind nur wenige Ausgaben, und zwar nur
solche aus dem Anfange des 16. Jahrhunderts bekannt. Gegen
1503 erschien das Doctrinale in London bei Wynkyn de
Werde ^) und in den Jahren 1505, 1513 und 1516 bei Richard
Pynson daselbst^).
Bezüglich Polens sind vier Ausgaben zu unserer Kenntniss
gekommen, die augenscheinlich für die Krakauer Schulen be-
stimmt waren: die erste wurde im Jahre 1500 zu Leipzig, die
zweite 1504 muthmasslich zu Metz, die beiden letzten wurden
1510 und 1517 zu Krakau selbst gedruckt^).
Aus Spanien, sowie aus Dänemark, Schweden und
Norwegen sind uns keine Drucke bekannt geworden. Dass
jedoch auch in diesen Ländern das Doctrinale im Gebrauch
gewesen ist, darf man von vorn herein als sicher annehmen.
Uebrigens lässt sich dies hinsichtlich Spaniens auch aus der
Bezugnahme des Grammatikers Aelius Antonius Nebrisse n-
sis^) auf Alexander schliessen, und wird für die nordischen
') Bibl. d. Drucke no. 21.
^) Bibl. d. Drucke no. 48. 56. 57.
^) Bibl. d. Drucke no. 204 u. 260. lieber Jod. Bade u. seinen
Commentar zum Doctrinale siehe w. u. S. LXVI.
<) Bibl. d. Drucke no. 80. 81. 198.
^) Bibl. d. Drucke no. 180.
«) Bibl. d. Drucke no. 189. 236. 246.
') Bibl. d. Drucke no. 158. 184. 228. 247.
®) In dessen Grammatica (Granatae 1582) heisst es z. B. :
'Hebraeae voces plerumque in fine acuuntur,
Non tarnen et semper, quia saepe in fine gravantur,
Id quod Alexander, deceptus forte, putavit.'
Das Doctrinale. Verbreiturif»- desselben an den Universitäten XLIX
Staaten durch die Anführungen bei Nyerup') und Munter^)
ausdrückhch bestätigt.
Fügen wir zu den vorstehenden bibhographischen Nach-
weisungen über die Verbreitung des Doctrinale eine Reihe den
Gebrauch desselben an bestimmten Lehranstalten betreffende
Notizen hinzu, indem wir, abgesehen von den Universitäten,
hauptsächlich die Schulen Deutschlands berücksichtigen.
Dass das Lehrbuch Alexanders bereits im 13. Jahrhundert
an den Pariser Schulen gebraucht worden ist, wird durch eine
von Morand mitgetheilte Glosse bestätigt. ^) Im Jahre 1328
wurde dasselbe neben dem später noch zu erwähnenden Grae-
cismus des Eberhard von Bethune an der Universität
Toulouse*), 1366 an der Pariser"^), 1386 an der Heidel-
berger"), 1389 an der Wiener^) Hochschule statutengemäss
vorgeschrieben. Desgleichen gehörten laut den Acten der
betreffenden Artistenfacultäten Lectionen über das Doctrinale,
beziehungsweise über einzelne Theile desselben, zu den ob-
ligatorischen Vorlesungen an den Universitäten Erfurt^),
Leipzig^), Freiburg '0), Ingolstadt^*) und Tübingen'^). Dass
auch an denjenigen Hochschulen, welche das Doctrinale nicht
ausdrücklich verlangten, gleichwohl über dasselbe gelesen wurde,
dafür haben wir zum Theil positive Zeugnisse, theils dürfen
wir solches mit gutem Grunde voraussetzen. So stellte an der
ältesten Universität des deutschen Reiches, der zu Prag, kaum
^) Librorum, qiii ante reformationem in scholis Daniae praelege-
bantur, notitia (Hafniae, 1784) p. 1 — 24.
^) Kirchengesch. von Dänemark und Norwegen. 2. Theil (Leipzig,
1831) S. 974.
^) Siehe vorher S. XXIII, Anm. 7.
*) Thurot, de Alex. Doctr. p. 49; Notices et extraits p. 102.
^) Thurot, de Alex. Doctr. p. 48; Notices et extr. 1. c.
6) Th orbecke, die älteste Zeit der Univ. Heidelberg: 1386—1449
(Heidelb., 1886) S. 74, Anm. 209; Hautz, Gesch. d. Univ. Heidelb. 11346,
Urk. v. J. 1386.
') Kink, Gesch. d. k. Univ. zu Wien (1854) II 188 f.
®) Weissenborn, Akten d. Erfurter Univ. II 148.
®) Statuten bücher d. Univ. Leipzig S. 326, 346 u. a. a. 0.
^^) Schreiber, Gesch. d. Univ. zu Freiburg I 46.
") Prantl, Gesch. d. Ludwig-Max. Univ. zu Ingolstadt, Lands-
hut, München I 35.
12) Roth, Urk. z. Gesch. d. Univ. Tübingen S. 377 u. 416.
Mouuinenta Gerinaiiiae Paeilagogira XII IV
L Einleitung
40 Jahre nach ihrer Errichtung ein Professor Helmhold 'Quaestio-
nes de arte granmiatica Donati, Prisciani, Alexandri de Villa
Dei' an, welche uns in einer Handschrift vom Jahre 1390 er-
halten sind.*) Hinsichtlich der Kölner Hochschule genügt wohl
der Hinweis auf die den 'Dunkelmänner-Briefen' zufolge von
dem dortigen Professor Gerhard von Zutphen verfasste
'Glosa notabilis'2) zum Doctrinale.
Von deutschen Klosterschulen, an denen der Gebrauch
dieses Lehrbuches entweder ausdrücklich bezeugt, oder auf
Grund der in den betreffenden Bibliotheken vorhanden ge-
wesenen oder noch vorhandenen Manuscripte und Drucke
angenommen werd(^n darf, nennen wir die Benedictiner-Stifte
Melk3), St. Gallen^), Einsiedeln-'), Tegernsee''), St. Peter
in Salzburg'), Lambach*^), Kremsmünster''), Admont'"),
Schotten in Wien''), St. Emmeran in Regensburg '^)^
Weiblingen bei Ulm'^), St. Eucharius bei Trier'*), St.
Michael in Lüneburg '•'^j; die Augustiner -Chorherren -Stifte
St. Florian"'), Klosterneuburg "') und Bordes ho Im im-
weit Kiel'*^), sowie die Cölestiner-Abtei zu Metz'»).
') Bibl. d. Hdschr. no. 51.
^) Siehe darüber w. u. S. LXIV f.
^) Ueher die dortige an Handschriften und Drucken des Doctrinale
überaus reiche Bibliothek siehe unsere Indices bibliogr.
*) Bibl. d. Hdschr. no. 26. 64. 98. UX). 204; Bibl. d. Drucke
no. 27. 30. 142. 177. 224.
' ^) Bibl. d. Drucke no. 194. 195. 265.
«) Bibl. d. Drucke no. 12. 66. 70.
') Bibl. d. Hdschr. no. 129; Bibl. d. Drucke no. 55. 77. 118.
186. 210. 219.
«) Bibl. d. Hdschr. no. 101.202; Bibl. d. Drucke no. 76. 84. 134.
») Bibl. d. Hdschr. no. 207; Bibl. d. Drucke no. 237.
"^) Bibl. d. Drucke no. 115.
") Bibl. d. Drucke no. 164. 167. 172.
''') Bibl. d. Hdschr. no. 125.
'■■') Bibl. d. Hdschr. no. 95.
") Bibl. d. Hdschr. no. 201.
"^) Bibl. d. Hdschr. no. 203.
'«) Bibl. d. Hdschr. no. 139; Bibl. d. Drucke no. 75. 200; vgl.
Czernj^ die Klosterschule von St. Florian (Linz, 1873) S. 34.
") Bibl. d. Hdschr. no. 130.
'^) Bibl. d. Drucke no. 11.
'^) Hibl. d. IMschr. no. 74.
Das Doctrinalc. Verbreitung desselben in den Schulen Deutschlands LI
Unter den nicht klösterlichen Schulen, an denen das
Doctrinale nachweislich dem Unterrichte zu Grunde gelegt
worden ist, sind vor allen die beiden iVnstalten zu nennen,
welche am Ausgang des 15. und zu Anfang des 16. Jahr-
hunderts als die eigentlichen Pflanzstätten des Humanismus in
Norddeutschland weitaus im höchsten Ansehen standen: die
Schule des Alexander Hegius in Deventer vmd die mit den
Namen Rudolf von Langen und Johannes Murmellius für
immer verknüpfte Domschule zu Münster. Wie wenig Hegius,
der Altvater des Humanismus am Niederrhein, der Lehrer und
Führer der meisten damaligen Gelehrten des nördlichen Deutsch-
lands auf der neuen Bahn, an eine Abschaffung des Doctrinale
dachte, geht aus dem Zeugnisse eines seiner letzten Schüler,
des Mönches Butzbach, hervor, dem zufolge der unter dem
Namen des Johannes Synthen, eines Mitarbeiters des Hegius,
in zahlreichen Ausgaben erschienene Commentar') zum Doctri-
nale von dem Letztern mitverfasst worden ist.^) Was Münster
betriff't, so veranstaltete der erste Rector der von Rudolf von
Langen reorganisirten Domschule, Timann Kern n er, unmittelbar
nach Antritt seines Amtes im Jahre 1500 eine neue Ausgabe
des Doctrinale mit weitläufigem Commentar^), und Murmel-
lius, unstreitig der hervorragendste unter den Münster'schen
Humanisten und später einer der entschiedensten Gegner Ale-
xanders, trug damals kein Bedenken, zu dem Kemner' sehen
Werke, sowie noch gegen 1508 zu dem Commentar des Torren-
tinus^j in Zwoll ein Empfehlungsgedicht zu schreiben.^)
Wenn sonach die beiden berühmtesten Anstalten an der
Wende des 15. Jahrhunderts mit dem Doctrinale noch nicht ge-
brochen hatten, so dürfen wir daraus mit vollem Recht schliessen.
\) Siehe darüber w. u. S. LXV f.
^) Butzbach, bei Krafft u. Cr ecelius, Beiträge z. Gesch. d. Huma-
nismus, Heft I (Biberfeld, 1870) S. 34. Derselbe fügt hinzu, es sei unter
den beiden Männern die Vereinbarung getroffen, dass das Werk den
Namen dessen tragen sollte, der zuerst aus dem Leben scheiden würde.
3) Siehe darüber w. u. S. LXVII f.
*) Siehe darüber w. u. S. LXIX f.
^) Das Gedicht zu Kemner 's Ausgabe findet sich theilweise ab-
gedruckt in meiner Biographie des Murmellius (Freiburg, 1880) S. 37,
Anm.; das zu dem Commentar des Torrentinus siehe bei Krafft und
Cr ecelius, Beiträge z. Gesch. des Hum., Heft H (Elberfeld, 1875) S. 39.
IV
LH Einleitung
dass die Verwendung dieses Lehrbuches in den übrigen Schulen
Deutschlands wenigstens bis zum Beginn des 16. Jahrhunderts
eine allgemeine war. Ausdrücklich bezeugt wird der Gebrauch,
zum Theil weit über die angegebene Zeit hinaus, von den Dom-
schulen zu Osnabrück') und Würzburg^), von den städtischen
Schulen zu Schlettstadt^), Crailsheim^), Stuttgart^), Ulm'*),
Memmingen^), Nördlingen^), Nürnberg"), Bayreuth'*^), Wien
[St. Stephanschule] 1'), Breslau [Schule zu St. Maria Magda-
lena]'^), Dresden [Kreuzschule]'^), Bautzen'*), Görlitz''^), Lieg-
nitz"*), Annaberg''), Marienburg"^), Nordhausen'") u. a.
^) Hartinann, Beiträge z. Gesch. d. Scliulw. in Osnabrück, im
Progr. d. dort. Gymn. 1861.
^) Scliepss, Mag. Petri Poponis colloquia de scholis Herbipolens.
p. 12 sqq.; vgl. Neu deck er, das Doctrinale d. Alex. a. a. 0. S. 7, Anni. 78.
•■') Röhr ig, d. Schule z, Schlettstadt, in Illgen's Zeitschr. f. hisl.
Theol. Bd. IV, 2, S. 218 ff; Paiilsen, Gesch. d. gelehrten Unterr. S. 111.
'') Schulordn. v. 1480, in Birlinger's Allemannia III 247; vgl.
Nendecker a. a. 0. S. 2 u. 8.
^) K. Pia ff, Versuch einer Gesch. d. gel. Unterr. in Württemberg,
S. 25; Frey, Beiträge z. Gesch. d. deutsch. Schulw. im Mitielalt., im
Progr. d. Gymn. zu Rössel 1878, S. 10.
^) Veesenmeyer, de schola Lat. Ulmana (1818); Paulsen a.a.O.
S. 110; vgl. Bibl. d. Hdschr. no. 95.
^) Reichenhart, die lat. Schule zu Memmingen, i. d. Neuen Jahrb.
f. Phil. u. Pädag. Bd. CXXXII (1880) S. 228 ff; Paulsen a. a. 0. S. 169 f.
^) Bcyschlag, Versuch einer Schulgesch. Nördlingens (1773) Bd. II
S. 30 ff'.; Paulsen a. a. 0. S. 108.
• ®) Heerwagen, zur Gesell, d. Nürnberger Gelehrtenschulen von
1485 — 1622, im Progr. der dort. Studienanstalt 1860, S. 6; Paulsen S. 107.
'") Schulordnung v. J. 1464, im Archiv, f. Gesch. u. Alterthumsk.
des Obermainkreises Bd. T, Abth. 1 S. 86.
") Scliulordnung v. J. 1446, bei Tomaschek, Geschichtsq. der
Stadt Wien II 53 ff., u. bei Paulsen S. 791.
'') Bibl. d. Hdschr. no.99; vgl. Heppe, d. Schulw. i. Mittelalter S.25.
'■'') Mittli. d. Dir. Dr. Meltzer daselbst. Vgl. Job. Müller, d. Anfange
d. Sachs. Schulw., im Archiv f. bächs. Gesch. v. Ermisch Bd. VIII (1887) S. 249.
'*) Knauthe, von d. Schulbüchern, welche a. d. oberlaus. Schulen
vor d. Reform, gelesen wurden, S. 6.
"•) Kämmel, Rückbl. auf d. Gesch. d. Gynm. zu Zittau, im Progr. des
dort. (iymn. 1876, S. 4; Neudecker a. a. 0. S. 8 Amn. 91.
"^) Kraffert, Gesc^h. d. Gymn. zu Liegnitz, im Progr. des dortigen
Gymn. 18(59, S. 5.
'0 Vgl. Progr. d. (Jymn. zu Meissen 1843, S. 46.
'") Frey, Beiträge a. a. O. S. 11.
'•') FörstcMiiann, Nachrichten v. d. Schulen zu Nordhausen, S. 15.
Das Doctrinale. Frühzeitige Interpolation desselben LIII
Es ist selbstverständlich , dass ein Schulbuch wie das
Doctrinale während eines mehr als dreihundertjährigen Ge-
brauches mannigfache Veränderungen erfahren musste. Der
Verfasser selbst scheint bereits übele Erfahrungen in der
Behandlung des Textes seitens der Glossatoren gemacht zu
haben. Denn in der Vorrede zu seiner metrischen Bearbeitung
des Alphabetum maius sieht er sich veranlasst, die Benutzer
seines Buches zu bitten, ihre etwaigen Zusätze oder Erläuterungen
^nicht in die Textzeilen zu setzen, sondern mündlich
vorzutragen, oder doch ausserhalb des Textes auf dem
Rande anzubringen'; denn:
'Si, quodcumque velit, addat lector seriei,
Non poterit libri certus sie textus haberi'').
Die hiernach von Alexander befürchtete Interpolation
seiner Unterrichtsbücher erfuhr das Doctrinale kaum 50 Jahre
nach seinem Entstehen in ausgedehntem Masse. Eine solche
Ueberarbeitung ist uns in drei Handschriften aus dem 13. Jahr-
hundert, dem Codex Laurentianus Plut. XXV, Sin. Cod. 5, dem
Codex Parisinus 14745 und dem Codex Arundelianus 394,
bekannt geworden ^). Die Einleitungsverse lauten:
'Informans pueros et doctrinale reformans,
Quae prosunt, forme sub metri paupere forma.
Oblatrat livor stolidus, ridet puerilis.
Obstat simplicitas, inscitia nuda reclamat,
Ne quaedam intereant, studio correcta fideli.
Sed licet aegrotent, qui non fundantur in istis:
Scribere clericulis paro doctrinale novellis' etc.
Am Schluss findet sich nach dem letzten Verse des Doctrinale:
^Quos tres personas in idem credo deitatis',
folgender Zusatz:
'Qua sator aeternus serit et gerit omnia, per quem
Fecit Alexander opus hoc, quo lima Johannis
Implet defectus operis. Dent huic operosi
^) Die betreffenden Verse sind abgedruckt bei Thurot, de Alex.
Doctr. p. 21.
2) Bibl. d. Hdschr. no. 20. 21. 22.
LIV Einleitung
Lectores operam, libri plantaria servent,
Ne, quod corrigitur, detractio subtrahat ulla.
Exiguas plantas manus indiscreta revellit'.
Der Interpolator Johannes ist der betreffenden Glosse
des Codex Laurentianus zufolge Johannes von Gar-
landia.^) Dieser Johannes, von Geburt ein Engländer, hatte
zuerst in Oxford unter dem Philosophen Johannes von
London, darauf in Paris unter Alanus von Lille (de Insu-
lis, f 1202) studirt und hier naeh der hauptsächlich von Stu-
denten bewohnten Strasse den Beinamen de Garlandia an-
genommen. Von 1229 — 1232 war er Lehrer der Grammatik
an der neu gegründeten Universität Toulouse; alsdann begab
er sich wieder nach Paris. Er starb im Jahre 1252 oder kurz
nachher 2). Die Angabe der eben bezeichneten, vielleicht gleich-
zeitigen, jedenfalls noch dem 18. Jahrhundert angehörigen
Handschrift, dass er der Corrector oder vielmehr Interpolator
des Doctrinale sei, gewinnt durch verschiedene Erwägungen
an Glaubwürdigkeit. Mag auch unter den W(>rken dieses frucht-
baren Schriftstellers, soweit sie uns durch Haureau und
Scheler bekannt geworden sind, eine Bearbeitung des Lehr-
bu(;hs von Alexander nirgends ausdrücklich erwähnt sein, so
finden wir in denselben doch mehr als einen Beweis dafür,
dass er sich mit dem Doctrinale beschäftigt hat, imd zwar
hauptsächlich, um es zu kritisiren. So wirft er in einer seiner
ersten Schriften Alexander vor, dass er das Kapitel über di(^
Praeterita und Supina anderweitig entlehnt habe — was
dieser übrigens in der Vorrede^) ott'en bekennt — , und sagt in
satirischer Anspielung hierauf von sich selbst: 'Non allen a
carmina t ran s plante'*). Wie eine Glosse zu seiner 'Ars lec-
>) Sicht! Bibl. d. Hdschr. no. 20.
^) Vgl. Dictionary of National Biugraphy Vol. XII p. 486—439;
A. F. G rati on- A rn ou It, Jean de Gariando, doctcin'-icgcnt do gram-
mairc a l'universite de Toulonso (Revue de Toidouse 18()B. ft'vr. 1); Hist.
Hit. de ia France, Tom. XXI p. 869, XXII j). 11 — 95; Scheler, trois traites
de lexicogr. lat. (Jahrh. f. roinan. u. engl. Lit. von L. Lemcke, Bd. VI
p. 141 — 162); Haureau, Notices sur les oeuvres authentiques ou supposees
de Jean de Garlande (Notices et extraits. Tom. XX VII, 2 p. 1— 8()).
•'') Doctr. V. 16.
*) Bei Haureau, Notices sur les oeuvres de Jean de Garlande p. 53.
I
Das Doctrinale. Frühzeitige Interpolation desselben LV
toria' besagt, schrieb er diesen Tractat, sowie sein 'Compen-
d i u m' und die 'C 1 a v i s c o m p e n d i i' hauptsächlich zur Ergänzung
('ad suppletionem') des Doctrinale und des Graecismus, welche
beide unzureichend seien ^). Die enthusiastische Lobpreisung der
Hochschule von Orleans und deren Lehrer zu Anfang der erst-
genannten, im Jahre 1234 verfassten Abhandlung stellt sich nach
Form und Inhalt als eine beabsichtigte Entgegnung auf
das von Alexander in dieser Beziehung gefällte Verdam-
mungsurtheil^) dar. Wie in der Einleitung zu dem inter-
polirten Doctrinale, so nennt sich der Verfasser auch hier
bloss Johannes 3); auch hier spricht er von dem 'livor puerilis',
welcher seine Schriften zu verdunkeln suche "^); auch hier findet
man ähnliche Wortspiele^) wie in den vorhin mitgetheilten Ein-
leitungsversen.
Trotz der hohen Meinung, die Johannes von Garlandia
von sich und seinen Werken hegte, und die er in den Worten
ausspricht :
'Me vivente meis applaudit gratia dictis,
Parisiusque meam gaudet celebrare camenam'*')
wollte es ihm offenbar nicht gelingen, das Doctrinale zu
verdrängen, und so entschloss er sich, dasselbe wenigstens
zu 'reformiren'. Und das hat er denn auch ganz gründlich
besorgt. Die an dem Doctrinale vorgenommenen Aenderun-
gen sind grösser, als es nach den Einleitungsworten scheinen
sollte. Gleich nach dem Prooemium Alexanders folgt eine
Einschiebung von 16 Versen, die eine Definition der 'vox'
(nach Priscian) enthalten ^). Auch sonst begegnen uns häufige
^) Vgl. Sc heier, trois traites etc. 1. c. p. 50.
2) Siehe S. XXYII f.
^) 'Mille dncentenis ter denis qnatuor annos
Coniungas annis, sunt edita scripta Johannis'.
*) 'Quamvis saepe stilum livor puerilis obumbret'.
^) Vgl. die S. XXVIl, Anm. 1 angezogenen Verse, sowie die weiteren
von Scheler a. a. 0. S. 51 u. von L. Delisle, les ecoles d'Orleans (Annuaire-
Bulletin d. 1. soc. de l'hist. de France, Tom. VIII p. 145) mitgetheilten Stellen.
^) Bei Seheier und Delisle a. a. 0.
^) 'Vox definitur aer tenuissimus ictus,
Aut vox sensibile proprium describitur auris' etc.
LVl Einleitung
Zusätze'), Textänderungen ^) und Streichungen. Insbesondere
sind die zahlreichen unvollständigen Verse des Doctrinale
entweder vervollständigt, beziehungsweise umgestaltet, oder
aber kurzer Hand gestrichen ^). Bei dieser Gelegenheit be-
merken wir bezüglich der von Thurot*) bestrittenen Echt-
heit solcher Halbverse, dass sich dieselben, allerdings mehr
oder weniger, in sämmtlichen Handschriften, die uns zu
Gesicht gekommen sind, von dem Codex Laurentianus
aus dem Jahre 1259 angefangen bis auf die jüngsten Codices
des 15. .Jahrhunderts herab, vorfinden und auch zum grossen
Theile in die Drucke übergegangen sind. Wenn derartige Verse
hin und wieder bereits in den ältesten Manuscripten vervoll-
ständigt erscheinen, so ist dies eben nach dem Vorgange und
unter dem Einflüsse unsers Interpolators geschehen, wie wir in
dem textkritischen Theile unserer Ausgabe in zahlreichen Fällen
genau nachzuweisen in der Lage waren.
Im Uebrigen hat Johannes von Garlandia mit seinem 're-
formirten Doctrinale' kein besonderes Glück gehabt. Das beweist
schon hinlänglich die verhältnissmässig äusserst geringe Zahl
') Wir fülircii nach dem Codex Anindel. folgende Zusätze zu
den ersten 800 Versen an:
'Tunc longatur in e, sed a debeo hreviare' {nach r. 85)
"Sextus in a vel in e primae longatur uterque' {nach v. 86)
'Haec animatorum sunt discernentia sexunr {nach v. 42)
*Onis hal)ct Dido, sed inis habet ipsa cuj)ido' {nacli v. 102)
T^ar proprimn dat ris: si mas sit, die sotularis' {nach r. 181)
'Dedecor adicias, eupias soeiare trioorpor' {nach v. 141)
'Adde hasim, li^xim, r(>nsim fr'y, nee non et orexim' {nach v. 225)
'Et basis illorum numero vult associari' {nach v. 229)
'Consors, eonsortis dat ium, si mobile liat,
Virgilio teste ieneant consortia tecta' {nach v. 270)
*) Beispielsweise sind vv. 240— 242 hier folgendermassen umgestaltet:
'Quod fit in al vel in ar, normam servabit eandem ;
Cum lare sal demas, sed far, ])ar i vel e ponat;
Sed Ibrmare iubar |)er e dieas, addito nectar.'
•') Was die Completirung unvollständiger Verse betrifft, so ver-
weisen wir auf den texikritischen Theil unserer Ausgabe, worin die be-
treffenden Zusätze hinreichend berücksichtigt sind. Von den 'exiguae
plantae, quas manus indiscreta revellit', führen wir nach dem Cod.
Arundel. folgende Halbverse an, ohne jedoch damit die Sache erschöpfen
zu wollen: vv. 105. 192. 899. 8f)7. KMf). 1749. 1878. 1881. 1951. 1959.
*) De Alex. Doctr. p. 22 s(i., p. 24 adnot. 1.
Das Doctrinale. Verhältniss d. Handschr. ii. Drucke zu einander LVII
der davon auf uns gekommenen Handschriften. Von einzelnen
Stellen abgesehen, ist man ihm weder in den zahlreichen Ein-
schiebungen, noch in den Streichungen gefolgt. Ueberhaupt
sind die an dem Doctrinale in der Folgezeit vorgenommenen
Aenderungen, wenn sie auch an sich keineswegs unbedeutend
erscheinen, niemals, selbst nicht in der Zeit der Herrschaft des
Humanismus, so tiefgreifend und umfassend gewesen als die des
Johannes von Garlandia. Dazu war offenbar das Ansehen Alexan-
ders zu gross, oder, um mit dem Interpolator zu reden, der 'livor
stolidus' und die 'nuda inscitia' zu tief in den Geistern eingewurzelt.
Wenn wir von den eingangs bezeichneten Codices des
'reform.irten' Doctrinale absehen, so zeigen die übrigen Hand-
schriften aus dem 13. Jahrhundert, soweit wir sie haben ver-
gleichen können, eine bemerkenswerthe Ueberein Stimmung
des Textes. Grössere Abweichungen, namentlich Ergänzungen
unvollständiger Verse, begegnen uns, und zwar im Allgemeinen
gleichmässig, in den Codices des 14. Jahrhunderts. Im 15. Jahr-
hundert mehren sich die Interpolationen und gehen so in die
Drucke über, die dann im Laufe der Zeit immer mehr Zusätze
erfahren. Eine solche relative Gleichförmigkeit der Texte in
den verschiedenen Zeiträumen setzt voraus — was übrigens bei
einem Schulbuche auch ganz natürlich ist — , dass eine Hand-
schrift der andern, ein Druck dem andern als Original gedient
hat, welches dann sammt den jeweiligen Zusätzen und Aenderun-
gen einfach copirt worden ist. Und in der That stellt sich die
Abschrift oder der Abdruck in nicht seltenen Fällen als mit
solcher Treue oder vielmehr Gedankenlosigkeit ausgeführt dar,
dass wir darin sogar die Schreib- oder Druckfehler und
sonstige offenbare Versehen der Vorlage wiederfinden^).
Aus einem derartigen Abhängigkeitsverhältniss der Hand-
schriften und Drucke aber folgt zugleich, dass für eine kritische
Ausgabe des Doctrinale, wie wir sie zu liefern unternommen haben,
im Wesentlichen nur die ältesten Manuscripte massgebend sein
konnten, und dass die spätem Handschriften und vollends die
Drucke als für die Peststellung des Textes wenig belangreich
ausser Betracht bleiben durften. Wenn wir gleichwohl die
ersten Druckausgaben zur Vergleichung mit herangezogen
0 Vgl. die S. LIX, Anm. 5 angeführten Beispiele.
LVIII Einleitung
haben, so glauben wir hiermit mehr der Sitte der Herausgeber
als einem wirklichen Bedürfniss entsprochen zu haben. Im
Folgenden seien einige nähere Notizen über das von uns für
die Textkritik benutzte Material gegeben.
Unserer Ausgabe ist in erster Linie der Codex Lauren-
tianus Plut. XXXIV, 47 vom J. 1259 ^) zu Grunde gelegt. Der-
selbe ist, wie u. a. die Erklärung von V.erussa' (cerusa) durch
'blanchet' zeigt ^), französischen Ursprungs. Aus der mu" hier
vorkommenden Erwähnung der normannischen Stadt A v r a n c h e s^)
dürfen wir wohl des Nähern schliessen, dass die Handschrift in der
Normandie, vielleicht in der genannten Stadt selbst, in der ja
der Verfasser des Doctrinale, wenn nicht den grössten Theil seines
Lebens, so doch nachweislich seine letzten Tage verbracht hat*),
entstanden ist. Wenn wir von der Vervollständigung einer aller-
dings ziemlich beträchtlichen Anzahl von Halbversen absehen,
wobei sich der Einfluss des Johannes von Garlandia geltend
gemacht hat^), so haben wir in diesem Codex jedenfalls einen von
dem ursprünglichen nur wenig verschiedenen Text vor uns.
Als der genannten Handschrift am nächsten stehend, sind
die drei Codices Amploniani Q. 34, 42, 44''), sämmtlich aus
dem 13. Jahrhundert') und, wie anzunehmen ist, deutscher
Herkunft, zur Collation benutzt worden. Sie stimmen, wie unter
einander, so mit dem Codex Laurentia niis ansser in den un-
vollständigen Versen, die sich in ihnen zum grössten Theile
erhalten haben, im Grossen und Ganzen überein.
'Weiterhin ist der aus dem Kloster Z wiefalten stammende
und jedenfalls noch im 13. Jahrhundert geschriebene Codex
Stuttgardiensis Poet, et Phil. Q. 58^) herangezogen worden.
Dieser bietet schon grössere Abweichungen im Text, sowie hin
und wieder fremdartige Zusätze.
') Bibl. d. Hdschr. no. 1.
») Siehe Doctr. v. 2181) adnot.
•"^) Siehe Doctr. v. 1346 und vorher S. XXVI.
*) Siehe S. XXV f.
*) Vgl. z. B. die Varia lectio ad vv. 141. 20(). 2l<). 270. 272. 29().
368. 547. 576. 586. 619. 650. 658. 677. 888. 1024. 1927. 1933. 1935. 19()4 all. 11.
«) Bibl. d. Hdschr. no. 7. 8. 9.
^) Seh um, heschr. Verz. d. Ainplon. Hdschr.-Sammlung zu Erfurt
S. 320, datirt den Cod. Q. 44 aus der ersten Hälfte des 14. Jahrh.
) Bibl. d. Hdschr. no. 10.
Das Doctrinale. Verhältniss der benutzten Handschr. u. Drucke LIX
Ihm steht der anscheinend gegen Ende des 13. Jahr-
hunderts angefertigte Codex Palatinus Vaticanus 1764')
ziemlich nahe. Der Schreiber stammte der Schlussbemerkung
zufolge aus der zur Diöcese Lütt ich gehörigen flämischen Stadt
St.-Truiden, franz. St.-Trond; er begann die Abschrift als
Rector der dortigen Schule — vorher war er in gleicher Eigen-
schaft zu Nivelles, einem südlich von Brüssel gelegenen
Städtchen, thätig gewesen — und vollendete sie als Leiter
der Schule St. -Anianus in Orleans. Der Codex hat mehrfach
deutsche Interlinearversionen, z. B. cotex = rind, medicus = artz,
sedulus = emsig; in einer Randglosse von derselben oder doch
von gleichzeitiger Hand werden die verschiedenen 'genera
farciminum' aufgezählt, als Leberwurst, blutwurst, bratwurst'.
Der an letzter Stelle benutzte Codex Marcianus Vene-
tus Class. XII, cod. CIX^), ebenfalls im 13. Jahrhundert, und
zwar in Ober Italien, vielleicht in Venedig selbst geschrieben^),
ist den zuletzt besprochenen Handschriften zwar nahe verwandt,
hat aber auch mehrfach charakteristische Lesarten und Zusätze.
Auf dieser Handschrift oder — was uns wahrscheinlicher
dünkt — auf einer hier und da mit spätem Zuthaten versehenen
Copie derselben beruhen augenscheinlich die beiden ebenfalls
zur Vergleichung herangezogenen Frühdrucke, von denen der
erstere, wie bereits angedeutet wurde*), muthmasslich in Venedig
von Vindelin von Speyer um das Jahr 1470, der andere zu
Treviso im Jahr 1472 von Gerhard von Flandern veran-
staltet worden ist^).
0 Bibl. d. Hdschr. no. 11.
0 Bibl. d. Hdschr. no. 12.
^) Ausser Venedig und andern grossem Städten Oberitaliens
werden in dem Commentare die kleinen, im Gebiete von Cremona ge-
legenen Ortschaften Piatina (heute Piadena) und Sontinum (Sontino)
erwähnt. Auch finden wir hier ziemlich häufig lat. Wörter durch ital.
interpretirt, z. B. phaselus durch burghiello = burchiello, colus
durch roccha = rocca, parcere durch perdonare, strigilis durch
le stregie = stregghie, omasum durch tripa — trippa, acinum
durch vinazolo = vinacciuolo etc.
^) Siehe S. XLV.
^) Bibl. d. Drucke no. 1 u, 2. — Um die Abhängigkeit der
editiones principes von dem Codex Marcianus, bezw. einer Copie
desselben, etwas näher zu veranschaulichen, sei bemerkt, dass die Aus-
LX Einleitung
Zu diesen vollständig verglichenen Handschriften und
Drucken kommen als theil weise, namentlich für die Pest-
stellung von Halbversen benutzt noch sechs Codices
Parisini') und der Codex Arundelianus 3942) mit den
Interpolationen des Johannes von Garlandia hinzu.
Das Doctrinale setzt nach seiner ganzen Anlage, sowie
nach der ausdrücklichen Vorschrift des Verfassers für den
Schulgebrauch nähere Erläuterungen des Textes durch den
Lehrer voraus. Dass beim elementar-grammatischen Unterrichte
die nöthigen Wort- und Sacherklärungen zunächst in der
Muttersprache gegeben wurden, ist trotz der so oft aus-
gesprochenen gegentheiligen Ansicht, wonach letztere aus den
Lateinschulen des Mittelalters gänzlich verbannt worden sei-**),
durchaus selbstverständlich. 'Wer dem Mittelalter auch nur
eine Spur von gesundem Menschenverstand zutraut', bemerkt
mit Recht Paulsen^j, 'wird a priori annehmen, dass der Unter-
richt sich nicht darauf beschränkte, die lateinisch geschriebenen
Lehrbücher memoriren zu lassen'. In der Einleitung zum Doc-
trinale wird die Zuhülfenahme der Muttersprache zur Gewinnung
gaben mit dem Codex u. a. in den sonst nicht vorkonnnenden Znsätzen
zu vv. 772. 776. 860. 1769. 1814, in der Auslassung von v. 1270, in der Um-
gestaltung von V. 864, in der Stellung von v. 1595, sowie in den auffallenden
Fehlern pluraque statt pleraque in v. 2825, negocia statt negatio
in V. 2576, Trenarus statt Taenarus in v. 885 übereinstimmen; dass
fernei' aus dem nicht verstandenen Worte bever in v. 1827 im Codex
wie in den Ausgaben brevis gemacht worden ist, obgleich letzteres
Wort unmittelbar vorhergeht; dass endlich aus careatque in v. 770
in dem Codex caret atque und daraus in den Ausgaben caret abs-
que (!) geworden ist. — Das Verhältniss der beiden Ausgaben zu ein-
ander wird ausserdem durch eine ganze Reihe gemeinsamer Fehler
illustrirt, von denen wir hier nur folgende vermerken : h y e m s statt
iens (v. 202), linqui statt liqui (v. 884), posita statt positam
(v. 1095), subita statt fulget (v. 1820), quarta statt quartam
(v. 1624), accedo statt ac edo (v. 1()(>8), stabulis statt stabil is
(v. 1704), electum statt electrum (v. 1788), sibulus statt si bilis
(v. 1976), a senes statt Asenec (v. 2031), in le statt ile (v. 2078).
') Bibl. d. Hdschr. no. 2. 16. 86. 88. 54. 61.
^) Bibl. d. Hdschr. no. 22.
■'') Vgl. z. B. K. .Just, zur Pädag. d. Mittelalt., in Rein's pädag.
Studien Heft VI (187()) S. 27.
*) Gesch. d. gelehr. Unterrichts S. 25.
Das Doctrinale. Glossen und Commentare LXI
eines Wortverständnisses des lateinischen Textes geradezu ge-
fordert, indem es heisst:
'Si pueri primo nequeant attendere plene,
Hie tarnen attendet, qui doctoris vice fungens,
Atque legens pueris laica lingua reserabit,
Et pueris etiam pars maxima plana patebit' ').
Dass man dieser Weisung auch thatsächlich nachgekommen
ist, dafür geben die aus den verschiedenen Ländern und Zeiten
erhaltenen Glossen und Commentare zum Doctrinale hin-
reichende Belege. Obschon solche Hülfsmittel unverkennbar
mehr den Zwecken des höhern grammatischen Unterrichts zu
dienen bestimmt waren, so linden wir doch fast in allen,
wenigstens hin und wieder, seltener vorkommende lateinische
oder latinisirte Wörter in die betreffende Volkssprache über-
tragen. Indem wir für die Worterklärung durch die französi-
sche und italienische Sprache uns mit der Verweisung auf
die gelegentlich beigebrachten Beispiele begnügen ^), fügen wir
zu den hinsichtlich des Gebrauchs des Deutschen beim Gram-
matik-Unterricht ebenfalls beiläufig gegebenen Notizen^) noch
einige speciellere Nachweisungen hinzu.
Wie unberechtigt die Annahme einer gänzlichen Aus-
schliessung des Deutschen aus den Schulen des Mittelalters ist,
zeigt wohl aufs treffendste die Thatsache, dass sogar die rigo-
rosesten Scholastiker, welche das Lateinsprechen für die Schüler
der höhern Stufen selbst im Umgange unter einander obligato-
risch machten und einen Verstoss gegen dieses Gesetz strenge
ahndeten*), beim elementar -grammatischen Unterricht die
deutsche Sprache nicht bloss duldeten, sondern deren Gebrauch
ausdrücklich vorschrieben. So macht der Verfasser der gleich
zu besprechenden 'Glosa notabilis', als welcher in den 'Epi-
stolae obscurorum virorum' der Kölner Theologe Gerhard
0 Doctr. V. 7 — 10. Vgl. hierzu unsere Anm. auf S. IV der Einl.
^) Siehe S. LVIII u. LIX Anm. 3. Weitere Belege für Frankreich
u. für England findet man bei Thurot, Notices et extraits p. 527 sqq.
••') Siehe S LIX.
^) Das geschah übrigens nicht minder in den Schulen der Reforma-
tionszeit. Siehe z. B. die Schulordn. von Schneeberg v. J. 1564 u. von
Mansfeld um 1580 in den Mittheil. d. Gesellsch. für deutsche Erz.- u.
Schulgesch.', hsg. v. K. Kehrbach, Jahrg. I Heft 3 S. 201 f. u. S. 224.
LXII Einleitimg
von Zutpheii bezeichnet wird, zu den vorhin angezogenen
Einleitungsversen des Doctrinale die Bemerkung: 'Boni magi-
stri seholarium vocabulorum significationes teutonice exponant
iuxta magistri Alexandri intentionem'. In der Glosse selbst
wird denn auch eine Menge lateinischer, griechischer und auch
hebräischer Wörter zunächst durch Verdeutscliung verständlich
gemacht. Doch nicht bloss solche gelegentliche Glossen be-
gegnen uns, sondern es sind auch vollständige lateinisch-
deutsche Vocabularien zum Doctrinale, wenigstens zu dem
etymologischen Theile, sowohl handschriftlich als gedruckt auf
uns gekommen. Ein Codex Amplonianus aus dem Anfang des
15. Jahrhunderts^ enthält eine ^Expositio Germanica omnium
vocabulorum primae partis Alexandri'. Desgleichen findet
sich in einem im J. 1504 von dem Humanisten Hermann Tor-
ren tinus in Zw oll besorgten Drucke ^) eine 'Vulgaris inter-
pretatio vocabulorum primae partis'. Auf dem Titelblatte
einer Ausgabe des Doctrinale vom Jahre 1525 ^) wird ein — in dem
benutzten Exemplare allerdings fehlender — 'Index omnium vo-
cabulorum teutonice et polonice expositorum' angekündigt.
Unter den zahlreichen, mehr oder minder ausführlichen
Glossen und Commentaren*) zum Doctrinale, die meistens
in Verbindung mit dem Texte, handschriftlich jedoch auch viel-
fach getrennt von demselben vorkommen, haben manche eine
gewisse Berühmtheit erlangt. Im 13. und zu Anfang des 14.
Jahrhunderts hat namentlich die Glosse mit den Anfangsworten:
'Admirantes quondam philosophi, cum viderent rerum mira-
biles bonitates' etc. weite Verbreitung gefunden, wie wir aus
den noch vorhandenen Abschriften schliessen dürfen^). Daneben
ist seit dem Beginn des 14. Jahrhunderts die mit dem Satze:
^Testante philosopho in primo metaphysices omnis homo
') Bibl. d. Hdschr. no. 106.
*) Bibl. d. Drucke no. 182.
») Bibl. d. Drucke no. 259.
*) Der Unterschied zwischen glosa, wie im ganzen Mittelalter ge-
schrieben wurde, und commentuni ist nach den damaligen Lexico-
graphen folgender: 'Commentum expositio est verborum iuncturam non
considerans, sed tantum sensum. Glosa est expositio literae et ipsius
scntentiae, quae non solum scntentiam, sed etiam verba attendit'. lo. lan.
Cathol., Breviloquus (Reuchlini), Brev. Benthemianus.
') Bibl. d. Hdschr. no. 8. 0. 8. 9. 15. 55. 00. 75.
Das Doctrinale. Glossen und Commentare LXITI
desiderio natural! habitum scientiae concupiscit' beginnende, dem
Codex A runde] ianus 232 zufolge von einem gewissen Gippus')
verfasste Glosse anscheinend viel gebrauclit worden^). Vereinzelt
beg(*gnen uns im 14. Jahrhundert Commentare von Bonifacius
de Museis^), Berthold von Zürich*), Jonas von Soissons^),
Johannes von Munzingen^) und von den Prag er Magistern
Tibinus') und Helmhold''). Aus dem 15. Jahrhundert haben
wir solche von Henguinus"), von den Wiener Professoren
Hieronymus von Werden^«), Bero, Schreck, Pruck^*) und
Stephanus Heuner'^j, sowie von Ulrich Aezinger von Eger^^)
u. A. Ausser diesen ist noch eine grosse Anzahl von Commen-
taren aus dem 13. bis 15. Jahrhundert erhalten, deren Herkunft
und Verfasser sich nicht nachweisen lassen^*).
In der Zeit des beginnenden Buchdrucks fand vor allen
der Commentar des Ludwig von Guaschis, den wir auch in
einer Handschrift vorfinden'^), insbesondere in Italien, aber
auch in Süddeutschland und Frankreich weite und nach-
haltige Verbreitung. Mit diesem Commentar wurde das Doctrinale,
soviel wir wissen, zuerst im Jahre 1481 zu Vicenza und Mai-
land gedruckt'^) und am letztern Orte in den folgenden Jahren
wiederholt aufgelegt ''). Im Jahre 1482 kam es in dieser Gestalt in
Venedig heraus und erlebte hier in der Folgezeit eine ganze Reihe
von Auflagen*^). Im Jahre 1487 erschien es zu Mondovi [Monte-
') Siehe Bibl. d. Hdsehr. no. 34.
2) Bibl. d. Hdsehr. no. 30 34. 35.
') Bibl. d. Hdsehr. no. 41.
^) Bibl. d. Hdsehr. no. 64.
') Bibl. d. Hdsehr. no. 28. 29.
^) Bibl. d. Hdsehr. no. 53.
0 Bibl. d. Hdsehr. no. 50.
«) Bibl. d. Hdsehr. no. 51.
') Bibl. d. Hdsehr. no. 80.
^«) Bibl. d. Hdsehr. no. 94. 97.
") Bibl. d. Hdsehr. no. 96.
^2) Bibl. d. Hdsehr. no. 123.
''•") Bibl. d. Hdsehr. no. 130.
^'^) Siehe d. Index bibliogr.
'') Bibl. d. Hdsehr. no. 103.
'^) Bibl. d. Drueke no. 16 u. 17
'') Bibl. d. Drueke no. 29 u. 49.
'') Bibl. d. Drueke no. 18. 19. 20. 27. 30*. 33. 43. 50 83. 85. 95. 106.
129. 164. 230. 235. 285. 261. 261.
LXIV Einleitung
regali]'), i486 zu BaseP), 1487 zu Nürnbergs) und Ulm*),
1488 zu Strassburgö), 1492 zu Paris^). Als der knappste
und praktischeste von allen hat sich der Commentar von
Guaschis (dessen Name in den ersten Ausgaben vielfach, in
den spätem regelmässig verschwiegen wird) auch am längsten
erhalten, zumal in Italien. Im Jahre 1500 wurde das also
commentirte Doctrinale in Brescia^), 1517, 1519 und 1521 in
Parma^), um das letztgenannte Jahr in Toscolano*^) am Garda-
See, in den Jahren 1588, 1547, 1550, 1508, 1572 und 1588
wiederum in Brescia'^) gedruckt.
Neben dem Commentar des Guaschis wurde in Italien
und Frankreich, freilich in weit beschränkterem Masse, das
^Commentum poetae laureati ac theologiae domini Mo-
nachi Lombardi'*'), in Frankreich speciell die'Interpretatio
Facini Tibergae'*^) und die 'Glosa Focaudi Monieri'*^) beim
Unterricht verwendet.
In Deutschland ist die um das Jahr 1488 'per veneran-
dum virum magistrum ac sacrae theologiae baccalarium forma-
tum''^), den 'Epistolae obscurorum virorum'"^) zufolge von
dem Professor an der Hochschule zu Köln Gerhard von
Zutphen verfasste 'Glosa notabilis' am weitesten verbreitet
gewesen. Sie bezieht sich auf die beiden ersten Theile des
Doctrinale, wenn auch vielfach nur der syntaktische Theil diese
Bezeichnung trägt. Mit derselben ist gewöhnlich das 'Commen-
tum valde utile' für den dritten und vierten Theil verbunden.
Das letztere, nicht aber die Glosa notabilis, wurde auch mehr-
') Bibl. d. Drucke no. 28.
') Bibl d. Drucke no. 30. 32.
3) Bibl. d. Drucke no. 37.
*) Bibl. d. Drucke no. 38.
">) Bibl. d. Drucke no. 42. 46.
«) Bibl. d. Drucke no. 99.
0 Bibl. d. Drucke no. 152.
8) Bibl. d. Drucke no. 249. 252. 256.
^) Bibl. d. Drucke no. 258.
''0 Bibl. d. Drucke no. 262-267.
") Bibl. d. Drucke no. 22. 48. 56. 62.
'2) Bibl. d. Drucke no. 10. 21. 155.
'') Bibl. d. Drucke no. 66. 80. 81. 198. 241.
^*) Siehe Bibl. d. Drucke no. 51.
'•'') Bei Bock in g-, Hutteni opp. Suppl. II 473.
Das Doctriiialo. Glossen und Commentare LXV
fach in Deventer gedruckt'), und scheint dort zur Ergänzung
des gleich zu besprechenden Synthen 'sehen Commentars be-
nutzt worden zu sein. In der Glosa notabilis, welche mit
dem Text 400 bis 500 Seiten füllt, spielen die Quästionen,
Argumente und Solutionen der scholastischen Philosophie mehr
als in irgend einem andern Commentar eine hervorragende Rolle.
Gleichwohl, oder vielmehr gerade wegen dieser Eigenschaft,
sind die Sacherklärungen, insbesondere in der Syntax, fast
durchweg so präcise und scharf, dass wir sie für unsere Aus-
gabe des Doctrinale vielfach in erster Linie heranziehen zu
sollen geglaubt haben. Die uns bekannt gewordenen Drucke
mit dieser Glosse belaufen sich auf mehr als 60. Abgesehen
von einer Pariser Ausgabe^), sind sie sämmtlich aus deut-
schen Pressen hervorgegangen, namentlich aus den Officinen
von Köln^), Strassburg*), Hagenau^), Metz^), BaseP), Nürn-
bergs), Reutlingen^) und Leipzig^^). Am letztgenannten
Orte erschien im Jahre 1525 die letzte derartige Ausgabe mit
dem vorhin erwähnten 'Verzeichniss aller im ersten Theile vor-
kommenden Wörter mit deutscher und polnischer Uebersetzung'^').
In den Niederlanden, aber auch in den übrigen Theilen
von Deutschland, sowie in Prankreich fanden die von dem
Praterherrn Johannes Synthen im Verein mit dem bekann-
ten Pädagogen Alexander Hegius'^^ zu Deventer verfassten
und daselbst um das Jahr 1484 erstmals gedruckten^^^ 'Dicta'
oder 'Glosae' zu den beiden ersten Theilen des Doctrinale grossen
Anklang. Hier tritt das logische Element mehr in den Hinter-
grund, indem die grammatischen Regeln nicht philosophisch
») Bibl. d. Drucke no. 120. 180. 178. 188.
. '') Bibl. d. Drucke no. 121.
3) Bibl. d. Drucke no. 41. 51. 53. 64. 65. 71. 72. 73. 84. 90. 94. 109.
110. 112. 116. 140. 147. 151. 171. 193. 214.
*) Bibl. d. Drucke no. 47. 59. 60. 82. 101. 165. 199.
») Bibl. d. Drucke no. 97. 115. 136.
«) Bibl. d. Drucke no. 150. 213.
') Bibl. d. Drucke no. 127. 139. 146. 170. 175. 179. 194. 207. 221.
8) Bibl. d. Drucke no. 93. 96. 108. 118. 122. 134. 156. 157. 169, 219.
«) Bibl. d. Drucke no. 61. 76. 98. 100.
^«) Bibl. d. Drucke no. 87. 126. 133. 137. 159. 174. 196. 212. 259.
") Siehe S. LXIL
12) Siehe S. LI.
1«) Bibl. d. Drucke no. 25.
Monnmenta Oermaniae Paodagogira XII V
LXVI Einleitung
begründet, sondern aus dem Sprachgebrauche der Autoren er-
läutert und festgestellt werden^). Im Uebrigen stehen die Dicta
der Glosa notabilis an Wortreichthum nicht im Mindesten
nach. Von den bis zum Ausgang des 15. Jahrhunderts allein
in Deventer erschienenen Ausgaben der Synthen 'sehen Glosse
zählen wir 15 auf^). In den Jahren 1487 und 1499 wurden die
Dicta in Strassburg'^), im Jahre 1489 in Reutlingen*) ge-
druckt. Bezüglich Frankreichs ist besonders der Umstand
bemerkenswerth, dass der durch seine zahlreichen Editionen
klassischer Autoren später so berühmt gewordene Typograph
Jodocus Badius Ascensius — er stammte aus dem belgischen
Flecken As sehe unweit Alost — es nicht verschmähtCj die
Erläuterungen Synthen's mit eigenen Zusätzen zu versehen.
In solcher Gestalt erschien der Commentar zu Paris in den
Jahren 1500 und 1508^).
Ueber die von dem Benedictiner-Abt Johannes Butz-
bach**), einem Schüler des Hegius, als Erklärer Alexanders
genannten Deventer'schen Fraterherren und Nachfolger Synthen's
in der Leitung des Brüderhauses Jacob von Gouda und
Heinrich von Amersfoort, sowie über den Benedictiner in
Weissenburg Rutger von Neuss ist uns Näheres nicht bekannt
geworden.
Gegen Ende des 15. Jahrhunderts gab Wilhelm Z enders
von Weert unter der Bezeichnung 'Opus minus' einen ins-
gesammt weit über 500 Seiten starken Commentar zum ersten
und' zum zweiten Theile des Doctrinale heraus, welcher
namentlich in den niederländischen Schulen Verwendung
fand. Dem ersten Theile geht eine längere 'Exhortatio ad
^) Dafür wird Synthen in der Glosa notabilis pars IL, Coloniae,
1488 foL 7 zwar als 'ille magnns grannnaticus' bezeichnet, dabei aber
wegen Unkenntniss der Logik geladelt. Vgl. K. Kehrbach, kurzgef. Plan
der Mon. (ierni. Paedag. (Berli)i, A. Ilohnann & Comp. |188i-5J) 8.28, woselbst
aucli ein kurzer Ueberblick über di(! P)earbeitungen und Connnentare des
Doetrinnle gegeben wird.
'0 Bibl. d. Drucke no. 25. 35. 89. 45. 52. 58. 79. 86. 88. 89. 117. 124.
125. 131. 166.
"^) Bibl. d. Drucke no. 86. 144.
■*) Bibl. d, Drucke no. 55.
"•) Bibl. d. Drucke no. 158 u. 210.
^) Bei Krafft u. Creeelius, Beiträge z. Gesch. d. Human. Heft I
(Elberf(>ld, 1870) S. 85 f.
Das Doctrinale. Glossen und Commentare LXVII
omnes scholarum rectores' voraus. Das Opus minus ist uns
in 13 Ausgaben bekannt geworden, welche von 1493 bis 1506
zu Antwerpen, De v enter und Köln gedruckt worden sind^).
Ueber dieses Werk fällt ein Zeitgenosse des Verfassers ein zwar
hartes, aber um so bemerkenswertheres Urtheil, als derjenige
dem es zugeschrieben wird, bis zur Verwerfung des Doctri-
nale selbst noch nicht vorgedrungen war. Im zweiten Theile
der Schriften des Alexander Hegius finden wir nämlich das
'Opus minus utrarumque partium' neben der gleich zu
besprechenden 'Medulla utrarumque partium' unter den
Büchern genannt, welche ^nicht werth sind, gekauft und
gelesen zu werden' ^).
Im Jahre 1500 veröffentlichte der neu ernannte Rector
der reorganisirten Domschule zu Münster Timann Kemner
aus Werne, ein Schüler des Alexander Hegius,^ einen in
den Werken des Letztern scharf kritisirten, von dem Con-
rector Murmellius dagegen mit einem besondern Empfehlungs-
gedichte ^) versehenen Commentar, welchen er Vegen seiner
Kostbarkeit' (ob pretiositatem suam), wie der Prior des
Benedictiner- Klosters zu Laach Johannes Butzbach, eben-
falls ein Schüler des Hegius, sich ausdrückt*), 'Medulla
aurea' betitelte. Den beiden ersten zu Köln und Deventer
ohne nähere Datirung, aber jc^denfalls im Jahre 1500 erschie-
') Bibl. d. Drucke no. 102. 111. 128. 185. 142. 143. 145. 154. 163.
176. 183. 191. 192.
^) 'Praetereo niedullani utrarumque partium, opus minus
utrarumque et alia opuscula innummera indignissima, quae et
emantur et legantur'. Alex. Hegii dialogi, Daventriae, Rieh. Pafraet,
1503, fol. 82^, — Ob übrigens die Bemerkung über das Zender'sche
Werk von Hegius selbst, oder aber von dem Herausgeber seiner Schriften
Jacob Fabri, einem Schüler des Hegius, herrührt, müssen wir ange-
sichts des Umstandes, dass die an erster Stelle verurtheilte /Medulla',
wie wir gleich sehen werden, bei Lebzeiten des Hegius (f 1498) noch
nicht erschienen war, auf sich beruhen lassen.
^) Dasselbe findet sich auf der Rückseite des Titelblattes der unter
no. 162. 167. 187* unserer Bibliogr. d. Drucke beschriebenen Ausgaben; die
Schlussverse lauten :
'Fac igitur gaudens haec commentaria discas,
Aurea quis nomen rite medulla dedit,
Extollasque pns auctorem gymnasiarcham
Laudibus et studeas artibus usque bonis'.
*) Bei Kr äfft u. Crecelius, Beiträge u. s. w. Heft I S. 57.
LXVIII Einleitung
nenen Drucken') folgte bereits 1501 eine von Job. Koelboff in
Köln veranstaltete Ausgabe, die sich als 'denuo castigata' ein-
führt^). Einzelne Theile des Doctrinale mit diesen Erläuterungen
kamen in demselben und den drei folgenden Jahren daselbst bei
Koelboff und Qu enteil heraus. Der Letztere lieferte im Jahre
1505 eine Gesammtausgabe, von der uns jedoch nur der erste
Theil bekannt geworden ist-''). Sollen wir über den Kemner'-
schen Commentar ein Urtheil abgeben, so kann dieses nur dahin
lauten, dass derselbe sich von den übrigen in Deutschland er-
schienenen oder benutzten Werken dieser Art weder durch knap-
pere Gestalt — der erste Theil allein füllt gegen 300 Seiten — ,
noch durch originellere Behandlung des Stoffes unterscheidet.
In demselben Jahre 1500 kam zu Leipzig im Verlage
von Johannes Haller in Krakau unter dem Titel 'Exerci-
tium seGundae partis Alexandri' von dem Krakauer Uni-
versitäts-Professor und nachmaligen Canonicus zu St. Florian
Johannes von Glogau ein weiterer Commentar heraus*), der
augenscheinlich zum Gebrauch in polnischen Schulen bestimmt
war. Im Jahre 1504 Hess der Verleger Haller eine neue
Ausgabe, muthmasslich in Metz, veranstalten^); in den Jahren
1510 und 1517 erschien der Commentar auf seine Kosten und
wahrscheinlich in eigener Druckerei in Krakau^); im Jahre
1518 wurde er in Wien aufgelegt^).
Im Jahre 1504 kam in Zwoll, und zwar der Bemerkung
auf dem Titelblatt zufolge bereits in dritter Auflage (^tertio
*) Bibl. d. Drucke no. 101 ii. 162. Früher als 1500 können sie
nicht fallen ; denn erst in diesem Jahre trat der sich selbst in der
Vorrede als 'ludi Monasteriensium We&tphaliae magister' bezeichnende,
in dem angezogenen Gedichte des Murmellius 'gj^mnasiarcha' genannte
Verfasser sein Amt an, wie er in seinem Oompendium natur. philos.,
Colon., Quentell, 1521 mit den Worten bezeugt: 'Anno millesimo quin-
gontesimo, Monasterii Westphaliae apud divi Pauli claram illam iuven-
tam ut bonis artibus atque moribus instruerem, a clarissimo viro doctore
Wenemaro Horsteo, Metropol. Scholastico dignissimo, sum acceptus'.
2) Bibl. d. Drucke no. 167.
«) Bibl. d. Drucke no. 168. 172. 177. 182*. 187*.
*) Bibl. d. Drucke no. 158. — lieber Joh. Glogoviensis
(t 11. Febr. 1507) vgl. Zedier, Univ.-Lex. Bd. X S. 1692.
") Bibl. d. Drucke no. 184.
•) Bibl. d. Drucke no. 223 u. 247.
0 Bibl. d. Drucke no. 250.
Das Doctrinale. Glossen und Commentare LXIX
castigata'), eine commentirte Ausgabe des ersten Theils des
Doctrinale von dem bekannten Humanisten und altern Freunde
des Murmellius Hermann Torrentinus, Rector der dortigen
Schule, heraus^), welche Ausgabe von Bartholomäus aus
Köln 2) und einige Jahre später auch von Murmellius ^) durch
besondere Gedichte der Schulwelt empfohlen wurde. Diese
Bearbeitung ist namentlich um deswillen bemerkenswerth, weil
hier der Text des Doctrinale mehr als in irgend einem der
bisher besprochenen Ausgaben verändert worden ist, indem
'gewisse fehlerhafte, überflüssige und dunkle Verse entweder
verworfen' — so ist u. a. der ganze Prolog gestrichen — , 'oder
in richtigere und leichter verständliche umgewandelt' wurden.
Mit dem Commentar des Torrentinus finden wir seit 1507
gewöhnlich den seines Landsmannes Kempo Thessaliensis
(aus Texel) zum zweiten Theile, und etwas später 'Auszüge
aus dem dritten Theile' von Andreas Gutterius Cerasianus
(aus Cerisy, einem Flecken in der Normandie) verbunden. In
solcher Gestalt erlebte das Doctrinale in den deutschen Landen
bis um 1521 zahlreiche Auflagen. Vollständig oder in Theil-
drucken erschien es zu Deventer, Antwerpen, Köln, Nürn-
berg, Pforzheim, Tübingen und Basel*); auch eine Pariser
') Bibl. d. Drucke no. 181. Eine hiernach besorgte Textausgabe
des 1. Theils des Doctrinale siehe Bibl. der Drucke no. 182. u. 254.** —
Hermann Torrentinus war schon im Jahre 1492 mit einem Com-
mentar zu Vergil's Bucolica an die Oeffentlichkeit getreten. (Siehe
Campbell, Annales de la typogr. Neerland. no. 1437.) lieber seine Be-
ziehungen zu Murmellius vgl. meine Biographie dieses Humanisten,
(Freiburg, Herder, 1880) S. 65 f. u. S. 90. Aus einem Briefe des Torren-
tinus an Murmellius vom Jahre 1508 (abgedruckt in des Letztern Com-
ment. in epist. divi Hieronymi ad Niciam, Daventr., 1515) geht hervor,
dass Torrentinus in Folge zu angestrengter Studien damals das Augen-
licht verloren hatte, bei welchem Unglück ihm Murmellius in seinem Ant-
wortschreiben (abgedr. a. a. 0.) Trost einzusprechen sucht.
^) Dieser w^ar nach dem Berichte seines Schülers Butzbach, der
ihm hohes Lob ertheilt, um 1498 Lehrer an der Schule des Hegius in
Deventer. (Siehe K rafft und Crecelius, Beiträge u. s. w. Heft I
S. 10 ff.
^) Dessen Empfehlungsgedicht findet sich u. a. in der unter no. 255*
verzeichneten Ausgabe.
0 Bibl. d. Drucke Nro. 190. 205. 206. 209. 211. 215.* 218. 220. 224.
228. 231. 232. 234. 237. 238. 239. 242. 243. 244. 245. 253. 254.* 255.*
LXX Einleitung-
Ausgabe ist uns bekannt geworden '). Unter den Separatdrucken
des Commentars von Torrentinus verdient eine von dem Gram-
matiker Johannes Despauterius aus Ninove in Flandern
(Ninivita) besorgte und mit eigenen Zusätzen versehene Aus-
gabe, von der wir einen spätem Abdruck verzeichnen ^), eine
besondere Erwähnung.
In der von Torrentinus und den übrigen zuletzt genann-
ten Grammatikern eingeschlagenen Richtung bewegt sich auch
die von Jodocus Badius, dessen Zusätze zu der Synthen'schen
Glosse wir bereits erwähnten^), in den Jahren 1506 und 1507
in eigener Officin veranstaltete commentirte Ausgabe*); nur
hat hier der Text des Doctrinale, namentlich durch Einschie-
bungen, noch bedeutendere Veränderungen erfahren. Ausser
dieser Gesammtausgabe sind uns Specialdrucke des dritten
Theils in der Bearbeitung des Badius bekannt geworden, von
denen der erste schon im Jahre 1500 inDeventer erschienen ist""').
Zu den Grammatikern, die den Text des Doctrinale ^durch
Emendirung falscher und Streichung überflüssiger Verse' ge-
ändert haben, rechnet Despauterius*') neben Hermann '^l^or-
rentinus auch seinen eigenen Lehrer Johannes Gustos^) aus
Brecht bei Antwerpen. Uns ist von einer diesbezüglichen
Thätigkeit des Letztern nichts Näheres bekannt geworden.
Die Ausgaben von Hermann Torrentinus und Jodocus
Badius bilden die Uebergangsstufe von der unbeschränkten
Herrschaft zur endgültigen Beseitigung des Lehrbuches von
') Bil)l. d. Drucke no. 208.
'^) Bil)l. d. Drucke no. 255*. — Dass in diesem Drucke vom
.Jahre 1521 nicht das Original der von Despauterius revidirten Aus-
gabe vorliegt, dasselbe vielmehr mindestens ein Jahrzehnt früher anzu-
setzen ist, darf man aus der Thatsache schliesseji, dass Despauterius be-
reits 1512 und 1518 eine eigene Grammatik in Versen zum Ersatz
des Doctrinale herausgab, die in der Folgezeit ein grosses Ansehen
erlangte.
••') Siehe S. LXVI.
*) Bibl. d. Drucke no. 204.
«^) Bibl. d. Drucke no. 149. 153. 216. 217. 260.
") Commentarii granun., Paris, Roh. Stephanus, 1585, fol. 28^; Lug-
duni, Sebast. Hororatus, 1563, p. 25.
^) Er docirte zu Antwerpen, Groningen und Löwen und starb
1526. Seine lat. Grammatik wurde von Martin Lipsius (f 1555) in
Antwerpen neu herausgegeben. Vgl. Zedier, Univ.-Lexicon Bd. VI S. 1900.
Das Dootrinale. Eintlieilung und Inhalt LXXI
Alexander. Wir werden darum bei der Darstellung des Kampfes
um das Doctrinale auf dieselben zurückkommen müssen.
2. Eintlieilung, Inhalt, Stil, Form und Quellen
des Doctrinale. Das Doctrinale und der Graecismus
bezüglich ihrer Priorität.
Alexander theilt in der Einleitung zum Doctrinale selbst
sein Werk in zwölf Abschnitte ein, welche die Glossatoren
'capitula' genannt haben: 1. Declination (vv. 29 — 363);
2. Heteroclita (vv. 364—457); 3. Comparation (vv. 458—498);
4. Genus der Nomina (vv. 499—693); 5. Perfecta und
Supina (vv. 694 — 949); 6. Defectiva und Anomala
(vv. 950—1047); 7. Formen der Verba (vv. 1048—1073);
8. Rection (vv. 1074—1368); 9. Construction (vv. 1369—1549);
10. Quantität (vv. 1550—2281); 11. Accent (vv. 2282—2360);
12. Figuren (vv. 2361—2645).
In allen altern Handschriften werden die einzelnen
Abschnitte lediglich durch einen (meistens verzierten oder colo-
rirten) grossen Anfangsbuchstaben von einander getrennt; im
Uebrigen läuft der Text ohne Unterbrechung durch Ueber-
schriften bis zu Ende fort. Auch die erste Druckausgabe
ist in gleicher Weise eingerichtet: den jeweiligen Abschnitten
ist behufs Ausmalung durch den Rubricator eine Minuskel vor-
gedruckt.
Seit dem Anfange des 14. Jahrhunderts wurde die Schei-
dung des ganzen Werkes in drei Haupttheile üblich, von denen
der erste die sieben ersten Kapitel oder die Etymologie, der
zweite das achte und neunte Kapitel oder die Syntax, der
dritte die drei letzten, Quantität, Accent und Figuren be-
handelnden Abschnitte umfasste. So findet sich auf dem Einband-
deckel eines Münchener Codex vom Jahre 1305 ^) der von
gleichzeitiger Hand geschriebene Titel: 'Tres partes Alexandri
grammatici'. Der Text entbehrt aber auch hier, wie in den
meisten übrigen Handschriften aus dem 14. Jahrhundert, jeg-
licher Ueberschrift. Unter den Commentaren begegnen uns ein
'Tractatus correspondens secundae parti Doctrinalis' vom Jahre
') Bibl. d. Hdschr. no. 30.
LXXII Einleitung
1349*), 'Quaestiones secundae partis' vom Jahre ISTB^j, 'Nota-
bilia primae partis' aus ungefähr derselben Zeit^), eine 'Glosa
secundae partis' vom Jahre 1379^) und ein 'Commentum tertiae
partis' vom Jahre 1387^). Nach den Statuten der Universität
Wien vom Jahre 1389 musste der zum Baccalaureat- Examen
Zuzulassende ^primam et secundam partem Doctrinalis' gehört
haben ^). Desgleichen werden in den Lections Verzeichnissen vieler
anderer Universitäten die einzelnen Theile des Doctrinale nament-
lich aufgeführt').
Neben dieser fast drei Jahrhunderte hindurch befolgten
D r e i t h e i 1 u n g ^) ist seit dem Erscheinen des Zweitältesten
Druckes*) zunächst vereinzelt'^), seit der Verbreitvmg der ^Glosa
notabilis' überwiegend von einem vierten Theile die Rede,
der durch Abzweigung des 11. und 12. Kapitels gewonnen, aber
niemals, wie die übrigen Theile, gesondert, vielmehr stets in
Verbindung mit dem dritten Theile gedruckt worden ist.
Eine vollständige Grammatik in unserm Sinne ist das
Doctrinale ebensowenig als die Werke der alten Grammatiker,
aber auch — was schon hier betont werden soll — kaum we-
niger als die zahlreichen grannnatischen Lehrbücher, welche das
Zeitalter der Renaissance erzeugt hat. Wie schon aus der vor-
stehenden kurzen Inhaltsangabe ersichtlich ist, werden in dem
etymologischen Theile die Zahlwörter, die regelmässigen
Conjugationen, die Adverbien, Conjunctionen und Präpositionen
ganz übergangen, und die Pronomina finden eine verhältniss-
») Hibl. d. Ildschr. no. 42.
2) Bibl. d. Hdschr. no. 46.
3) Bibl. d. Hdschr. no. 76.
') Bibl. d. Hdschr. no. 47.
") Bibl. d. Hdschr. no. 50.
^) Siehe Kollar, Analecta nionunient. Vindobon. I p. 227.
') Vgl. z. B. Th orbecke, die alt. Zeit d. Univ. Heidelberg S. 74
VVeissenl)orn, Akten der Erfurter Univ. II S. 141); Med er er, Annal
Ingolstad. IV S. 93; Voigt, Versuch einer Gesell, d. Univ. Prag, S. 90
Schreil)er, Gesch. d. Univ. Kreiburg I S. 50; Statutenbücher d. Univ
Leipzig S. 326, 346, 480; Urk. z. Gesch. d. Univ. Tübingen S. 377, 416
«) Vgl. Bibl. d. Hdschr. no. 80. 84. 118; Bibl. d. Drucke no. 14. 30
32. 34. 37. 38. 42. 43. 46. 50. 74. 75. 78. 85. 92. 95. 101. 129. 153. 204. 210
21(). 217. 230. 235. 242. 244. 251. 253. 258. 260. 261—267.
'') Bibl. d. Drucke no. 2.
'«) Bibl. d. Drucke no. 26 u. 28.
Das Doctrinale. Eintheilung und Inhalt LXXIII
massig nur sehr kurze Berücksichtigung. In der Syntax vermissen
wir vor allem die ganze Tempus- und Modus lehre. Ander-
seits geht das Doctrinale, ebenso wie die meisten Lehrbücher der
Humanisten, in der ausführlichen Behandlung der Quantität,
des Accents, sowie der grammatischen und rhetorischen
Figuren über das unserer Schulgrammatik gesteckte Ziel hin-
aus. In ersterer Hinsicht darf jedoch nicht übersehen werden,
dass das Doctrinale keineswegs für den Anfangsunterricht
bestimmt war, dass es vielmehr die Kenntniss des 'Donatus
minor', auf welchen der Verfasser hinsichtlich der Declination
der Pronomina und der Conjugation der regelmässigen Verba
ausdrücklich verweist^), sowie die Leetüre des als Vorschule
von Alexander verfassten, offenbar die nöthigen Wort- und
Sacherklärungen enthaltenden 'Alp habe tum minus' ^) zur Vor-
aussetzung hat. Das Doctrinale sollte eben das die höhern gram-
matischen Kenntnisse vermittelnde, aber einerseits zu umfang-
reiche, anderseits für die Bedürfnisse jener Zeit in mehrfacher
Beziehung nicht mehr ausreichende Lehrbuch von Priscian^)
ersetzen. Daher bewegt es sich hauptsächlich in den Aus-
nahmen von den allgemeinen Regeln und in den dem Gedächt-
nisse sich schwieriger einprägenden Vorschriften; daher erklärt
sich ferner die für den angehenden Cleriker jedenfalls sehr
nützliche Berücksichtigung der zahlreichen in der Vulgata und
den Werken der christlichen Schriftsteller vorkommenden grie-
chischen und hebräischen Wörter, sowie manches Andere, 'was
die Alten ihren lieben Genossen nicht enthüllt haben'*).
Bezüglich der Eigenthümlichkeiten im Einzelnen verweisen wir
auf den exegetischen Theil unserer Ausgabe. Nach den dort
angestellten Untersuchungen bietet das Doctrinale nur sehr We-
niges, was wir nicht aus frühern, gleichzeitigen und auch spätem
Schriftwerken zu belegen vermochten. Dabei sind wir der festen
Ueberzeugung, dass auch dieses Wenige bei einer genauem
Nachforschung, als wir sie anstellen konnten, als mit dem der-
zeitigen Sprachgebrauch im Einklang stehend sich erweisen
wird. Auf die vielfachen Berührungspunkte zwischen den als
') Doctr. vv. 360 sq., 950.
2) Vgl. darüber S. XXIX u. S. XXXV.
') Siehe darüber S. XIII f.
*) Doctr. V. 4.
LXXIV Einleitung-
Regeneratoren des lateinischen Unterrichts hochgepriesenen
Grammatikern der Humanistenzeit und dem von ihnen tief ver-
achteten ^Barbaren' Alexander werden wir im Laufe der Dar-
stellung noch zu sprechen kommen.
Zu der weiten Verbreitung des Doctrinale hat neben den
vorhin erwähnten Eigenschaften die metrische Form desselben
sicherlich nicht wenig beigetragen. Der hier angewandte Vers
ist der sogenannte leoninische Hexameter'), dessen erste
Reimsilbe gewöhnlich die Arsis des dritten Pusses, zuweilen
auch die des zweiten oder vierten Fusses bildet. Manche Verse
haben, anstatt sich in der Mitte und am Ende zu reimen, bloss
den Endreim. Eine grosse Anzahl entbehrt indessen des Reimes
ganz; namentlich ist dies im letzten Abschnitte, der über die
Figuren handelt, ganz gewöhnlich. Die Cäsur fällt, der eigenen
Vorschrift des Verfassers entsprechend ^), zumeist nach der
Arsis des dritten Fusses, wobei kurze Silben eine Dehnung-
erfahren. Die bei den alten Dichtern so häufig vorkommende
Elision und Ecthlipsis wird von dem Autor verurtheilt^) und
daher sorgfältig vermieden.
Um über die Form und den Stil des Doctrinale kein un-
gerechtes Urtheil zu fällen, darf man nicht übersehen — wie
Thurot*) mit Recht bemerkt — , dass ein technisches Gedicht
gänzlich verschieden ist von einem didaktischen. Ein didak-
tisches Gedicht soll belehren und ergötzen; ein technisches
Gedicht ist aber nicht nur nicht zur Ergötzung, sondern nicht
einmal zur Belehrung bestimmt, es hat vielmehr lediglich den
Zweck, das vorher Gelernte dem Gedächtniss tiefer einzuprägen.
Und hierzu sind Sprachkünsteleien, wenn sie auch an sich miss-
tönend, ungeschlacht und völlig barbarisch erscheinen, nicht
selten am zweckmässigsten. Es kommt bei solchen Gedächtniss-
versen hauptsächlich darauf an, dass sie möglichst kurz und
doch erschöpfend, einfach und dabei — wenigstens nach vor-
^) Von einem Poeten Leonius (*)* 1187) soll der Vers zuerst in grösserm
Umfange gebraucht worden sein. Vgl. den ]<]l)erhard von ßetbune zu-
geschriebenen Labyrinthus, Hb. 111, Fabricius, bibl. med. aevi {Vii]^)) IV
p. 775 sq., Leyser, poet. med. aevi p. 497, u. A.
2) Doctr. V. 2443.
«) Doctr. vv. um sq. 2482 sqq.
") De Alex, doctr. p. 43.
Das Doctrinale. Form und Stil LXXV
hergegangener Erklärung, die allerdings in den meisten Fällen
nicht entbehrt werden kann, — verständlich und leicht zu be-
halten sind. Wem würde es auch nur einfallen, an die ge-
reimten Genusregeln, wie sie sich bis auf den heutigen Tag in
unsern Lehrbüchern vorfinden , den dichterischen und rheto-
rischen Massstab anzulegen? Die Thatsache aber, dass man
selbst in unserer Zeit die Schüler solche Verse lernen lässt,
beweist zur Genüge, dass man deren Werth für das Gedächt-
niss noch immer zu schätzen weiss. Im Mittelalter war dies
nun in weit höherm Masse der Fall. Nachdem Alexander
neben dem gleich zu erwähnenden Petrus Riga mit der Ver-
wendung technischer Verse in grösserm Umfange vorange-
gangen war, trat bald darauf — wie wir weiterhin eigens nach-
weisen werden — Eberhard von Bethune mit seinem ver-
sificirten 'Graecismus' auf. Diesen folgte u. A. der als Inter-
polator des Doctrinale uns bereits bekannte Johannes von
Garlandia mit zahlreichen grammatischen und sonstigen Trac-
taten in Versen ^), und seit der Mitte des 13. Jahrhunderts
findet man kaum eine dem Unterricht dienende Schrift, in der
nicht wenigstens die Hauptregeln in Verse gebracht sind. Wenn
man es als 'eine monströse Idee' bezeichnet hat, 'eine ganze
Grammatik in Verse zu zwängen' ^), so verlohnt es sich wohl
der Mühe, darauf hinzuweisen, dass dieser Idee sogar gefeierte
Humanisten gehuldigt haben. Der Italiener Antonius Manci-
nellus gab um das Jahr 1491 unter dem Titel 'Spica' eine
versificirte Formenlehre heraus; ebenderselbe hatte ein Jahr
früher einen Leitfaden der Metrik in Hexametern verfasst, den
er 'Versilogus' betitelte. Ferner behandelte er in den 'Flor es
vocabulorum' die Synonyma in Versen und schrieb ein 'Car-
men de figuris'3). Das macht summa summarum doch auch
eine ganze Grammatik aus. Ihm folgte in den letzten Jahren
des 15. Jahrhunderts Pylades von Brescia mit einem 'Carmen
scholasticum'*) welches die Formen-, Vers- und Quantitäts-
*) Siehe das Verzeichniss bei Haureau, Notices sur les oeuvres
de Jean de Garlande (Notices et extraits, Tom. XXVII 2 p. 1—86).
^) So Neu decke r, das Doctrinale des Alex, de Villa-Dei S. 30.
^) Siehe Opera Ant. Mancinelli Veliterni. Basileae, 1508.
*) Dasselbe ist uns nur in einer lediglich den etymologischen Theil
enthaltenden Leipziger Ausgabe vom Jahre 1509 bekannt geworden.
Siehe w. u. S. LXXXVII.
LXXVI Einleitung
lehre umfasste. Der Flamländer Johannes Despauterius,
den wn- vorhin als Herausgeber des von Torrentinus recen-
sirten und commentirten ersten Theiles des Doctrinale erwähnt
haben 1), brachte in den Jahren 1510 — 1514 die Formenlehre
und Syntax und grossentheils auch die Quantitätslehre, sowie
die Lehre von den Figuren in Verse ^). Auch die noch im
17. Jahrhundert aufgelegte Grammatik des gelehrten Spaniers
Antonius Nebrissensis [aus Lebrija]^) ist wenigstens in
ihrem etymologischen Theile metrisch abgefasst. Dass die Werke
dieser vmd anderer humanistischen Grössen auf dem Gebiete
der Grammatik ausserdem nicht nur in der Anordnung des
Stoffes, sondern vielfach auch in der Ausführung im Einzelnen
und nicht selten sogar im Wortlaut mit dem 'barbarischen'
Doctrinale übereinstimmen, sei hier nur nebenbei erwähnt; wir
werden diese jedenfalls höchst bemerkenswerthe Thatsache bei
der Darstellung des Kampfes gegen Alexander etwas näher
beleuchten.
Was die Quellen betrifft, auf denen das Doctrinale beruht,
so macht der Verfasser in der Einleitung zunächst die allge-
meine Angabe, dass er 'mehrere Schriften seiner Lehrer
vereinigen wolle'''). Speciell für den fünften Abschnitt, über
die Praeterita und Supina, nennt er als seinen Gewährs-
mann einen gewissen Petrus"^). Am Schluss der Einleitung
bemerkt er dann, dass sein Werk 'fast ganz aus dem Alp ha-
betum malus ausgezogen' sei^). Da drängt sich uns die
Fragö auf, wie diese Angaben zu verstehen und iTiit einander
in Einklang zu bringen sind.
Wir glauben bei der Erörterung über die Schriften Alexan-
ders hinlänglich nachgewiesen zu haben, dass mit dem 'Alpha-
betum malus' nur ein von Alexander selbst veranstaltetes
Sammelwerk in Prosa gemeint sein kann^). Wenn derselbe
') Siehe S. LXX.
^) lo. Despauterii Ninivitae comment. gramni., Paris., Roh. Stepha-
nus, 1537.
') AeHi Antonii Nehrissonsis gramni. introdiictiones, Barcino-
nae, 1606.
*) Doctr. V. 2.
^) Doctr. V. 16.
^) Doctr. vv. 27 sq.
') Siehe S. XXIX-XXXV.
Das Doctrinale. Quellen desselben LXXVII
nun den aus diesem Prosawerke bearbeiteten metrischen Auszug,
das Doctrinale, zugleich als eine Zusammenfassung mehrerer
Schriften seiner Lehrer bezeichnet, so bestätigt er hierdurch
lediglich, was wir hinsichtlich des 'Alphabetum malus' schon
aus andern Gründen angenommen haben '), dass nämlich seine
grammatischen Schriften wesentlich auf denen seiner Lehrer
beruhen oder, genauer gesagt, als Collectaneen aus den Vor-
lesungen derselben anzusehen sind. Wer diese Lehrer waren,
wissen wir freilich nicht; ebenso wenig sind uns grammatische
Tractate aus jener Zeit bekannt geworden, die wir als directe
Vorlagen für das Doctrinale bezeichnen könnten. Nur das Eine
steht ausser Zweifel, dass unter dem vorhin erwähnten Petrus,
welchem Alexander in dem Kapitel über die Praeterita und Supina
gefolgt ist, der als Augustiner-Chorherr der Abtei St. Denis zu
Reims im Jahre 1209 gestorbene Magister Petrus Riga^) zu
verstehen ist. Eine Vergleichung des handschriftlich hier und
da noch erhaltenen^) und neuerdings von Hermann Hagen*)
etwa zum dritten Theil veröffentlichten versificirten Tractats
zeigt, dass Alexander denselben mit einigen Erweiterungen
wörtlich in sein Doctrinale aufgenommen haf^). Ebenderselbe
Petrus wird auch in dem Abschnitt über die Quantität wieder-
holt, und zwar einmal mit seinem vollen Namen, aufgeführt als
Autorität für die abweichende Messung polymita, lägana und
tinea, welche Wörter sich thatsächlich in dessen Aurora so
gebraucht finden^).
Haben sonach heute grösstentheils nicht mehr nachweis-
bare Schriften zeitgenössischer Grammatiker dem Verfasser des
Doctrinale zur unmittelbaren Vorlage gedient, so lässt doch
eine nähere Untersuchung nicht den mindesten Zweifel mehr
') Siehe S. XXXIII.
2) Vgl. über ihn S. XIX.
•'') Der von uns eingesehene Miscellanband des British Museum
23892 aus dem 13. Jahrh. beginnt auf fol. 20^): 'As in preterito vi sus-
cipit s removendo (siehe Doctr. v. 698). Die Abhandlung schliesst fol.
23b : Explicit (sie) formationes preteritorum et supinorum'.
^) Gramm. Lat. ed. Keil, Suppl.: Anecdota Helvet. p. LXVI — LXIX.
'") Hierauf in satirischer Weise anspielend sagt Johannes von Gar-
land ia von sich: 'Non aliena carmina transplanto'. Vgl. vorher S. LIV.
ß) Siehe adnot. ad Doctr, vv. 2115. 1721. 1860.
LXXVIII Einleitung
darüber bestehen, dass die eigentlichen Quellen für dieses
Lehrbuch in ihren Hauptadern auf die alten Grammatiker
zurückgehen. Im Besondern zeigt der etymologische Theil
in der ganzen Anordnimg und vielfach auch in der Ausführung
des Einzelnen eine so auffallende Verwandtschaft mit dem Werke
Priscian's, dass es uns unerfindlich ist, wie man eine — wenn
auch indirecte — Benutzung desselben durch Alexander hat in
Abrede stellen, und wie man sicli vollends zu der Ansicht hat
versteigen können, dass Letzterer diesen im Mittelalter doch so
ungemein verbreiteten und insbesondere an der Pariser Uni-
versität, wenigstens seit 1215'), officiell tradirten Grammatiker
gar nicht gekannt habe^). Die eingehenden Nachweisungen in
unserer Ausgabe des Doctrinale werden es gerechtfertigt er-
scheinen lassen, wenn wir diesen Theil geradezu als einen
den Bedürfnissen der Zeit entsprechend modificirten Auszug
aus den ersten sechzehn Büchern Priscian's bezeichnen.
Auch in dem syntaktischen Theile ist eine gewisse An-
lehnung an die beiden letzten Bücher jenes Grammatikers
unverkennbar. Im Allgemeinen gehört jedoch dieser Theil zu
den selbständigen Zusammenstellungen Alexanders oder viel-
mehr seiner unbekannten Vorgänger^). In noch höherem Grade
gilt dies von dem Abschnitte über die Quantität, die in solcher
Weise und Ausführlichkeit von keinem der alten Grammatiker
behandelt worden ist. Das von Alexander eingeschlagene Ver-
fahren, die Quantität der ersten, der mittleren und der letzten
Silbe'n je nach dem Zusanmientreffen der fünf Vocale mit den
einzelnen Consonanten des Alphabets zu bestimmen, ist noch
von den Grammatikern der Humanistenzeit und zwar, soweit
wir sehen, allgemein befolgt worden*). Das Kapitel über den
') Siehe Tiiurot, de l'organisation de l'enseignement dans l'uni-
versite de Paris au moyen age (Paris et Besangen, 1850) p. 8; Notices et
cxtraits, Tom. XXII, 2 p. 95.
») So Thurot, de Alex. Doctr. p. 32.
^) Vgl. vorher S. XV.
*) Siehe Grammatica Sulpitii, Liptzig, Baecalariuß Wolfgangus
Monaeensis, 1508; Aelii Antonii Nebrissensis grannnatica, Granatae
1582; Aldi Manutii Pii Roman i granmi. Institut, libri IV, Venetiis,
Paul. Manutiufe, 1568; Ant. Mancinelli versilogus ed. a loanne Mur-
mellio, Daventriae, Rieh. Pafrat, 1507; auch in den Opera Maneinelli,
Basileae, 1508; Henr. Be belli ars versificandi, als Anhang zu lac.
Quellen des Doctrinale. Das Doctrinale u. der Graecismus LXXIX
Accent beruht zu einem wesentlichen Theile auf der fälsch-
hch dem Priscian zugeschriebenen bezüghchen Abhandkmg.
Allerdings finden wir auch hier mehrere Eigenthümlichkeiten
der Zeit. Als solche erwähnen wir nam.entlich, dass die Stelle
des ausser Gebrauch gekommenen Circumflexes in einsilbigen
Wörtern der Acut, in zweisilbigen der zuerst von Alexander
eingeführte 'accentus moderatus'^) einnimmt, und dass letzterer
auch statt des Acuts der Alten in zwei und mehrsilbigen Wörtern
eintritt 2). Griechische Wörter werden mit lateinischem Accent
gesprochen^), hebräische haben im Nominativ den Ton auf der
Endung*). — Für den Abschnitt über die Figuren stellt sich,
gleichwie für alle derartigen Tractate, die von Grammatikern
und Rhetoren des frühen und spätem Mittelalters auf uns ge-
kommen sind, Donat als die Hauptquelle heraus, wenn auch
Alexander in der Auffassung der Hauptbegriffe und in der Er-
klärung einzelner Figuren von ihm abweicht. Neben diesem
Autor hat er freilich noch andere benutzt; auch hat er mehrere
Figuren aufgestellt, die ihm eigenthümlich sind, oder deren
Quelle wir nicht mehr nachzuweisen vermögen.
Da neben dem Doctrinale das von dem Flamländer
Eberhard von Bethune unter dem Titel 'Graecismus' her-
ausgegebene, ebenfalls in Versen abgefasste Lehrbuch in den
Schulen fast aller europäischen Länder verbreitet gewesen ist,
so glauben wir schon aus diesem Grunde die Frage nicht un-
beantwortet lassen zu dürfen, welchem von beiden Werken das
Vorrecht der Priorität eingeräumt werden muss. Was aber
dieser Frage noch ein besonderes Interesse verleiht, ist der
Umstand, dass beide Lehrbücher — von den vielfachen sonstigen
Henrichmanni gramm. Institut, vielfach gedruckt, u. a. Pliorcae, in aed.
Thomae Anselmi Badensis, 1509; loannis Dcspauterii Ninivitae
commentarii grainm., Parisiis, Rob. Stepbanus, 1537; Lugduni, Sebast.
Hororatiis, 1563.
^) Audi der Humanist üespauterius bezeichnet Alexander als
den Erfinder, iadeni er sagt (Comment. gramm., Lugduni 1563 p. 666) :
'Accentum moderatum, quem Alexander, barbariei assertor, intulit,
doctissimi execrantur; ideo bunc ad Gotbos relegamus'.
^) Doctr. vv. 2290 sqq.
^) Doctr. V. 2329.
') Doctr. V. 2307. 2326.
LXXX Einleitung
Beziehungen zu einander hier ganz abgesehen — in einer
ganzen Reihe von Versen vollständig übereinstimmen^). Hat
Eberhard dieselben dem Doctrinale entnommen, oder hat
umgekehrt Alexander sie dem Graecismus entlehnt?
Hinsichtlich der Abfassungszeit des Graecismus führen
mehrere spätere Schriftsteller, u. A. Arnold von Rotterdam
[15. Jahrh.]»), Anton Sander [1586—1664]») und Valerius
Andreas [1588 — c.1650]*) folgende unzweifelhaft auf alten
Manuscripten^) beruhenden Verse an:
'Anno milleno centeno bis duodeno
Condidit Ebrardus Graecismum Bethuniensis'.
Je nachdem man nun 'bis' zu 'duodeno' oder zu 'centeno'
zieht, kommen die Jahre 1124 oder 1212 heraus. Polycarp
Leyser^) und Erasmus Nyerup^) entscheiden sich für die
letztere Verbindung, die auch Du Cange^) vorziehen möchte.
Dagegen erklärt Friedrich Haase^j eine solche Rückbeziehung
des Zahladverbs für unzulässig und gibt demnach 1124 als das
Erscheinungsjahr an, und hierin sind ihm Böcking^^), KeiD^)
u. A. gefolgt, während Wrobel in seiner unlängst erschienenen
Ausgabe des Graecismus die Frage ganz offen lässt^^^.
Was zunächst die bestrittene Zulässigkeit der rückbezüg-
lichen Multiplication betrifft, so sind derartige Compositionen
zu jener Zeit durchaus nicht selten gewesen. Hier seien nur
') Siehe z. B. ad not. ad Doctr. vv. 292. 446 sq. 706. 813. 852. 860.
1257 sqq. 2409. 2432. 2472. 2512.
' -') Vgl. Histoire litt, de la France, Tom. XVII p. 129.
^) Vgl. Dil Gange, Glossarium med. et inf. Lat., praef.
*) Bibl. Belgica; vgl. Du Gange.
*) Gleichwie die das Erscheinungsjahr des Doctrinale betreffenden
Verse; siehe vorher S. XXXVI f.
^) Hist. poet. et poem. med. aevi p. 795.
^) Librorum, qui ante reformationem in scholis Daniae praelegebantur,
notitia (Hafniae, 1784) p. 30.
^) Glossarium 1. c.
^) De med. aevi stud. phiiol. (Breslauer Univ.-Progr. 1856) p. 45, adn. 73.
'') Opera Ulr. Hutteni, Suppl. II p. 360.
") In der Recension des Graecismus von Wrobel, in Zarnke's Lit.
Centralbl. 1887.
'2) 'Quae controversia cum deficientibus argumentorum momentis
decerni nequeat, rem in medio relinquo'. Graec. ed. lo. Wrobel, (Vratisl.
1887), praef.
Das Doctriuale und der Graecismus LXXXI
zwei Beispiele aufgeführt. Der schon oft genannte Johannes
von Garlandia datirt eines seiner Gedichte folgendermassen:
'Mille ducentenis coniimgo decem quater annos
Virginis a partu, tresque duosque ligo' ^).
Und in einer Pariser Handschrift des Doctrinale lesen wir:
'Anno niilleno cum 0 quater agmine deno
Adiuncto tractus liber hie fuit atque peractus'^).
In beiden Fällen dient 'quater' luibestreitbar zur Vervielfältigung
der vorhergehenden Zahl, so dass im ersten Falle die Jahreszahl
1245, im zweiten 1410 herauskommt.
Für den in Rede stehenden Vers folgt hieraus, dass das
Zahladverb 'bis' zurückbezogen werden darf. Um nun weiter
darzuthun, dass es hier zurückbezogen werden muss, könnten wir
uns begnügen, mit F. Torraca^) auf den unter dem Namen Eber-
hards vonBethune veröfFentlichten und bei Fabricius*) zum
Theil wieder abgedruckten 'Laborinthus' oder 'Labyrinthus'
zu verweisen, der wegen der Erwähnung der 'Aurora' des Petrus
Riga (f 1209), des 'Anticlaudianus' von Alanus von Lille
(f 1203), des 'Doctrinale', der dem Papste Innocenz III.
(1198 — 1216) gewidmeten 'Poetria nova' des Gottfried von
Vinisauf, Waffengefährten des Königs Richard Löwen herz,
und anderer Schriften frühestens zu Anfang des 13. Jahr-
hunderts abgefasst sein kann. Da jedoch Thurot^) dieses
Gedicht dem Eberhard von Bethune abspricht — nach unserer
A^nsicht freilich aus durchaus unzureichenden Gründen®) — , so
müssen wir dieses Argument bis auf Weiteres auf sich beruhen
lassen. Aber unbestritten hat unsers Wissens bislang der Ver-
fasser des Graecismus zugleich für den Autor der 'Anti-
^) Siehe Haureau, Notices et extraits, Tom. XXVII 2, p. 6
2) Siehe ßibl. d. Hdschr. no. 121.
^) AI proposito del Graecismus di Eberharde di Bethune, in Rivista
critica della Letteratura Italiana, Anno V. (Roma-Firenze, 1888) p. 93 sq.
•^) Bibl. med. et inf. Latin. V., s. v. Eberhardus Bethuniensis.
^) Academie des Inscriptions et Beiles Lettres: Comptes rendus des
seances de l'annee 1870, nouv. serie, Tome VI. p. 259.
^) Thurot meint (Comptes rendus 1. c. p. 259), die Erwähnung des
Graecismus unter den zu lesenden Büchern mache es unwahrscheinlich,
dass er der Verfasser des Laborinthus sei, und er schreibt diesen einem
Deutschen Namens Eberhard zu.
Monnnieitta Germauiae Paedagogira XII » 1
LXXXII Einleitung
Haeresis''), einer gegen die Wal denser gerichteten Streit-
schrift, gegolten. Nun, dieser Tractat kann, wie von anderer
Seite des Nähern nachgewiesen ist^), nicht vor 1190 geschrieben
sein. Also kann Eberhard den Graecismus nicht im Jahre
1124 verfasst haben, da er zu der Zeit wohl noch nicht geboren
oder doch jedenfalls noch ein Kind war. Nebenbei sei bemerkt,
dass man, wie man die Lebenszeit des Eberhard von Bethune
imi etwa ein Jahrhundert vordatirt hat, so die des Johannes
von Garlandia, eines Jüngern Zeitgenossen Eberhards und
Alexanders von Villedieu, bis vor nicht langer Zeit gar
um zwei Jahrhunderte zu früh angesetzt hat^).
Wenn anderseits gegen die Datirung 1212 von Torraca*)
geltend gemacht wird, dass der um 1203 verstorbene Alanus
von Lille einem 'gewissen Versificator' das Distichon
nachgeschrieben hat:
'Für aurum, virgo flores, mare navita, libros
Ck^ricus, aequivoce singuhi quisque legit',
so k()nnen wir dessen Argumentation, dass unter dem 'Ver-
sificator' Eberliard von Bethune verstanden werden müsse,
da diese Verse im 'Graecismus' vorkämen^), als stichhaltig nicht
anerkennen. Derartige, die Bedeutungsunterschiede der Wörter
betreffende Gedachtnissverse findet man verhältnissmässig schon
sehr früh; sie vererbten sicli von einem Lexicographen oder Gram-
matiker auf den andern''). Das in Rede stehende Distichon ins-
• *) Abgedruckt bei Marg. de la Bigne, Maxiina Bibliotb. vet. Patrum
Tom. XXIV p. 1525 — 1608, u. A. Im Prolog bcisst es: 'Ego Ebrardus
nationc Flandreiisis, Bethunia oriutidus, cum doctriiiam haereseos erro-
iieam apud me repntarem' etc.
'') Hist. litt, de la France, Tome XVII p. 129 sq.
^) Böcking, Opp. Ulr. Hutteni, Suppl. II p. 376, Haase, de med. aevi
stud. [)bilol.. u. A. zählen Jobanne« v on Garlandia unter die Schriftsteller
des 11. Jalnli. (c. 1040). Dass er dem 13. Jahr, angehört, ist zuerst nach-
gewiesen in der Hist. litt, de la France, Tome XXI p. 369; vgl. Tome XXII
]). 11, 82, 93 sq. Nähere Daten aus seinem Leben siehe vorher S. LIV.
*) AI proposito del Graecismus I, c.
^) Sie iinden sich im 17. Kapitel (in der Ausgabe von Wrobel p. 172).
") Hier nur ein Beispiel. Von den Versen des Doctrinale 446 sq.
und des Graecismus X 168 sq. (ed. Wrobel):
'(ilis animal, glis terra tenax, glis lappa vocatur;
Ris primum, glissis tenet altera, tertia glitis'
wird der erste bereits von Papias (11. Jahrb.) und in ()sb(>rni Panor-
Der Kampf um das Doctrinale LXXXIII
besondere wird auch von Johannes Januensis, von dem Ver-
fasser des 'Vocabularius breviloquus' (Reuchhn) und in der
'Glosa notabilis' angeführt, und zwar überall ohne Angabe des
Autors, was angesichts der häufigen Citate aus dem 'Graecis-
mus' mit ausdrücklicher Quellenangabe doch wohl als ein An-
zeichen dafür gelten darf, dass man den Verfasser des letztern
nicht für den Urheber dieser Verse hielt.
Somit dürfte unsere Annahme, dass der Graecismus im
Jahre 1212, also etwa 12 Jahre nach dem Doctrinale er-
schienen ist, hinreichend gerechtfertigt erscheinen.
3. Der Kampf um das Doctrinale.
Nachdem das Lehrbuch Alexanders nahezu drei Jahr-
hunderte lang eine fast unbestrittene Herrschaft in den Schulen
aller civilisirten Länder Europas behauptet hatte, begann gegen
Ende des 15. Jahrhunderts zuerst in Italien, der Wiege des
Humanismus, und bald auch in Deutschland, Frankreich und
den nordischen Staaten der Kampf gegen dasselbe.
Die Kriegserklärung gegen die mittelalterliche Latinität
und die scholastische Lehrmethode der Grammatik im Allge-
meinen war um die Mitte des L5. Jahrhunderts von Lauren-
tius von Valla (1407 — 1465) ausgegangen in der Schrift
'Elegantiae linguae Latinae'. Der vorgedruckte Aufruf ist
für die Kennzeichnung der humanistischen Anschauungen und
Tendenzen in ihrem tiefen Gegensatz zu denen der Scholastik
in hohem Grade bemerkenswerth, weshalb er seinem Haupt-
inhalte nach hier wiedergegeben werden mag.
'Wir haben Rom verloren', ruft Valla aus, 'wir haben das
Reich, wir haben die Herrschaft verloren, doch nicht durch
unsere, sondern durch der Zeiten Schuld. Aber durch diese
glänzendere Herrschaft (der römischen Sprache) regieren wir
noch in einem grossen Theile des Erdkreises. Unser ist "Italien,
mia (12. Jahrh.) | unter dem Titel Thesaurus novusLatinit. herausgeg.
von Angelus Mai, Class. auct. Tom. Villi s. v. 'glis' citirt. Mit der
Hinzufiigung:
'Hie animal, haec terra tenax, hoc lappa vocatur;
Sic genus et nomen cognoscitur et genitivus',
kehren beide Verse wieder in lo. lanuensis Cathol. u. im Vocab.
breviloquus.
VI*
LXXXIV Einleitung
unser Gallien, unser Spanien, Germanien, Pannonien, Dalmatien,
Illyrien: denn dort ist das Römerreich, wo immer die römische
Sprache herrscht. Welche Männer sind denn grosse Philo-
sophen, grosse Redner, grosse Rechtsgelehrte, überhaupt grosse
Schriftsteller gewesen? Doch nur die, welche vor allem
bestrebt gewesen sind, gut zu reden. Aber indem ich
weiter sprechen will, übermannt mich der Schmerz; es will mir
das Herz zerspringen, und ich muss weinen, wenn ich den
frühern blühenden Zustand der Beredsamkeit und ihren jetzigen
tielV^i Verfall anschaue. Welcher Freund der Wissenschaften
und des öffentlichen Wohles könnte sich auch der Thränen
enthalten, wenn er sieht, dass dieselbe in dem Zustande sich
befindet, worin einst Rom war, als es von den Galliern erobert,
in Brand gesteckt und so vollständig zerstört wurde, dass kaum
die capitolinische Burg stehen blieb. Hat doch schon seit
vielen Jahrhunderten Niemand mehr lateinisch ge-
sprochen, ja nicht einmal mehr lateinisch Geschrie-
benes verstanden.... Indessen, je unglücklicher die frühern
Zeiten waren, w(4che keinen gebildeten Menschen aufzu-
weisen hatten, um so mehr müssen wir uns zu den gegen-
wärtigen Zeiten Glück wünschen, in denen, wenn wir nur ein
wenig weiter streben, demnächst die römische Sprache und mit
ihr alle Wissenszweige, wie ich fest überzeugt bin, im alten
Glänze Wiederaufleben werden. Ich ziehe in den Kampf, ich
trete zuerst vor, um eich Muth zu machen. Wohlan denn,
lasset uns ausfechten dic^sen ehrenvollsten und schönsten Kampf!'
Durch diti hier ausgesprochenen Anschauungen, denen bald
alle italienischen Humanisten huldigten, war der ganze Wissen-
schafts- und Unterrichtsbetrieb des Mittelalters in Acht und Bann
erklärt. Die Auffassung, dass die Beredsamkeit die Krone und
das Endziel alh^r Wissenschaften sei — eine Aulfassung, die man
sich von Cicero angeeignet hatte — , musste die bisherigen
theologischen, philosophischen, juristischen und die übrigen
Studien als (Mtle Sophisterei und unnützes Schulgeschwätz ver-
achten lassen. Dadurch, dass Valla und seine Nachfolger dem
bis dahin nicht bestrittenen und auch gar nicht zu bestreitenden
Hechte, die lateinische Sprache als eine lebende je nach den
Bedürfnissfui drr Z(Mt zu wandeln. (li(^ unbedingte Forderung
antiker Khissicität entgc^gensetzten und so eine mehr als tausend-
Der Kampf um das Doctrinale LXXXV
jährige naturgemässe Entwickelimg als barbarisch gänzHch ausser
Betracht Hessen, trat an die Stelle des unaufhörlichen Werde-
flusses die Krystallisation, und der von dem Humanismus todt-
gesagte lateinische Sprachkörper ward zu einem Scheinleben
erweckt, imi dann in langsamem Hinschwinden dem Rechte des
Lebenden für immer zu weichen ').
Die Schrift, womit Valla als Vorkämpfer für die neue
Richtimg auftrat, ist keine Grammatik, überhaupt kein streng-
systematisches Werk. Die 'Elegantiae linguae Latin ae'
handeln in den drei ersten Büchern über Nomina, Verba und
Indeclinabilia für sich und in ihrer grammatischen Verbindung,
in den beiden folgenden über die Bedeutungsunterschiede der
Nomina und Verba. Im Gegensatze zu der scholastischen
Behandlung versucht der Verfasser nicht, sich über die Ur-
sachen der Spracherscheinungen Rechenschaft zu geben; er hat
keinen andern Zweck, als den Gebrauch der guten Schrift-
steller — und das sind ihm ausschliesslich die des klassischen
Alterthums — in der Anwendung der Wörter und Redensarten
festzustellen. Dass er es dabei an Seitenhieben auf die 'Bar-
baren' und 'Schwätzer' nicht fehlen liess, ist bei ihm selbst-
verständlich. So war Valla auch der Erste, welcher an dem-
jenigen Buche Ausstellungen zu machen wagte, wonach seit
nunmehr dritthalb Jahrhunderten der Unterricht in der Gram-
matik fast ausschliesslich ertheilt wurde, und welches darum
ein gleichsam geheiligtes Ansehen genoss. Die ihm dafür von
den Vertretern der alten Richtung zu Theil gewordene Ab-
fertigung ^) ist für die Kennzeichnung des grundverschiedenen
Standpunktes der beiden Parteien in hohem Grade bemerkens-
werth.
Der eigentliche Kampf gegen das Doctrinale aber wurde
erst am Ausgang des 15. und zu Anfang des 16. Jahrhunderts
durch die italienischen Grammatiker Sulpicius Verulanus
(aus Veroli in der Campagna), Antonius Mancinellus, sowie
dessen Lobredner Antonius Illuminatus, Aldus Manutius
und Pylades aus Brescia eröffnet. Wir haben allen Grund,
^) Vgl. J. Vahlen, Lorenzo Valla, ein Vortrag. (2. Abdr. a. d, Alma-
nach d. Kais. Academie d. Wiss. zu Wien v. J. l864. Berlin, Franz Vahlen,
1870, S. 15 f.).
'') Siehe vorher S. X.
LXXXVI Einleitung-
die Gutachten dieser Männer uns etwas näher anzusehen; eine
Kritik ifn'er eigenen, dem bisherigen Normalbuche der Gramma-
tik entgegengestehten Lehrmittel wird den Schluss unserer Dar-
stellung bilden.
Sulpicius, der älteste Grammatiker humanistischer Rich-
tung, leitet sein Lehrbucli^) mit den Versen ein:
'Nomina per casus paucis variare docebo
Te, quicumcpie puer grammata nostra leges.
Nolo in Alexandro perdas tua tempora frustra:
Est brevis ille nimis, fuscus est ille nimis,
Multaque praeteriit praeceptaque multa coegit
Falsa, sed in multis ingeniosus erat'.
Während er hier Alexander innnerhin noch einige Gerechtigkeit
widerfahren lässt, drückt er sich in dem Kapitel über das Ge-
schlecht der Nomina folgendermassen aus: 'Ich wundere mich,
dass nicht in früherer Zeit Männer, zumal erprobte Schulmeister,
diese Aufgabe (einer Neubearbeitung der Grammatik) über-
nommen, sondern es vorgezogen haben, die Jugend in den
UnVerständlichkeiten und Irrthümern Alexanders zu unter-
weisen. Denn schon lange haben alle ihre Zeit mit Alexander
vergeudet und vergeuden sie noch immerfort. Ihn kennen sie
allein von den Grammatikern; ihn besitzen sie vornehmlich,
ihn schlagen sie auf, und andere rühren sie nicht an; ihn er-
klären sie den Knaben, mit ihm verschwenden sie ganze Tage.
0, die unglücklichen Knaben! Ach, ich möchte weinen, ich
möchte aufschreien! Verachtet den Alexander, verwerft ihn;
gebt keinen Pfifferling auf seine Ausleger, sondern fliehet
sie! ... Ich zweifle nicht, dass die Alexandriner sich gegen
mich erheben und versuchen werden, durch ihre Sophistereien
meine Werke zu verdammen. Aber mögen sie nur verleumden,
nachstellen, kläffen und poltern: der Wahrheit liegt nichts
daran. In wenigen Jahren wird Ah^xander vollständig ver-
(h'ängt und in sein J^arbarenhmd zurückgejagt sein, und dann
werden die Italiener von den Lateinern, nicht von den Bar-
baren, die lateinische Sprache (ulernen'.
') Siilpitiamnii opnscuhim. Roniao, Euch. Silber, 1490. Gramniatica
Sulpicii cum suo vocahulario in finc nnncxo. Liptzi^ck, Baccalarius Wolf-
gangiis Alonaccnsis, loOo.
Der Kampf um das Doctrinale LXXXVII
Die von Antonius Mancinellus aus Velletri im Jahre
1491 unter dem Titel 'Spica'^) herausgegebene versificirte
Formenlehre wird von Antonius Illuminatus de Monte
Novo mit dem Ausruf eingeleitet: ^Nun möge der Barbar
Alexander sich fortscheren und mit seiner Barbarei sein bar-
barisches Vaterland wiederaufsuchen!'
Etwa acht Jahre später veröffentlichte Pylades (Buccar-
dus) aus Brescia ein die Formenlehre und Metrik behandelndes
'Carmen scholasticum'^), das er in dem Vorwort an den
Leser dem Lehrbuche Alexanders gegenüberstellt, indem er
u. a. von seinem Werke rühmt:
'Non hie Teutonico prolatum gutture Carmen,
Barbara nee Latus verba coacta leges'.
Um seinem Versuche, durch dieses Gedicht das Doctri-
nale zu verdrängen, grössern Nachdruck zu verleihen, Hess er
zu Anfang des Jahres 1500 bei Jacob Britanniens in Brescia
'Annotationes in Alexandrum de Villa Dei' erscheinen^),
worin er diesem auch hier wiederholt als 'Teutonicus' be-
zeichneten Grammatiker ein ziemlich langes Sündenregister
vorhält^), an dessen Schluss es heisst: 'Ich hege die Zuversicht,
') Siehe Opp. Ant. Manciiielli Veliterni, Basileae, 1508, fol. 82— 97.
-) Die Originalausgabe ist uns unbekannt geblieben. Wir benutzten:
Pylade Brixiani Carmen scholasticum, Liptzck, Wolfgangus Monacensis,
1509, welcher Druck im vorliegenden Exemplare jedoch nur den etymo-
logischen Theil enthält.
^) Bl. i«; Pyladae in Alexandrum de // Villa dei Annotationes.
Bl. 1^ : Pylades Brixianus Heliae Capreolo oratori etc. Bl. 28<^ : Impressum
Brixiae per Jacobü Britannien die. XXI. Maii. M D.
■*) Die meisten seiner Ausstellungen sind vom Standpunkte des
Humanismus aus unzweifelhaft berechtigt: z. B, die Beanstandung der
Ausdrücke doctrinale, clericulus (Doctr. v. 1), laica lingua (v. 9),
diamas (v. 145), sardis, sardinis (v. 169), glis, glissis und glitis
(v. 446), sotular (v. 579), vesper, neutr. gen. (v. 581), sowie der Tadel
des Gebrauchs der Distributivzahl, zumal im Singular (ternus), anstatt
der Ordnungszahl, wenngleich der Verfasser sich wegen dieser und ähn-
licher Dinge ebenso gut an seine Immanistischen Vorgänger, insbesondere
an Sulpicius (vgl. w. u. S. CVI f.), hätte halten können. Entschieden Un-
recht aber thut er Alexander mit der (vielleicht auf eine fehlerhafte Vor-
lage gestützten) Behauptung, er habe exanguis, exanguinis declinirt.
(Siehe Doctr. v. 166.) Einen engherzigen humanistischen Standpunkt
verräth es auch, wenn er dem Alexander die für den angehenden Cleriker
LXXXVIII Einleitung-
dass die bisherigen Anhänger Alexanders nach Durchlesung v^or-
stehender Ausstellungen jenen verwerfen und sich in Zukunft
nur mit unsern unbestreitbar bessern Studien und Arbeiten be-
fassen werden'.
Aldus Manutius bemerkt in der Vorrede zu seiner im
Jahre 1501 zum ersten Male herausgegebenen Grammatik '),
dass die Knaben, während sie noch seine elementaren Regeln
lernten, bereits mit Nutzen etwas von Cicero oder Vergil oder
andern berühmten Autoren lesen könnten, imd fährt dann
fort: 'Zu meinem lebhaften Bedauern ist mir in meinen Knaben-
jahren, wo ich Alexanders einfältiges Gedicht über die
Grannnatik auswendig zu lernen gezwungen wurde, solches
nicht vergönnt gewesen'.
Trotz der grossen Zuversicht, womit die genannten Männer
die baldige Beseitigung Alexanders prophezeiten, und trotz aller
Anstrengungen, ihre eigenen Lehrbücher an die Stelle des
Doctrinale zu setzen, hat sich dasselbe noch eine geraume Zeit
in Italien erhalten. Wenn Hermann Torrentinus und andere
deutsche Humanisten bereits zu Anfang des 16. Jahrhunderts
die Verbannung desselben aus den Schulen Italiens als That-
sache hinstellen ^), so sind diese Männer eben durcli das zuver-
sichtliche Auftreten ihrer italienischen Collegen irre geführt
worden, imd sie haben den guten Willen für die That an-
genonnnen. Es ist eine durchaus falsche Ansicht, so oft sie
auch. bis in unsere Tage hinein ausgesprochen worden ist, dass
um di(^ Wende des 15. Jahrhunderts das Lehrbuch Alexanders
und mit ihm die grannnatische Tradition des Mittelalters aus
den italienischen Schulen verschwunden sei. In dieser Hinsicht
ist es schon recht bezeichnend, dass ebenderselbe Jacob Bri-
tanniens, aus dessen Officin die 'Anmerkungen des Pylades
zum Alexander' hervorgingen, fünf Monate später das 'nütz-
dooh so nützliche Beriieksiclitigung liebräivsclu'r Wörter (S e r a p h, S e r a p h i m
etc.) ziun Vorwurf macht niul meint, er hätte es unter seiner Würde halten
sollen, über solche barbarische Namen auch nur ein Woi-t zu verlieren.
') ALDI MANVTII ROMANI // RVDIMENTA // GRAMMATICKS
LATINAK LINGVAE //. Am Schluss: YEN. MENSh] FEBb\ D I. // Die
N'orrede ist unterzeichnet: Venetiis Mense lunio. M. C J. In si)iit(u*n Aus-
gaben lautet die Datirung: Venetiis mense Octobri MDVII; so auch in
dem Abdruck bei Murmellius (Scoparius. Colon., Quentcll, 1518, fol. 2ij).
0 Siehe w. u. SS. XCII u. XCVI.
I
Der Kampf um das Doctrinale LXXXIX
liehe Werk Alexanders' von neuem drucken liess^). Und
Aldus Manutius, der Verfasser der 'Rudimenta linguae
Latinae', Venedigs berühmtester Typograph, hat es
nicht hindern können, dass in derselben Stadt und zu
derselben Zeit, wo er dort seine Pressthätigkeit ausübte
(1493 — 1515), das 'einfältige Gedicht' wenigstens sechs-
mal neu aufgelegt wurde ^). Rechnen wir hierzu die in der
Folgezeit in Venedig, Toscolano am Garda-See, Parma und
Brescia — am letzten Orte sogar bis 1588 — erschienenen
Ausgaben 3), so werden wir eingestehen müssen, dass von einer
Beseitigung des Doctrinale durch die italienischen Humanisten
nicht die Rede sein kann. Ja, einer Privatmittheilung des un-
längst verstorbenen Bibliographen Campbell zufolge soll sich
der Gebrauch dieses Lehrbuches in italienischen Schulen
sogar bis in unsere Zeit hinein erhalten haben. Ich kann
mich nicht enthalten, den merkwürdigen Bericht hier wörtlich
folgen zu lassen. 'Vor wenigen Jahren' — so schrieb mir der
Herr im Jahre 1884 — 'war hier (im Haag) ein italienischer
Gesandte accreditirt, der meinem Schwiegerbruder, Cousin, Chef
und Freund Holtrop versicherte, dass noch heutzutage in
vielen Oertlichkeiten Italiens die Jugend die lateinische Sprache
lernt aus Alexandri Doctrinale. In seine Heimath zurück-
gekehrt, übersandte er eine Ausgabe, ein Büchelchen um 1850
gedruckt, das noch ganz den nämlichen Text enthält'. —
Es ist mir während meines freilich kaum für die nächstliegenden
Zwecke ausreichenden Studienaufenthaltes in Italien im Jahre
1888 nicht gelungen, etwas Näheres darüber in Erfahrung zu
bringen. Auch ein Besuch, den ich in demselben Jahre im
Haag machte, blieb wegen derzeitiger Abwesenheit des ge-
nannten Oberbibliothekars und bei der Unbekanntschaft der
übrigen Beamten mit der vorliegenden Frage erfolglos, und
eine briefliche Nachfrage wurde durch den inzwischen erfolgten
Tod Campbell's vereitelt. Unter solchen Umständen und bei dem
Mangel an Zeit und Gelegenheit, die italienische Schulliteratur
der Neuzeit nach dieser Richtung hin zu durchmustern, blieb
0 Bibl. d. Drucke no. 152.
^) Bibl. d. Drucke uo. 106. 129. 164. 173. 230. 235.
^) Bibl. d. Drucke no. 251. 201. 258. 249. 252. 256. 262. 263. 264.
265. 266. 267.
XC Einleitung
mir nichts anderes übrig, als die gewiss äusserst interessante
Notiz, so wie sie mir zugegangen ist, hierher zu setzen. Im
Uebrigen kann es uns auch vor der Hand genügen, in unserer
'Bibliographie' den urkundlichen Nachweis erbracht zu haben,
dass das Doctrinale in Italien die Zeit des Humanismus
um mehr als ein halbes Jahrhundert überdauert hat.
Während die italienischen Humanisten von vorn herein
auf rücksichtslose Abschaffung des bisherigen Normalbuches der
Grammatik drangen, ohne freilich den gehofften Erfolg zu erzie-
len, beschritten die Vertreter der wissenschaftlichen Renaissance
in Deutschland den Weg der Reform des Sprachunterrichtes
anfangs mit grosser Vorsicht und mit möglichster Schonung des
Hergebrachten. Ihr Kampf galt zunächst nicht dem Doctrinale
selbst, sondern der scholastischen Behandlungsweise desselben,
den weitschweifigen Commentaren mit ihren unfruchtbaren
und kopfverwirrenden Subtilitäten. In dieser Beziehung machte
der Altvater des rheinisch- westfälischen Humanismus, Alexan-
der Hegius, den Anfang mit der um das Jahr 1486 in Ver-
bindung mit dessen 'Farrago' veröffentlichten und in den folgen-
den zehn Jahren mindestens sechsmal neu aufgelegten 'In vectiva
in modos significandi', worin er die bisherige heillose Sprach-
mengerei den sogen. 'Modist en', d. h. den Anhängern der seit
dem 12. Jahrhundert herrschend gewordenen Sprachphilosophie,
zur Last legt und im Gegensatze zu ihnen auf die klassischen
Schriftsteller als die Quelle der Sprachkunde verweist '). Unter
den zahlreichen von diesem Standpunkte aus verurtheilten
Schriften befindet sich auch der früher besprochene Zenders'-
sche Commentar zum Doctrinale 2). Hegius selbst hatte, wie
wir bereits wissen, einige Jahre vor der Veröffentlichung seiner
Streitschrift im Verein mit dem gelehrten Fraterherrn Joh.
Synthen einen den humanistischen Principien mehr ent-
sprechenden Commentar zu diesem Lehrbuche geschrieben ^).
') lieber die Modisten vgl. Joh. Müller im Anz. für Kunde d.
deutschen Vorzeit XXV (1878), sowie Baebler, Beilr. zu e. Gesch. d, lat.
Gramm, i. Mittelalter (Halle. 1885) S. 74—94; Näheres üher des Hegius
Stellung zu ihnen findet man in meinen Ikn trägen z. Ghaiakteristik d.
Alex. Hegius, in Pick's Moiialschr. HI (1877) S. 29() 11., und in meiner
Biogr. (1. Murmel lius S. 12 f.
=») Siehe 8. LXVT f.
») Siehe S. LX\ L
Der Kampf um das Doctrinale XCI
In ähnlicher Weise wie Hegius verfuhren in der Verwen-
dung des Doctrinale seine Zeitgenossen Ludwig Dringenberg
in Schlettstadt und dessen Schüler Jacob Wimpheling. Der
Letztere hat in dem 1497 zum ersten Male gedruckten Isido-
neus Germanicus' genauere Vorschriften für die Behandlung
des Textes gegeben mit dem Hinzufügen, dass sein verehrter
Lehrer Dringenberg nach solchen Grundsätzen beim Unterricht
verfahren habe. Hiernach sollten gewisse Abschnitte, besonders
die sogen, 'impedimenta'^), wenigstens beim ersten Unterricht
übergangen, die durch spitzfindige Quästionen und Solutionen
mitunter bis in's Masslose angeschwollenen Commentare aber
gänzlich bei Seite gelassen werden ^). Im Uebrigen warnt
Wimpheling an anderer Stelle ausdrücklich vor einer Gering-
schätzvmg Alexanders ^). Auch Erasmus, der sonst keine Ge-
legenheit vorübergehen liess, das mittelalterliche Schul- und
Unterrichtswesen durch allerlei Anecdoten der Verachtung und
dem Hohngelächter preiszugeben, rechnet Alexander immerhin
noch zu den 'leidlichen' Schriftstellern*).
Einen Schritt weiter als Hegius, Synthen, Wimpheling
und andere ältere Humanisten ging der niederländische Gram-
matiker Hermann Torrentinus, indem er in seiner in den
ersten Jahren des 16. Jahrhunderts veranstalteten commentirten
und uncommentirten Ausgabe des ersten Theils des Doctrinale*^)
nicht unbedeutende Veränderungen am Texte vornahm. Wie
sehr er hiermit in weiten Kreisen Anstoss erregte, geht deut-
lich genug aus dem Umstände hervor, dass er, trotzdem er
nach seiner Versicherung in den Aenderungen und Streichungen
mit der grössten Vorsicht zu Werke gegangen war, zu einer
feierlichen Rechtfertigung seines Verfahrens sich veranlasst sah.
In der seinem Bruder Johannes Torrentinus, Prior der
') Als solche werden von den Glossatoren die Abweichungen von
der regelmässigen Wortfolge bezeichnet. (Doctr. v. 1397 — 1549).
2) Vgl. Paulsen, Gesch. d. gel. Unt. S. 36 f.; G. Knod, Jac. Spiegel
(Progr. d. Gymn. zu Schlettstadt 1884) S. 7; Liessem, Herrn, van dem
Busche (Progr. d. Kaiser Wilhelm-Gymn. zu Köln 1885) S. 47 f.
^) 'Alexandrum nequaquam despectum iri'. Siehe Zarncke, Seb,
Brants Narrenschiff S. 347.
"*) 'Alexandrum inter tolerabiles numerandum arbitror'. Erasmi
Opp. Lugd. Bat. I 514.
') Bibl. d. Drucke no. 181 u. 182. Vgl. vorher S. LXVIII ff.
XCII Einleitung
Praemonstratenser in H aar lern, zugeeigneten ^Apologie'i) heisst
es u. a.: 'Ich höre, dass selbst Solche, die auf wissenschaft-
liche Bildung Anspruch machen, es mir zum Fehler anrechnen
und laut missbilligen, dass ich in diesen Ausarbeitungen ge-
wisse Verse Alexanders als fehlerhaft und dunkel verbessert,
oder als überflüssig und unnütz gestrichen habe. Denn, be-
haupten sie, einen so grossen und so viele Jahrhunderte hin-
durch anerkannten Grannnatiker hätte man nicht beflecken und
zerpflücken dürfen. Aber welcher nur einigermassen Sachkundige
wüsste nicht, wie viele fehlerhafte, dunkle und unnütze Verse
im Alexander gestanden haben? Das bestätigen auch Sulp i eins
Verulanus und Aldus Manutius Romanus, sowie andere
hochgelehrte Männer, deren Bemühungen es gelungen ist,
das sogen. Doctrinale aus den Schulen Italiens zu ver-
bannen. Da dies nun für unsere Gegenden schwierig,
ja fast unmöglich scheint, so habe ich auf Anrathen ge-
lehrter Männer die allerdings widerwärtige und mühevolle Auf-
gabe übernommen, die fehlerhaften Stellen dieses ersten Thcnls
zu verbessern, die dunkeln zu beleuchten und die überflüssigen
abzuschneiden, wobei ich auf Lehrer und Zuhörer zugleich Rück-
sicht nahm'. — Im Laufe der Jahre fand das Unternehmen des
Torrcmtinus immer mehr Beifall; der Widerspruch der Gegner
verstummte nach und nach, und das Doctrinale erlebte in dieser
Bearbeitung, der sich später Kempo Thessaliensis für den
zweiten, und Andreas Gutterius für den dritten Theil an-
schlössen, bis in das dritte Decennium des 1(). Jahrhunderts
tnne stattliche Anzahl von Auflagen 2).
Unterdessen waren aber auch in Deutschland zuerst verein-
zelte, dann immer zahlreichere Stimmen laut geworden, die auf Aus-
schliessung des Lehrbuches von Alexander drangen. Es ist nicht
ohne Interesse, den stufen weisen P]ntwickelungsprozess von unbe-
dingter oder bedingter Anerkcuinung bis zur v()lligen Verwerfung
des Doctrinale an einzelnen Persönlichkeiten zu verfolgen.
Am deutlichsten können wir diesen Wand(^l in den An-
schauungen, wie ihn anscheinend alle in der Mitte zwischen
') Apologia 11 (T mann i Torrontini ohircetatoribus res])()n-
dentis, abgedruckt in allen seinen Ausgaben des Doctrinale. Vgl. auch
Baebler, Heitr. z. e. (je.scb. d. lat. (Jramni. i. Mittelalt. (Halle, 1885)8. 119ff.
2) Siehe vorher 8. LXIX f.
Der Kampf um das Doctrinale XCIII
der altern und der jungdeutschen Richtung des Humanis-
mus stehenden Gelehrten durchgemacht haben, bei Johannes
Murmellius nachweisen. Im Jahre 1500 trug er kein Be-
denken, den Commentar Kemner's, welcher in den zwei Jahre
später von Jacob Fabri herausgegebenen Werken des Hegius
unter den Büchern figurirt, die 'nicht werth sind, gekauft und
gelesen zu werden', in einem besondern Gedichte zu verherr-
lichen'). Kurze Zeit darauf leitete er die von Torrentinus
besorgte Ausgabe des Doctrinale mit verändertem Text durch ein
längeres Gedicht ein^j, worin es u. a. heisst:
'Si quis in hunc ausit crassos temerarius ungues
Iniicere et saevo carpere dente librum,
Exeat Aonidum coetu, consortia Phoebi
Linquat et ad corvos protinus aufugiat.
Nee quemquam turbet, si dissentanea quaedam
Scripserit is (sc. Torrentinus), docti quae statuere viri:
Grammatici certant et adhuc sub iudice lis est;
Haec nunquam est ullum res habitura modum.
Cuilibet hoc facile est allen um carpere librum,
Difficile erratis non maculasse suum'.
In seinem 1505 zum ersten Male gedruckten 'Enchiridion
scholasticorum' richtet er bereits an den Lehrer die Mahnung,
er möge sich vor allem hüten, dass er nicht, wie es die Meisten
thäten, die Schüler beim ersten Unterricht in der Grammatik
mit überflüssigen Regeln und weitschweifigen Worterklärungen
'nach Art des Alexander Gallus' aufhalte^). Als off'ener und
entschiedener Gegner Alexanders tritt er uns in dem wenige
Monate vor seinem plötzlichen Ende (1517, 2. Oct.) veröffentlich-
ten 'Scoparius in barbariei propugnatores et osores humanitatis'
entgegen. Für die Tendenz dieser Schrift ist schon die Ankündi-
gung derselben in der Vorrede zu seinen 'Tabularum opuscula
tria' vom 7. März 1517 bemerkenswerth. 'Ich bereite einen
^) Die Schlussverse d. Ged. s. S. LX VII, Note 3 ; die Eingangsverse lauten :
'Quae cupis abiecta Romanam discere linguam
Barbarie et docto cultius ore loqui.
Hoc opus egregium studiosa revolve iuventus,
Grammatices rectam comperiesque viam'.
^) Dasselbe ist aus der no. 255* verzeichneten Ausgabe abgedruckt bei
Kraffl. u. Crecelius, Beitr. z. Gesch. d. Hum. 2. Heft (Elberfeld, 1875) S.39.
^) Vgl. meine Biogr. d. Murm. S. 59,
XCIV Einleitung
Scoparius vor', sagt er, — 'denn so will ich das Büchlein be-
titeln, — ausgerüstet mit mannigfachen WaflPen gegen jene hart-
näckigen Vertheidiger eines gewissen erbärmlichen Gramma-
tikers (grammaticulus) Alexander, Leute, die meines Erach-
tens jenen Menschen gleichen, von denen es heisst, dass sie die
wilden Eicheln dem von der Ceres gebotenen Getreide vor-
gezogen haben ^). Den 'Scoparius' selbst leitet er mit dem
Abdruck der früher mitgetheilten Verdammungsurtheile des
Sulpicius Verulanus, Antonius Illuminatus und Aldus
Mannt ins über Alexander, sowie einiger Aussprüche von
Rudolf Agricola, Erasmus und Wimpheling über die
mittelalterlichen Lehrbücher überhaupt ein und geht dann zur
Kritik des Doctrinale im Besondern über, wobei er nament-
lich auf die bezüglichen 'Bemerkungen' des Pylades hin-
weist^). Unter den weiterhin von Murmellius verurtheilten
zahlreichen Wörterbüchern und Commentaren belindet sich auch
die 'Glosa notabilis'. In einem der Originalausgabe des 'Sco-
parius' beigedruckten Nachworte an den Leser^) sagt der Ver-
fasser: 'Dessen darfst du dich versichert halten, dass Murmellius,
wenn er auch eines beträchtlichen Theils seiner Habe
in Holland beraubt worden ist*), niemals des Geldes wegen
lange an einem Gymnasium lehren wird, aus dem die unnützen
Knittelverse Alexandrinischer Stotterei nicht verbannt
werden dürfen'^).
') Den Originaltext siehe in meiner Biogr. d. Murm. 8. 107 Anm. 4.
^) Die eigenen Ausstellungen des Murmellius betreffen u. a. den Ge-
luaucli von cur tus für brevis (syllaba curta), die Messung Idol um (Doctr.
vv. 519. 1845), aptötum (v. 412), lacöbus (vv. 1193. 1389), mammöna
(v. 2151), sowie die Bczeiclmung des letzten Wortes als Neutrum (v. 544).
^) Abgedruckt in meiner Biogr. d. Murm. S. 120 Anm. 1.
^) In Folge der Erstürmung und Plünderung der Stadt Alkmaar
durch die geldrischen Truppen gegen Ende des Monats Juni 1517.
Vgl. meine Biogr. d. Murm. S. 120 f.
^) Diese Bemerkung ist unzweifelhaft in erster Linie auf die damals
von Gerhard Listrius aus Rheine geleitete Schule in Zw oll ge-
münzt. Dorthin hatte sich Min-mellius nach jenem Unglück im Alkmaar
zunächst gewendet, offen))ar in der Hoffnung, durch Vermittelung seiner
an der dortigen Anstalt wirkenden Freunde Alexander von Meppen
(den wir später als Rector der Schule in Osnabrück wiederfinden;
siehe S. CII), und Hermann Stuvius einen neuen Wirkungskreis zu
finden. (Der nähere Nachweis findet sich in meiner Biogr. d. Mur-
Der Kampf um das Doctrinale XCV
Auch Heinrich Bebel, der unermüdhche Verfolger der
'gothischen und vandahschen' Barbarei, einer der Lehrer und
Führer der Jüngern streitlustigen Humanistenschaar, die der
neuen Richtung der Studien gleichsam mit Feuer und Schwert
Eingang zai verschaffen suchte, war anfangs kein unbedingter
Gegner Alexanders. In den 'Commentaria de abusione lin-
guae Latinae' vom Jahre 1500'j urtheilt er über ihn also: 'Den
Alexander halte ich im ersten Theiie seines Werkes ohne die Um-
schweife der Commentare nicht für unbrauchbar, wofern man
nur Mass hält, und nicht immer stehen bleibt und gleichwie bei
den sirenischen Felsen im Zauberbanne sich halten lässt. Den
zweiten Theil erachte ich dagegen für durchaus nutzlos, für
ein Verderben bringendes Gift, da er nichts enthält, was wissens-
werth ist, so dass er überhaupt ein Hinderniss^j der Studien
genannt zu werden verdient ^). Der dritte Theil aber lehrt
melliiis S. 121.) An einer Stelle seines Scoparius, dessen Yeröffent-
lichiing aller Wahrschcinliehkeit nach von Zwoll aus geschah, spricht er
unter Lobeserhehungen auf den Rector Listrius den dringenden Wunsch
aus, dass dieser 'endlich eimual den Vorkämpfern Alexanders zum
Trotz aus seiner zahlreich besuchten Anstalt alle Barbarei entfernen
möge'. (Siehe meine Biogr. d. Murni. S. 123, Anm. 5.) Er scheint hier-
mit, sowie mit seinem Gesuch um Aufnahme, bei Listrius kein Gehör ge-
funden zu haben. Thatsächlich linden wir ihn nach kaum zweimonat-
lichem Aufenthalte in Zwoll im September 1517 als Schulmann in
Deventer, woselbst er am 2. October desselben Jahres unter dem Ver-
dachte der Vergiftung starb. Ueber die sehr gravirenden Verdachts-
momente, welche auf Listrius als den Anstifter der That hinweisen,
siehe meine Biogr. d. Murm. S. 122—127.
^) Abgedruckt in den Commentaria epistolarum conficiendarum
Henrici Bebel ii lustingensis. Argentinae 1516, fol. LXV.
■^) Anspielung auf die sogen, 'impedimenta constructionis',
worüber zu vergleichen S. XCI.
^) Es verlohnt sich, das genau entgegengesetzte Urtheil eines Ge-
lehrten unserer Zeit über die beiden ersten Theiie des Doctrinale hier-
her zu setzen. Fr. Haase (de med. aevi stud. phil. p. 37 sq.) findet das
Buch 'voll von Fehlem und Irrthümern in den Abschnitten, welche auf
historischer Forschung beruhen', nämlich in der Formenlehre und im
Lex icali sehen; wo es dagegen auf philosophischen Scharfsinn an-
komme, insbesondere also in der Syntax, habe Alexander die frühern
Leistungen weit überholt, 'Diejenige Form der Syntax', sagt Haase,
'welche Männer wie Lange und Zumpt befolgt haben, verdankt man
den Barbaren des Mittelalters, vor Allen dem viel verschrieenen Alexan-
der. Dieser hat so passend und klar die ganze Syntax geordnet, dass,
XCYI Einleitung
in ganz unvollkommener Weise die Quantität der Silben, und
daher kommt es, dass wir Deutschen, die wir allzu sehr auf
Alexander vertrauen, in dieser Beziehung so leicht sündigen'^).
Fünf Jahre später will Bebel von Alexander überhaupt nichts
mehr wissen. Derselbe sei, heisst es in der ,Apologie' der
eben genannten Commentare^), sammt Eberhard (von Bethune),
Johannes von Garlandia, den Verfassern des 'Catholicon',
des 'Mammaetr actus' und anderer Machwerke 'längst auf
einstimmigen Beschluss aller Gelehrten Italiens aus
dem Album der Schriftsteller gestrichen'. Mit Donat
solle man nicht die Grammatik Alexanders, sondern die des
Perottus, Sulpicius, Aldus Manutius oder des Mancinel-
lus, ganz besonders aber die des Heinrichmann und Brassi-
ca nus verbinden.
Der von den genannten und andern Männern einer mehr
gemässigten Richtung des Humanismus eingeschlagene Weg
sachlicher Kritik dünkte jedoch der Jüngern Generation der
'Poeten' zu lang. Angelockt durch das Beispiel und die an-
geblichen Erfolge der Italiener und wie diese von einem un-
gemessenen Selbstgefühl beherrscht, glaubten sie durch unge-
stümes, rücksichtsloses Vorgehen, durch einen unter Schimpf,
Spott und Hohn geführten Massenangriff leichter und schneller
zum Ziele zu gelangen. Der Aufruf zum Sammeln der Truppen
ging namentlich von dem rauflustigen Wanderpoeten Hermann
van dem Busche aus. Es sei lediglich Barbarei und Ver-
wilderung, heisst es in einem offenen Schreiben desselben vom
Jahre 1514^), was die Scholastiker aus Alexanders Doctrinale
wenn Valla, Perottus, Linacer, Heinrichniann und die übrigen
Humanisten, welche gegen die Barbarei des Mittelalters zu Felde zogen,
seinem Beispiele hätten folgen wollen, sie viel Besseres und Vollkom-
meneres geleistet liätten, als sie jetzt getlian haben'.
^) Wie es mit Bebel' s eigener Quantitätslehre bestellt war, wird
weiter unten S. ('IX f. gezeigt.
^) Apologia Henrici Bebel ii pro suis commentariis etc., unterz.
Tubingae, III. Kai. Maias 1505, in Comm. epistolarum confieien-
darum H. Bebelii, Argent. 1516, fol. CXVII.
^) Vorrede zu Claudiani Proserpinae raptus cum Hermanni
Buschii Pasipliili commentario, Colon., Mart. de Werdcna, 1514. Das
Widmungsschreiben ist auszugsweise mitgetheilt von Liessem, bibliogr.
Verz. d. Schriften Hermanns van dem Busche (Progr. d. Kaiser Wilhelm-
Gymn. zu Köln, 1889) no. XXXVIII.
\
Der Kampf um das Doctrinale XCVII
ihren Schülern als reine Sprache und echte Weisheit böten.
Nur mit Bedauern könne man die überaus grosse Zahl Der-
jenigen gewahren, die nicht etwa in vergessenen Winkeln,
sondern in öffentlichen Schulen und in einflussreichen Aemtern
und Lebenstellungen Zöglinge und Vertheidiger einer so ver-
kehrten Geistesbildung seien. Nur Eins könne dem schreienden
Uebelstande steuern: es müsse Einheit und Einigkeit unter den
Poeten herrschen nach dem Vorbilde der Gegner. 'Warum
sollten denn auch die Papageien sich nicht innig lieben
können, wenn sie sehen, wie die Dohlen unter einander
so zärtlich thün?'
So schaarten sich denn auch bald von allen Seiten her
Berufene und Unberufene zusammen und traten gegen Alexander
und dessen Vertheidiger in einer Weise auf, die selbst bei
Gesinnungsgenossen Anstoss erregte. 'Wie?', ruft der Gram-
matiker Despauterius aus, 'fallen nicht Alle und unter diesen
Einige, die Alexander bei weitem nachstehen, mit voller
Erbitterung über denselben her? Er ist bisweilen ungeschliffen
und falsch. Mag sein; dennoch sollte man ihn nicht mit
blinder Wuth verfolgen'^). An einer andern Stelle sagt eben-
derselbe ^): 'Den Alexander, welchen die Gelehrten nicht ein-
mal mehr des Tadels für würdig erachten, nehme ich (in meiner
Grammatik) mitunter in ehrenvoller Weise in Schutz. Wenn
er geirrt hat, so muss man dies nicht ihm, sondern den Zeiten,
in denen die Sprachwissenschaft fast gänzlich untergegangen
war, zur Last legen; denn er hat weder die Jugend täuschen'
— ein so zu sagen stereotyper Vorwurf seiner Gegner — , 'noch
die lateinische Sprache vertilgen wollen, vielmehr sich bestrebt.
Allen zu nützen. Auch wenn er dieses Ziel nicht erreicht hat,
sind wir ihm gleichwohl zu grossem Danke verpflichtet. Haben
wir doch nach dem Ausspruch des Aristoteles nicht bloss denen
^) In dem seiner Syntax vorgedruckten Widmungschreiben an die
Theologen Martin Dorpius, Nicolaus von Herzogenbusch und den
Rechtsgelehrten Jodjocus L actus. (lo. Despaut. Comment. gramm,
Lugduni, Seb. Hororatus, 1563, p. 207.)
*) In der Epist. apolog. am Schluss der Formenlehre. (Despaut.
Comm. gramm. 1. c. p. 206.) Der betr. Passus findet sich auch abgedruckt
bei Baebler, Beiträge zu einer Gesch. der lat. Gramm, im Mittelalter
(Halle, 1885) S. 142 f.
Mouumenta ßeriuaniae Paedagogica XII VII
XCVIII Einleitung
zu danken, die uns die Lehren der Wissenschaften auf die sorg-
fältigste Art überhefert haben, sondern auch denjenigen, welche
über dieselben nur leichthin und in nüchterner Weise gehandelt
haben ; denn auch diese haben uns immerhin Nutzen gebracht, indem
sie unsere Naturanlagen durch Hebung weiter ausgebildet haben'.
Doch für derartige Erwägungen und Mahnungen waren
die ^Poeten' nicht mehr zugänglich; die Stimmen der Mässi-
gung wurden von dem wilden Kriegsgeschrei übertönt. Einer
der lautesten Rufer im Streit blieb Hermann van dem
Busche. Leidenschaftlich und masslos sind seine Ausfälle auf
Alexander in seinem 1518, ungefähr ein halbes Jahr nach dem
'Scoparius' des Murmellius, veröffentlichten 'Valium humani-
tatis''). — In Verdrehung und Verspottung des scholastischen
Unterrichtsbetriebs im Allgemeinen und des Lehrbuches von
Alexander im Besondern leisteten die Verfasser der in den
Jahren 1515 und 1517 erschienenen 'Epistolae obscurorum
virorum ad magistrum Ortuinum Qratium' das denkbar
Höchste. Dass auch bei der Abfassung dieses Pamphlets
Buschius die Hand im Spiele gehabt hat, ja, dass er daran
in hervorragender Weise betheiligt gewesen ist, glauben wir
an einem andern Orte wenigstens als höchst wahrscheinlich
nachgewiesen zu haben ^). Jedenfalls rührt von ihm — worauf
schon Böcking aufmerksam gemacht hat^) — die schmach-
volle Parodie eines Grabgedichtes von Ort w in Gratius auf
den Verfasser der 'Glosa notabilis', den Kölner Theologen
Gerhard von Zutphen, her.
Genug, nach etwa zwanzigjährigem, zuerst mit den Waffen
der Kritik, dann der Erbitterung und Wuth und schliesslich
des Spottes und Hohnes geführten Kampfe war es dem Huma-
nismus gelungen, das Lehrbuch Alexanders allerwärts aus den
Schulen Deutschlands zu entfernen und die Reform des
Unterrichtswesens in seinem Sinne durchzuführen. Der Huma-
nismus hatte gesiegt; allein sein Triumph war nur von kurzer
Dauer. Hatte er mehr als zwei Decennien gebraucht, um zum
') Siehe Originalausgabe: Colon., Nie. Caesar, 1518 pridie Idus
Apr., fol. D4^ E(i)a, F(i)b; Ausgabe von Burckhard p. 57 sqq., 78.
^) Ortwin Gratius, sein Leben und Wirken (Heiligenstadt, 1884)
S. 86-41.
'•) Opp. Ulr. Hutteni, Suppl. H: Comment. ad Epp. 0. V. I 19.
Abschaffung des Doctrinale XCIX
Durchbruch zu gelangen, so wurde er selbst innerhalb weniger
Jahre von der nun beginnenden Kirchenrevolution verschlungen.
Luther's Sendschreiben vom Jahre 1524: 'An die Rathsherren
aller Städte deutschen Landes, dass sie christliche Schulen er-
richten und halten sollen', ist, wie Pauls en treffend sagt, ein
Nothschrei, den die Thatsache auspresste, dass das gelehrte Unter-
richtswesen unter dem Einflüsse der Reformation überall zerfiel*).
Es ist uns unmöglich, den Zeitpunkt des Verschwindens des
Doctrinale von den einzelnen Universitäten und insbesondere von
den zahlreichen Particularschulen genau zu fixiren; dazu sind die
Facultätsacten, Rathsprotocolle, Schulbücher und das sonstige
Quellenmaterial noch zu wenig durchforscht worden. Indessen
haben wir doch von einer Reihe hoher und niederer Schulen
bezügliche Nachrichten, die wir im Folgenden zusammenstellen.
Unter den Anstalten, welche sich des Doctrinale am
frühesten entäussert haben, stehen die Universität zu Wien
und die Domschule zu Münster oben an. Erstere führt bei
der Reform der Artisten-Pacultät im Jahre 1499 für die ordent-
lichen öffentlichen Vorlesungen über Grammatik das Lehrbuch
von Nicolaus Perottus ein, während für Privatcurse das des
Alexander noch beibehalten wird^).
Noch genauer sind wir über die Vorgänge in Münster
unterrichtet. Im Jahre 1502 gab der Rector der dortigen
Domschule, Timann Kemner, nachdem er zwei Jahre vor-
her das Doctrinale commentirt hatte ^), ein wesentlich auf
der Grammatik des Aldus Manutius beruhendes 'Com-
pendium aureum etymologiae et syntacticae gram-
matices' heraus, welches er, wie wir mit Bestimmtheit an-
nehmen dürfen, seitdem an der von ihm geleiteten Anstalt
an die Stelle das Doctrinale zu setzen verstand. Offenbar, um
seinem Werke auch anderwärts leichter Eingang zu verschaffen,
gibt er demselben auf dem Titelblatt die Empfehlung mit auf
den Weg, dass sich in ihm alles fände, was bei Remigius,
Donat und Alexander vorkäme*). Dieser Gesammtgrammatik
^) Paulsen, Gesch. d. gel. Unterrichts S. 145.
2) Aschbach, die Wiener Univ. II S. 58; Paulsen a. a. 0. S. 88.
3) Siehe vorher S. LXVII.
^) Compendium aureum etymologiae etc., in quo ordine etiam facil-
lime quidquid est apud Remigium, Donatum atque Alexandrum comperies.
VII'
C Einleitung
Hess er im Jahre 1506 ein 'Opusculum de quatuor inde-
clinabilibus orationis partibus' folgen^). Die Vorrede be-
ginnt mit den hochtrabenden Worten: 'Euch, ihr Jünghnge,
habe ich die Denkmäler meiner Thätigkeit in der Medulla
der vier Theile des Alexander Gallus und in dem Com-
pendium der Etymologie hinterlassen. Wenn darin manches
Allbekannte, für den ersten Unterriclit Bestimmte vorkonmit,
so trifft man doch auch Mehreres an, was die gelehrtesten
Männer sich nicht schämen dürfen zu hören'. Es liegt uns
fern, Kemner's Verdienste um die Hebung des Münster'schen
Schiüwesens in Abrede stellen zu wollen. Wir haben alle
Achtung vor der sittlichen Integrität dieses Mannes, seiner
pädagogischen Erfahrung und seiner strengen Handhabung der
Schulzucht, welche Eigenschaften ihm auch ohne Zweifel bei
Rudolf von Langen und dem Domcapitel den Vorzug vor
den an Gelehrsamkeit ihn zum Theil weit überragenden Mit-
bewerbern um das Rectorat gegeben haben ^). Wenn wir aber
sehen, wie er hier und an andern Stellen von seinen im besten
Falle doch nur sehr mittelmässigen Schriften in einer Weise
redet, als ob sie die einzigen wären, die der Jugend in die
Hände gegeben zu werden verdienten, wenn wir vollends in
der einige Jahre nach Rudolfs von Langen und Murmel-
lius' Tode geschriebenen Einleitung zu seinem 'Compendium
naturalis philosophiae'^) lesen, wie er den Zustand der Dom-
schule vor seiner Ankunft in den düstersten Farben schildert*)
Davontr., lac. de Breda, 1502. Dieselbe Benieikung ündet sich in der
Kölner Ausgabe von 1504 (Panzer, Annal. typogr. VI p. 858 n. 57),
in den folgenden (Colon., Qucntell, 1507 u. 1509; Daventr., lac. de Breda,
1500 u. a.) ist sie fortgelassen.
') Colon., Quentell, 1506. Ausser diesem Original kennen wir noch
zwei zu Deventer bei Jac. von Breda ohne Bezeichnung des Jahres
veranstaltete Ausgaben.
^) Unter den von Hegius für die Leitung der Münster'schen Doni-
schule vorgeschlagenen Männern befanden sich auch Hermann Tor ren-
tin us u. Johannes Caesarius. Vgl. meine Biogr. d. Murmellius S. 31.
■"') Die Vorrede ist aus der Kölner Ausgabe von 1521 wieder ab-
gedruckt von Erhard in der Zeitschr. f. westf. Gesch. u. Alterthumsk.
Bd. I. S. 63 Anm. 21.
*) Dass schon verhältnissmässig lange vor der im J. 1500 durch-
geführten Reform der Dom schule der Humanismus sowohl an die-
ser Anslalti wie auch an den Collegiatstiftcii /u St. Ludgerus und
Abschaffung des Doctrinale CI
__ — . 1 , . . — , — _ — _ . — _ _ — . — „ — .
und dann die Umgestaltung und spätere Blüthe derselben ledig-
lich als sein Werk hinstellt: so erfordert doch die Gerechtigkeit
darauf hinzuweisen, dass der grösste Theil des Ruhmes, den
er hier für sich allein in Anspruch nimmt, Rudolf von Langen
und besonders Murmellius gebührt. Angesichts der weg-
werfenden und hämischen Bemerkungen aber, die er über den
frühern Gebrauch des Lehrbuches von Alexander macht, fragen
wir uns erstaunt: 'Wie kann der Mann es wagen, über das
Doctrinale zu spotten und sich so zu geriren, als ob dieses
Lehrbuch unter seinem Regiment niemals gebraucht worden sei,
der bei Antritt des Rectorats an der reorganisirten Domschule
nichts Eiligeres zu thun hatte, als einen weitläufigen Com-
mentar zu demselben zu schreiben, und der diesen Commen-
tar, welcher selbst einem Anhänger Alexanders zu barbarisch
erschien, wiederholt laut angepriesen und noch im Jahre 1505
unter seinem Namen von neuem hat erscheinen lassen'')? Doch
eitle Ruhmredigkeit und Selbstbespiegelung, ungemessener Ehr-
geiz und vornehme Geringschätzung der Bestrebungen seiner
Mitarbeiter, das waren eben die Schattenseiten des Charakters
dieses Mannes ^), und hieraus erklärt sich sowohl die frühere
Anpreisung als die nachmalige Verleugnung seiner Ausgabe
des Doctrinale.
Der Münster'schen Domschule scheint in der Abschaffung
des Lehrbuches von Alexander am frühesten gefolgt zu sein
die im Jahre 1477 gegründete Universität Tübingen. Um
1505 begegnet man hier noch dem Doctrinale ^). Dass es
aber bald verschwunden sein wird, glauben wir aus dem Um-
stände schliessen zu dürfen, dass Heinrich Bebel, welcher
sich, wie früher erwähnt wurde, in demselben Jahre bereits
ofTen gegen die Benutzung dieses Lehrbuches ausgesprochen
hatte*), an der genannten Hochschule eine Professur für Elo-
8t. Mau ritz nicht unbedeutende Ansätze gemacht hat, ist von Nord-
hoff, Denkwürdigkeiten aus d. Münst. Hum. (Münster, Theissing, 1874)
S. 78 fi'., und in meiner Biogr. des Murmellius S. 29 u. 76 f. näher nach-
gewiesen.
') Siehe vorher S. LXVII f. u. Bibl. d. Drucke no. 187.*
^) Näheres in meiner Biogr. des Murmellius SS. 69—76, 81, 87 f.
') Urk.z. Gesch. d. Univ. Tül)ingena.d.J. 1476-^1550 (Tüb., 1877)8.416.
^) Siehe vorher S. XCVI.
ClI Einleitung
quenz und Poesie bekleidete, und dass neben und nach ihm
dessen Schüler Heinrichmann und Brassicanus, die Ver-
fasser neuer, in der Folge viel gebrauchter Lehrbücher, an den
dortigen Bursen docirten. In Nürnberg fand der im Jahre
1510 als Rector der Lorenzschule erwählte Humanist Johannes
Cochlaeus an Stelle des Doctrinale das 'Carmen scholasti-
cum' des Pylades vor, wofür er im folgenden Jahre sein
eigenes 'Quadrivium grammatices' einführte^). Aus der
Schlettstädter Schule wurde das Doctrinale gegen 1514 durch
den Rector Joh. Sapidus entfernt ^). In Memmingen war
um dieselbe Zeit die Grammatik von Heinrichmann, zunächst
allerdings neben Alexanders Lehrbuche im Gebrauch ^). In
Emmerich lernte Heinrich Bullinger, der daselbst von 1516
bis 1519 unter dem Rector Peter Hompheus studirte, die
Grammatik aus Donat und Aldus Manutius*). An der Uni-
versität zu Ingolstadt wurde den neuen, wesentlich von Joh.
Eck, dem nachmaligen Gegner Luther's, entworfenen Statuten
der Artisten -Facultät vom Jahre 1519 zufolge an die Stelle
des Doctrinale die Grammatik des Aventinus gesetzt^). In
Nor dl in gen bestimmte 1522 eine neue Schulordnung, dass
Alexander durch den Donat ersetzt und als Uebungsbücher
u. a. des Philelphus Episteln und des Erasmus Colloquia
gebraucht werden sollten ^). In demselben Jahre schloss der
Rath der Reichsstadt Nord hausen mit dem dortigen Stift
einen Vertrag ab, w^onach beide Theile sich verpflichteten, in
ihrer Schule den Gebrauch der Grammatik von Heinrichmann
durchzuführen^). An der Domschule zu Osnabrück wurde
das Doctrinale gegen 1525 durch den Conrector Heinrich
Sibeus aus Olfen unter dem Rectorat Alexanders von
^) Job. Müller, Quellenschr. u. Gesch. d. deutschsprachl. Unterr.
(Gotha, 1882) S. 252; Neu d ecke r, das Doctrinale a. a. 0. S. 15.
*) Röhr ig, die Schule z. Schlettstadt, in lilgens Zeitschr. f. hist.
Theol. Bd. IV 2, S. 215; Paulsen a. a. 0. S. 111; Neudecker a. a. 0.
«) Paulsen S. 110.
') Paulsen S. 118.
^) Prantl, Geschichte d. Univ. Ingolstadt-Landshut-München, Bd. II
S. 160; Paulsen S. 100.
«) Paulsen S. 108.
^) Forstemann, Nachrichten v. d. Schulen zu Nordhausen (1830);
Paulsen S. 120.
i
Abschaffung des Doctrinale CHI
Meppen, eines Mitschülers und Freundes des Murmellius,
gänzlich beseitigt^). — Aus dem Jahre 1525 stammt auch, so-
weit uns bekannt geworden ist, der letzte aus deutschen Offi-
cinen hervorgegangene Druck 2). Der Umstand, dass diese in
Leipzig veranstaltete Ausgabe auf dem Titelblatte einen — in
dem von uns benutzten Exemplare allerdings fehlenden — 'Index
aller Vocabeln des ersten Theils mit deutscher und polnischer
Uebersetzung' ankündigt und zudem die in Deutschland längst
abgethane 'Glosa notabilis' enthält, weiset darauf hin, dass
sie insbesondere für die polnischen Landestheile bestimmt
gewesen ist.
Fügen wir unsern speciellern Nachweisungen über das
allmähliche Verschwinden des Doctrinale aus den Schulen
Deutschlands einige Notizen mehr allgemeiner Natur über
den gleichen Vorgang in Frankreich und andern Ländern
hinzu.
Auch in Frankreich ging der völligen Abschaffung des
Normalbuches von Alexander eine Umarbeitung des Textes
vorher. Sie wurde besorgt von dem gelehrten Typographen
Jodocus Badius Ascensius in einer in den Jahren 1506 und
1507 aus eigener Officin hervorgegangenen, 464 Seiten starken
Ausgabe mit ausführlichem Commentar^). Abgesehen von der
Aenderung oder Streichung einer Anzahl von Versen, weiset
hier der Text ganz bedeutende Zusätze, namentlich im etymo-
logischen Theile, auf. Sie betreffen u. a. die Diminutiva,
Possessiva und sonstige Ableitungen, das Genus der Nomina,
die Numeralia, die regelmässige Conjugation, sowie die Bildung
der Participia und Verbalia. Der dritte Theil in der Be-
arbeitung des Badius ging zuletzt um 1526 aus seiner Presse
hervor*). Im Jahre 1542 erschien zu Paris eine 'verbesserte und
vermehrte' Separatausgabe des Kapitels über die Quantität
von dem vielgewanderten Poeten Hubert Susannaeus [geb.
1512 zu Soissons]^). In dem Vorwort bedauert er, dass
^) Hartman n, Beitr. z. Gesch. d. Schulwesens in d. Stadt Osnabrück
(Progr. des dortigen Raths-Gymn. 1861) S. 8.
*) Bibl. d. Drucke no. 259.
8) Bibl. d. Drucke no. 204.
*) Bibl. d. Drucke no. 260.
») Bibl. d. Drucke no. 262.*
CIV Einleitung
Alexander 'durch die schändliche Bosheit gewisser Rabulisten'
aus allen Schulen verbannt worden sei und als Barbar auch
von Denen gemieden würde, welche niemals seine Schriften
gelesen hätten.
In England erschien das Doctrinale, soweit wir wissen,
zum letzten Male im Jahre 1516^). In Spanien scheint es
schon früher durch die Grammatik des Antonius Nebrissensis,
Professors zu Salamanca, verdrängt worden zu sein.
Ausser in Italien hat sich das Doctrinale am längsten in
den nordischen Staaten erhalten. Im Jahre 1515 schreibt
der öfter genannte Pariser Typograph Jodocus Bad ins As-
censius in der Dedication der 'Parabolae Petri Legistae' an
den Dänen Christiernus Petri: 'Ich bedauere es, dass die
fähigsten Köpfe deines Vaterlandes so sehr an dem
Alexandrinischen Doctrinale hängen, dass sie nicht
einmal einen Finger breit von demselben abzugehen
wagen'. In ähnlichen Klagen ergeht sich um 1517 der Kölner
Buchhändler Johannes Meyger. Zwar erliess der König
Christian IL von Dänemark um das Jahr 1521 eine Ver-
fügung, wonach die Bücher Alexanders nebst dem Grae-
cismus, Labyrinthus, ßrito, Joli. von Garlandia u. a. an
den Oberschulrath ausgeliefert und verbrannt werden
sollten. Indessen scheint dieser Befehl, w'ohl wegen der kurz
nachher erfolgten Verbannung des Königs, nicht zur Aus-
führung gekommen zu sein. , Erst durch die Kirchenordnung
Christian's III. vom Jahre 1537, wird an Stelle des Doctrinale
Melanchthon's Grammatik officiell eingeführt. Gleichwohl griff
noch im Jahre 1552 Petrus Pal lad ius, Superintendent von See-
land, auf das Doctrinale zurück, indem er den ersten Theil
desselben mit dem Commentar von Hermann Torr entin us
in seine 'Grammatica Latina in usum Daniae iuventutis unifor-
mitatis causa' aufnahm. Besonderes Glück scheint er jedoch
mit dieser Wiedereinführung nicht gehabt zu haben^). Jedenfalls
hat Alexander in ihm seinen letzten Vertreter gefunden..
'} ßibl. d. Drucke no. 240.
^) Dio vorstolionden Notizen sind ontnommon aus KraShi. Nyerup,
liliniiiiii), (Uli ante rcfonuat loneiri in scholis Daniao praeloge'bantur, no-
lilin ill;iriii:i.'. 1 TS 1) p. 12-24.
Das Doctrinale u. die gramm. Lehrbücher der Humanisten CV
Wodurch erklärt sich, fragen wir zum Schluss das so
lange, vielfach die ganze Zeit der humanistischen Bewegung
hindurch, in einzelnen Ländern sogar weit darüber hinaus an-
dauernde zähe Festhalten an einem Lehrbuche, das naturgemäss
mit den Grundsätzen des Humanismus, wie sie wenigstens in
der Theorie sich darstellten, in mannigfachem Widerspruch
stand und auch durch alle versuchten Emendationen für die
Zwecke des letztern kaum brauchbar gemacht werden konnte?
Hatte man doch sonst den Forderungen des Humanismus hin-
sichtlich der Umgestaltung des bisherigen Wissenschafts- und
Unterrichtsbetriebs mittlerweile fast überall an hohen wie niedern
Schulen, selbst an der herkömmlich als 'Hochburg des Obscu-
rantismus' bezeichneten Universität Köln, in sehr erheblichem
Masse nachgegeben. Wie kam es denn, dass man sich auf dem
Gebiete der Grammatik gegen die von den Vertretern und An-
hängern der neuen Richtung bald in Menge gebotenen Lehr-
bücher so vielfach und so lange ablehnend verhielt?
Wenn man die Humanisten hört, so lag die Schuld ledig-
lich an der weit verbreiteten und tief eingewurzelten Barbarei, die
das Gute von dem Schlechten, das Wahre von dem Falschen
nicht unterscheiden konnte oder in der ihr eigenen Halsstarrig-
keit an dem Gewohnten und Hergebrachten mit Verschmähung
des Bessern festhielt, 'wie ja auch der Esel das Heu dem Golde
vorzieht, und wie die Nachteule das Licht scheut'^). Und dass
das Wahre und Gute, das Glänzende und Lichtvolle ausschliess-
lich auf ihrer Seite zu finden sei, das galt den Vertretern der
neuen Richtung als unantastbarer oberster Glaubenssatz. Die
Frage, ob denn die mit so grossem Geräusch angekündigten
neuen Unterrichtsmittel es auch in der That werth waren, dass
man um ihretwillen ein Jahrhunderte lang gebrauchtes Lehr-
buch aufgab, diese Frage haben sich ihre Verfasser sowie alle
jene Männer, welche gegen die Unwissenheit und Barbarei der
Anhänger Alexanders losdonnerten, jedenfalls niemals gestellt.
Im Gegentheil, sie waren von der Vortrefflichkeit ihrer Leistungen
so felsenfest überzeugt und wurden in dieser Ueberzeugung durch
die Lobhudeleien der Gesinnungsgenossen so sehr bestärkt, dass
') Jae. Heiiiricliniann in dor Vorrodo zu seiner Grammatik; Job.
Despauterius in der Einleitung zu seiner Syntax.
CVI Einleitung
sie selbst den leisesten Zweifel daran mit Entrüstung zurück-
gewiesen haben würden. Wir aber sind nicht minder fest über-
zeugt, dass gerade in der Beschaffenheit der neuen Lehrbücher
eine der Hauptursachen zu suchen ist, wodurch der Sieg des
Humanismus über das Doctrinale so sehr erschwert wurde.
Kann es schon von vorn herein nicht allzu sehr auffallen, wenn
die Anhänger der alten Richtung, unbekümmert um das Ge-
schrei der Gegner, an der Ansicht festhielten, dass dasjenige
Buch, woraus die Vorfahren seit dreihundert Jahren ihre gram-
matischen Kenntnisse geschöpft, und wonach sie selbst unter-
richtet waren, auch zur Unterweisung ihrer Kinder hinreichte:
so wird man vollends bei einem nähern Einblick in die neuen
Sprachlehren und einer Vergleichung derselben mit dem bis-
herigen Normalbuche der Grammatik einen solchen conservativen
Standpunkt durchaus begreiflich, um nicht zu sagen berechtigt,
finden müssen. Sagen wir es gerade heraus: Die gramma-
tischen Unterrichtsbücher der Humanistenzeit stehen
zu der Prahlerei ihrer Verfasser vielfach im umgekehr-
ten Verhältniss, dagegen trotz aller Ausfälle auf den
'Barbaren' Alexander zu diesem in eng verwandt-
schaftlichen Beziehungen. Um nicht in den Verdacht
zu kommen, eine paradoxe Behauptung aufgestellt zu haben,
wollen wir einige der am meisten und weitesten verbreitet
gewesenen Lehrbücher jener Zeit darauf hin etwas näher
untersuchen. Wir beginnen mit dem ältesten dieser Art, dem
des Sulpicius.
Die Grammatik des Sulpicius von Veroli, den wir vorhin
ob der weiten Verbreitung des Alexander in Thränen aus-
brechen sahen ^), zeigt, abgesehen von dem Stil, nicht nur in
der ganzen äussern Anlage, sondern auch in der Ausführung der
Einzelheiten eine so auffällige Verwandtschaft mit dem Doc-
trinale, dass wir keinen Anstand nehmen, dieselbe im Grossen
und Ganzen als eine prosaische Reproduction des letztern
zu bezeichnen. Insbesondere finden sich fast alle vom Stand-
punkte des Humanismus aus befremdlich erscheinenden Wörter,
Wortformen und Silbenmessungen hier wiederholt. Wir setzen
') Siehe S. LXXXVI.
Das Doctrinale u. die gramm. Lehrbücher der Humanisten CVII
eine Anzahl solcher Uebereinstimmungen, auf die wir bei flüch-
tigem Durchblättern der Leipziger Ausgabe vom Jahre 1503^)
gestossen sind, hierher, indem wir behufs weiterer Information
auf den exegetischen Theil unserer Ausgabe des Doctrinale ver-
weisen: Diamas; aspar; glis, glitis et glissis; sardis, sardi-
nis; maneries; citrullus; claustri; braches; gomor; tamos;
tignus; paradisus, fem. gen.; glomus, glomi; sinceris;
manna, mammona, ir, pir, logos, neutr. gen.; mastix;
supellectilia; zodoaria; cambio, campsi et cambivi; ex-
plicit, expliciunt; legito, verb. freq.; flasti; sälebra;
plätea; epacta; melus; Jesus; tyria; pröfugio; prösa; tri-
stega; heremus; mulieris; frenesis; azimus; cedrlnus;
clandestinus; elemosina; polymita etc.
Die versificirten Tractate des Antonius Mancinellus
über verschiedene Theile der Grammatik 2) waren schon wegen
ihrer Weitschweifigkeit zum Ersätze des Doctrinale wenig ge-
eignet. Im Uebrigen stimmen auch sie in der Anordnung und
Behandlung des Stoffes mit dem letztern vielfach überein. Auch
in ihnen findet sich Manches, was mit den humanistischen Prin-
cipien nicht im Einklang steht. So heisst es in der 'Spica de-
clinationum' etc., die dem Zeitgenossen Antonius Illumi-
natus den früher mitgetheilten Preudenruf entlockt 3), bezüglich
des Yocativs der zweiten Declination in Uebereinstimmung mit
dem Doctrinale*):
^Fert pelagus, vulgus, fluvius, chorus, agnus e vel (sie) us'
Ebenso lässt Mancinellus mit Alexander^) die Formen ^glis,
glissis und glitis' zu:
'Glis gliris tenet hie, glis glissis lappa refert haec,
Glis dans haec glitis pro creta ponitur apte'.
') Grammatica Sulpicii cum suo vocabulario in fine annexo. Lipt-
zigck, Baccalarius Wolfgangus Monacensis, 1503. (Das Vocabular beruht
auf den Wörterbüchern von Papias, Hugutio und besonders von
Joh. Januensis.)
^) In den Opera Ant. Mancinelli Veliterni cum explanatione As-
censii. Basileae, 1508.
«) Siehe S. LXXXVII.
*) Doctr. v. 76 sq.
^) Doctr. V. 446.
CVIII
Einleitung
Bemerkenswerth ist es auch, dass dieser humanistische Gram-
matiker in den 'Flores vocabulorum" hinsichtHch der Etymo-
logie und Quantität von 'temetum' Alexander^) sowie den
mittelalterlichen Lexicographen 2) folgt und hierbei der Autorität
des Horaz die des Thomas von Aquin gegenüberstellt:
'Attenuat quoniam virum, temetum vocitamus,
Aut tentat mentem; temulenta hinc ebria fertur.
Temetum Flaccus, temetum sed dicit Aquinas'.
Was aber besonders niedriger gehängt zu werden verdient, ist
die Thatsache, dass Mancinellus in dem 'Carmen de figuris'
den betreffenden Abschnitt des 4)arbarischen' Doctrinale in
einer Weise ausgebeutet hat, die man geradezu als Plagiat
bezeichnen muss. Angesichts der prahlerischen Schlussworte:
'lUud tamen praetereat neminem de figuris extare hodie null um
opusculum, quod quidem ita pleno dilucideque praecipiat uti hoc
nostrum', können wir es nicht unterlassen, eine Anzahl seiner
Verse denen des Alexander gegenüberzustellen.
Alexander,
Vocum turbatus forinabit livperbatoii onlo.
Dicitur antithesis, si litera ponitiir una,
Ponere cum debes aliam: sie dicimus olli.
Confundit casus, nunieros, geiuis alleoteta.
Per varios casus distiucta })olyi)t()tün iiiijilt't
Clausula: litoribus coutraria littora, fluctus
Fluctibus esse precor, i)üpulos popiilis ini-
micüs.
Longa tenens seriein constructio dicitur
, hirnios.
Onoiuatoiteiani facies, si nouiina sumes
De sonitu tracta: sie sus serofa dicitur esse.
Cum res est ulii siniilis, pro nomine nomen
I'onitur, ut sit bonio siuiplex, cum dicitur
agnus.
Cum sino iunctura variae voces iterantur,
Dialytou facient: rex, miles, ))lebs negatillud.
Fiet aiiadijdosis verbi goninatio, quando
Priucijtium clausae 11t idem cum flne i)rioi'is.
Jmprojjrie jtosifa vox fonuat aeyrologiam,
Si dicas: requiem timeo vel spero laborem.
Perissologia dicenda supei'llua voeum
Additio sine vi rerum, quae signilicentur:
Qua poterant, ibant, sed non, (pia non po-
tuerunt.
Mancinellus.
Voeum turbatus formabit liyperbaton ordo.
Dicitur antithesis, si litera ponitur una,
Ponere cum debes aliam: sie dicimus olli.
Confundit casum, numerum, genus alleotheta.
Datque itolyptoton varios casus retinendo
Clausula: littoribus contraiia littora, fluctus
Fluctibus esse precor, poj)ulis i)opulos ini-
micos.
Longa quidem series construetus liyrmos
habetur.
Finge novas voces, onomatopeia fiet,
De sonitu faetas: sus serophahinc dicitur esse.
Cum res est alii similis, pro nomine nomen
Ponitur, hinc iuveuis simplex sie dicitur
agnus.
Cum sine iunctura voces variae sociantur,
Dialyton eerte vel asyndeton efticiemus;
Exemplum capies : rex, miles,plebs negat illud.
Vox duplicatur enim, quotiens anadiplosis
extat,
Principium et versus lit idem cum line i)rioris.
Inqirojjrius sermo dicetur aeyrologia;
Sie dices: requiem timeo vel spero laborem.
Additio vocum est dieenda i)erissologia
Exsu]K!rans sine vi i'erum, quae signilieaiitur:
Qua poterant, ibant, sed non, qua non po-
tuerunt.
') Dootr. V. 2m).
') \'gl. lo. lanuensis Calli.; \'üeubuliu-ius breviloq.
Das Doctrinale u. die gramm. Lehrbücher der Humanisten CTX
iVl e X a n (l e r.
Diversas voccs coniuuctio plurima iuiigit;
Sic Polysyndeton est: materque paterqiie
neposque.
Obscnrus senno, quasi mirandus, fit enigma:
Quam niater genuit, generavit lilia matrem.
Cinn plus signiticas, dicis ininus, liaec tibi liat
Liptota etc.
Absenti sermo directus apostroplia liet:
8ic loquor absenti, scriptam dum mitto
salutem i).
Mancinellus.
Diversas voccs coniunctio plurima si fert,
Nempe figura datur polysyndeton esse Pe-
lasgum ;
Detur in exempluni : materque paterque
neposque.
Obscurus sermo cunctis aenigma vocatur:
Mater me genuit, eadem mox gignitur ex me.
Si dicas minus et plus signes, liptote habetur.
Abse=nti sermo directus apostrophe habetur;
Sic loquor absenti, scriptam dum mitto
salutem i).
Auch die im Jahre 1506 zuerst veröffentlichte und in der
Folgezeit, nanientHch in Deutschland viel gebrauchte Granniiatik
von Jacob Heinrichmann ^) hat trotz der Ausfälle ihres Ver-
fassers auf die 'barbarische Secte, welche den Alexander
Gallus einzig anbetet', mit diesem in der Anlage und Aus-
führung gar vieles gemein. Von den zahlreichen Einzelheiten,
worin Heinrichmann mit dem 4'rater Gallus' übereinstimmt,
seien hier nur folgende aufgeführt: aspar, bostar, gen. äris;
sotularis; agnus, chorus, fluvius, vocat.; virgo, comm. gen.;
ramex, fem. gen.; pernix, icis; glis, gliris et glitis; strigil;
maneries; claustri; enormus; incolumus; vesper, neutn.
gen.; supellectilia; legito, verb. freq.^).
Die mit der Grammatik Heinrichmann's verbundene 'Ars
versificandi' des gekrönten Dichters Heinrich Bebel, der
in dem Kampfe gegen die 'gothische und vandalische' Barbarei
nie ermüdete, bietet, abgesehen von der mit dem betreft'enden
Abschnitte des Doctrinale durchaus übereinstimmenden äussern
Anordnung, manche vom humanistischen Standpunkte aus zu
verurtheilende Silbenmessungen. So lesen wir in Ueberein-
^) Die angezogenen Verse Alexanders sind der Reihe nach: Doctr.
vv. 2526. 2438 sq. 2404. 2486 sqq. 2489. 2519 sq. 2502 s(i. 2495 sq. 2465 sc}.
2378 sq. 2894 sqq. 2493 sq. 2550. 2552. 2575. 2583 sq.; die des Mancinel-
lus mag man in dessen Opera (Basileae 1508), oder in den Separat-Aus-
gaben des Carmen de figuris nachlesen.
^) Grammaticae Institution es Jacobi Heinrichmanni Sindel-
fingensis.
^) In der Ausgabe: Phorcae, Thomas Anseimus Badensis, 1509, fol.
cij% ciij«, dib, diijb, eiiij'», fi^ füj^', gi^ giij% giij^», gCe)».
ex Einleitung
Stimmung mit Alexander: tinea; prösa; stöla; cätholicus;
püpula;phrenesis;temetiim;raastix, masticis;elemösyna;
Joseph etc. Von ihm eigenthüralichen Quantitätsbezeich-
nmigen erwähnen wir: Cyclöpes; Dolöpes; ficedüla; prae-
piitiiim; ubicunque; Curetes; abstemiiis; pümilio; Lüceres;
thymum; simius.
Verhältnissmässig reiner, das heisst, von mittelalterHchen
Einflüssen weniger berührt, erscheinen ausser dem in Prosa
abgefassten Lehrbuche von Nicolaus Perottus^ das 'Carmen
scholasticum' des Pylades von Brescia^) und besonders die
versificirte Grammatik des Despauterius^). Dass aber diese
und andere, in der Disposition mit dem Doctrinale gleichfalls
übereinstimmenden Grammatiken der Humanistenzeit, mögen sie
immerhin etwas gefeilter sein, vor dem Lehrbuche Alexanders
auch den Vorzug grösserer Klarheit und leichterer Lernbarkeit
voraushaben, wird Niemand behaupten wollen.
^) Optima grarnmatices rndimenta auctore Nicoiao Perotto archi-
episcopo Sipontino. — Wir benutzten eine der jüngsten Ausgaben: Flo-
rentiae ap. Georg. Maresotum. MDLXXXII.
^) Vgl. darüber S. LXXXVIL — Aufgefallen ist uns: strigil; liomo
et latro, cornm. gen.; aptÖta; supellectilia.
^) lo. Despauterii Ninivitae eommentarii grammatici. — Als
Abweichungen vom klass. Gebrauch verzeichnen wir nach der Lyon er
Ausgabe vom J. 1563: mammöna, neutr. gen.; tignus; ramex, niasc. et
fem. gen.; glomus, glomi; lacus, laci vel lacus; cambio, campsi et
cambivi; värix.
Rp]GISTBR.
A.
Admont (Benedictiner-Stift) L.
A d o 1 p h u s (Studiengenosse Alexan-
ders von Villediou) XXII f.
Aesopus XVIIl.
Aezinger von Eger, Ulrich (Com-
mentator des Doctrinale) LXIII.
Agricola, Rudolf CXIV.
Alan US von Lille (de Insulis)
LIV, LXXXI, LXXXII.
Albertus Magnus XII.
Ale u in (Grammatiker) XIII.
Alexander von Villedieu V,
VIII, IX, X, XV, XIX f.; Lebens-
daten u. Charakter XX— XXIX;
Schriften XXIX-XLIII; Alpha-
betum malus XXXIII— XXXV,
XXXIX f., LIII, LXXVI; Alpha-
betum minus XXXV, XL, LXXIII;
Doctrinale, siehe den besondern
Artikel; Ecclesiale XXV, XXVI,
XXVII, XXXII; Abfassungszeit,
Inhalt u. Zweck XXXVIII f.;
Glossarium metricum XXXII,
XXXIII, XXXIV, Inhalt XXXIX f.;
Massa computi (Computus eccle-
siasticus) XLI; Algorismus XLI;
Tractatus de sphaeraXLII; Sum-
marium biblicum XLII f.; [Ser-
mones, De actis apostolorum, Epi-
stolae XLII f.].
Alkmaar XCIV Note 5 u. 6.
Amersfoort, Heinrich v. (angeb-
lich Commentator des Doctrinale)
LXVI.
Amplonianische Handschrif-
ten xLiv, Lvm, Lxn.
Annaberg LH.
Andreas, Valerius LXXX.
A n i a n u s, St.(Schule in Orleans) LIX.
Anseimus Badensis, Thomas
(Typograph in Tübingen u. Pforr,-
heim) XLVII, LXXVHI Note 4,
CIX Note 2.
Antwerpen XLVI, XLVII, LXVII,
LXIX.
Aquin, Thomas v. VI, CVIIL
Arator XIX.
Aristoteles XIII, XCVIL
Aristotelische Philosophie X.
Arnold von Orleans (Gegner
Alexanders von Villedieu) XXVII.
Asper (Grammatiker) III.
Augsburg XLVII.
Augustinus, St. VI.
A V e n t i n u s, Job . (Grammatiker) CIL
Avianus XVII f.
Avranches XXI, XXV, XXVI,
LVIIL
B.
Baccalarius Wolfgang aus
München (Typograph in Leipzig)
XL VH, LXX Vm Note 4, LXXXVI
Note.
Badius Ascensius, Jodocus (Ty-
pograph in Paris, Commentator
des Doctrhiale) XLVIII, LXVI,
LXX, cm, CIV.
Basel XLVI, LXIV, LXV, LXIX.
Bautzen LII.
Bayreuth LII.
Bebel, Heinrich (späterer Gegner
Alexander von Villedieu) LXX VIII
Note 4, XCV f., CI, CIX.
Beck, Renatus (Typograph in Strass-
burg) XLVII.
Benedictinerorden XXV.
Bero, Schreck, Pruck (Profes-
soren in Wien, Commentatoren
des Doctrinale) LXIII.
CXII
Register
Rerthold von Zürich (Cotmnen-
tator des Doctrinale) LXIII.
Betluine, Eberhard v.: Labyrinlhus
(Laborintlius^ XX Note 1 , XXXVII,
LXXIV Note 1, LXXXI, CIV;
Anti-Haeresis LXXXI s(|.; Graecis-
mus XLIX, LV, LXXIV, LXXIX—
LXXXIII, XCVI, CIV.
Bologna XLV.
Bonifacius de Miiseis (Comnien-
tator des Doctrinale) LXIII.
Bordesholm (Augustiner-Stift bei
Kiel) L.
Borne, Dietrich v. (Typograph in
Deventer) XLVII.
Brand is, Lucas (Typograph in
Lübeck) XL VI.
Brassicanus (Grammatiker) XCVI,
CIL
Breda, Jacob v. (Typograph in
Deventer) XLVI, XLVII, C Note.
Breda, Os v. (Typograph in ZwoU)
XLVI.
Brescia XLV, LXIV, LXXXIX.
Breslau LH.
B r e V i 1 o (j u u s B e n t h e m i a n u s
LXII Note 4.
Breviloquus (loannis Reuchlini)
IV, XVI, LXII, Note 4.
Britann icus, Jacob (Typograph in
Brescia) XLVI, LXXXVII Note 8,
LXXXIX.
Britanniens, Ludwig (Typograph
in Brescia) XLVI.
Brito, Wilhelm (Lexicograph) CIV.
BuUinger, Heinrich CIL
Busche, Hermann van dem (Gegner
Alexanders von Villedieu) XCVI ff.
Butzbach, Joh. (Prior des Bene-
dictiner-Stifts zu Laacli)LI,LXVI,
LXVII, LXIX Note 2.
c.
Caesar VI.
Caesarius, Joh. C Note 2.
Capreolus, Hei. LXXXVH Note 3.
Cassidor XIII.
Cathülicon, siehe Januensis, Joh.
Catonis distieha XVII f.
Cerisy LXIX.
C h r i s t i a n IL v o n D ä n e m a r k CIV.
Christian III. v on Däne mark CIV.
Cicero VI, LXXXIV.
Cochlaeus, Joh. (Grammatiker) CIL
Commentum u. Glosa (Unter-
scliied) LXII Note 4.
Commentare u. Glossen zum
Doctrinale: Glo!^a 'Admirantes'
LXII; Glosa [GippiJ 'Testante phi-
losopho' LXII; Commentaria Bo-
nifacii de Museis, Bertholdi Turi-
censis, lonis Suessionensis, loannis
de Munzingen, Tihini, Helmholdi,
Henguini, Hieronymi de Werdena,
Beronis, Stephani Heuner, Ulrici
Aozinger LXIII; Commentum Lu-
dovici de Guaschis LXIII; Com-
mentum Monachi Lombardi LXIV;
Interpretatio Facini Tibergae
LXIV; Glosa Focaudi Monieri
LXIV; Glosa notabilis LXIV sq. f.;
cf. III, IV, X, XI, XII, XV, XXX
Note 3, XXXVII sq. XLVI, LXI,
LXXII, LXXXni, XCIV, XCVIH;
Dicta sive Glosae loannis Synthen
LXV sq.; Opus minus Guilelmi
Zenders de Weert LXVI sq.; Me-
dulla aurea Timanni Kemeneri
LXVII; Exercitium loannis Glo-
goviensis LXVIII; Commentaria
Hermanni Torrentini, Kemponis
Thessaliensis, Andreae Gutterii
Cerasiani LXIX; Explanationes
Ascensianae (lodoci Badii As-
censii) LXX.
Crailslieim LII.
Creusner, Friedrich (Typograph
in Nürnberg XLVI, XLVII.
Custos, Joh. (angeblich Bearbeiter
des Doctrinale) LXX.
D.
Despauteriufe, Joh. (Grammatiker)
XXI, XXXVI, LXXVH, LXXVIII
Note 4, XCVII, CX; Herausgeber
des Doctrinale LXX.
Register
CXIII
Deventer XLVI, XL VII, LXV,
LXVI, LXVII, LXIX, LXX; die
dortige Schule LI, XCV Note.
Dialectik III, X.
Diomedes (Grammatiker) III.
Doctrinale Alexandri de Villa-Dei:
Zeit der Abfassung XXXVI; Zweck
XXX VII f.; Verbreitung XLIV-
LII; frühzeitige Interpolation LIII
— LVII; Verhältniss der Hand-
schriften und Drucke LVII — LX;
Glossen und Commentare zum
Doctrinale LX— LXX (die ein-
zelnen siehe unter Commentare
u. Glossen zum Doctrinale);
Eintheilung, Inhalt, Stil u. Form
LXXI— LXXVI; Quellen LXXVI-
LXXIX; das Doctrinale und der
Graecismus bezüglich ihrer Pri-
orität LXXIX-LXXXIII; Kampf
um das Doctrinale u. AbschafFung
desselben LXXXIII-CIV; das
Doctrinale und die gramm. Lehr-
büclicr der Humanisten CV— CX.
Dol XXI, XXIII, XXIV, XXXVL
Donatus, Aelius: Ars minor XIII,
XXX, L, LXXIII, XCVI, XCIX,
CII; Ars maior XVII, LXXIX.
Dorpius, Martin (Theologe) XCVII
Note 1.
Dositheus (Grammatiker) III.
Dresden LII.
Dringenberg, Ludwig XCI.
Dru, Petr. le (Buclidr.) XXX VIH.
Duns Scotus VI.
E.
Eberhard von Bethune, siehe
Bethune, Eberhard v.
Eck, Joh. CIL
Eckert v. Homberg, Heinrich
(Typograph in Antwerpen) XLVII.
Einsiedeln (Benedictiner-Stift) L.
E mm er an. St- (Benedictiner-Stift
in Regensburg) L.
Emmerich CII.
Epistolae obscurorum viro-
rum L, LXI, LXIV, XCVIH.
MonumeiitA Oerinaniae Paedagogira XII
Erasmus, Desid. XCI, XCIV, CIL
Erfurt XLIV,XLVII,XLIX,LXXIl.
Eucharius, St- (Benedictiner-Stift
bei Trier) L.
F.
Fabri, Jac. (Herausgeber der
Schriften des Alex. Hegius) LXVII
Note 2, XCm.
F a b r i, Joh. (Typogr. inLyon) XL VII.
(S. jedoch Berichtigung a. Schluss.)
Fabricius, F. A. XL, XLIIL
Facinus Tiber ga (Commentator
des Doctrinale) LXIV.
Flach, Martin (Typograph in Strass-
burg) XLVII.
Florian, St- (Augustiner-Stift) L.
Focaudus Monier i (Commenta-
tor des Doctrinale) LXIV.
Frei bürg XLIX, LXXII Note 7.
Furt er, Michael (Typograph in
Basel) XLVII.
G.
Gallen, St- (Benedictiner-Stift) L.
G ar 1 an dia, Johannes v. IX, XXVII,
LXXI V, LXX VIII Note 5, LXXXI,
XCVI, CIV; Lebensdaten LIV;
vgl. LXXXII Note 3; Interpolator
des Doctrinale LIII— LVII, LX;
Schriften LV.
Gedicht, didaktisches und tech-
nisches LXXIV f.
Gerhard (van de Lys) aus Flan-
dern (Typogr. in Treviso) XLV,
LIX.
Gering, Ulrich (Typograph in Paris)
XL VIII.
Glogau, Joh. V. (Commentator des
Doctrinale) LXVHI.
Glosa und Commentum (Unter-
schied) LXn Note 4.
Glossen zum Doctrinale, siehe
Commentare u. Glossen z. Doctr.
Glosa notabilis, siehe Commen-
tare und Glossen zum Doctrinale.
Görlitz LIL
Gouda, Jacob v, (angeblich Com-
mentator des Doctr.) LXVI.
VJU
CXIV
Register
Graecismus, siehe Eberhard
von B e t h u n e.
Grammatik: Umfang, Ziel und
Methode des gramm. Unterrichts
im Mittelalter I— XX: Formen-
lehre XII-XIV; Syntax XV;
Prosodie u. Metrik XV f.; Accent-
und Interpunctionslehre XVI f.;
Figuren XVII; Leetüre XVII—
XX.
Gran, Heinrich (T3^pograph in Ha-
genau) XLVII.
Gratius, Ortwin XCVIII.
Grcyff, Michael (Typograph in
Reutlingen) XLVII.
Groningen LXX Note 7.
Guaschis, Ludwig v. (Commen-
tator des Doctrinale) LXIII.
Gutknecht, Jodocus (Typograph
in Nürnberg) XLVII.
Gutterius Cerasianus, Andreas
(Commentator des Doctrinale)
LXIX, XCII.
H.
Haarlem XCII.
Hagenau XLVII, LXV.
Hall er, Joh. (Verleger in Krakau)
LXVIIL
H a n n 0 1, Stepli. (Typograph in Paris)
XXXVÜL
Hegin s, Alexander C Note 2; Com-
mentator des Doctrinale LI, LXV,
LXVI, XCni; Gegner d. 'Modisten'
XC.
Heidelberg XLIX, LXXU Note 7.
Heinrich von Gent XXI.
Heinrichmann, Jacob (Gramma-
tiker) LXXVIII Note 4, XCVI, CII,
CV Note, CIX.
H e 1 m h 0 1 d , (Professor in Prag, Com-
mentator des Doctrinale) L, LXIII.
Henguinus, (Commentator des
Doctrinale) LXIII.
Herzogenbusch, Nicolaus v. (Theo-
loge) XCVII Note 1.
Heuner, Steph. (Professor in Wien,
Commentator des Doctr.) LXIII.
Hexameter XVI; leonin. LXXIV.
Hieronymus, St. V, VI.
Hillen v. Hoch Straten, Michael
(Typograph in Antwerpen) XLVII.
Hoch fe der, Caspar (Typograph in
Nürnberg und Metz) XLVII.
Hoelzel, Hieron. (Typograph in
Nürnberg) XLVIL
Homerus Latinus XVII.
Hompheus, Peter (Rector in
Emmerich) CII.
Honoratus, Sebast. (Typograph in
Lyon) LXX Note 6.
Horaz VIII.
Horst, Wenemar (Domscholaster
in Münster) LXVIII Note 1
Huber, Wolfgang (Typograph in
Nürnberg) XLVII.
Hugutio (Lexicograph) IX, CVII
Note 1.
Humanismus, Humanisten,
VI, Vn, XV, LXXII, LXXIV,
LXXVHI, LXXXIV f., XC; die
gramm. Lehrbücher der Huma-
nisten in ihrem Verhältniss zum
Doctrinale CV-CX.
Hupf uff, Matthias (Typograph in
Strassburg) XLVH.
I.
Januensis (de Janua), Joh. IV,
VIII, X, XVI, XIX, LXII Note 4,
LXXXIH, XCVI, CVII Note 1.
Illuminatus, Antonius (Gegner
Alexanders vonVilledieu)LXXXV,
LXXXVH, XCIV, CVII.
Impedimenta constructionis XCI.
Ingolstadt XLIX,LXXII Note7,CII.
Innocenz IH. (Papst) LXXXl.
Johann IV. (de la Mouche),
Bischof von Dol XXIV.
Johann V. (de Lisanet), Bischof
von Dol XXIV.
Johannes von Garlandia, siehe
Garlandia, Joh. v.
Johannes von London LIV.
Johannes von Speyer (Typo-
graph in Venedig XLV.
Register
CXV
Jonas (?) von Soissons (Commen-
tator des Doctrinale) LXIII.
Isidor von Sevilla III.
Julian (Kaiser) X.
Juvencus XIX.
Ivo (Imo), Studiengenosse Alexan-
ders von Villedieu XXII f.
K.
Kacheloven, Conrad (Typograph
in Leipzig) XL VII.
Kemner, Timann (Commentator
des Doctrinale) LI, LXXII, XCIII,
XCIXf.; sein Charakter C f .
Kempen, Arnold u. Wilhelm v.
(Typographen in Zwoll) XLVI.
Kempo Thessaliensis (Commen-
tator des Doctrinale) LXIX, XCII.
Kesler (Kessler), Nicolaus (Typo-
graph in Basel) XLVI, XLVII.
Kloster neuburg (Augustiner-
Stift) L.
Klosterschulen L.
Koberger, Anton (Typograph in
Nürnberg) XLVII.
Koelhoff, Joh. (Typograph in
Köln) XLVII, LXVIII.
Köln XLVI, L, LXIV, LXV, LXVII,
LXIX, CV.
Köln, Bartholomäus v. LXIX.
Krakau XL VIII, LXVIII.
Kremsmünster (Benedictiner-
Stift) L.
L.
Labyrinthus, siehe Eberhard
von Bethune.
Laetus, Jodocus (Rechtsgelehrter)
XCVII Note 1.
Lambach (Benedietiner-Stift) L.
Langen, Rudolf v. LI, C, CI.
Langendorf, Adam Petri v., siehe
Petri von Langendorf, Adam.
Leeu, Gerhard (Typograph in Ant-
werpen) XLVI, XLVII.
Leipzig XLVII, XL VIII, XLIX,
LXV, LXVIII, LXXII Note 7, CHI,
CVII.
Leonius (Poet) LXXIV Note L
Levet, Petrus (Typograph in Paris)
XLVIII.
Leyser, Polycarp XXII Note 2,
XXXVI, XL, LXXX.
Liegnitz LH.
L i n a c e r , Thomas (Grammatiker)
XCVI Note.
Lingua laica IV.
Lipsius, Martin LXX Note 7.
Listrius, Gerhard (Rector in
Zwoll) XCIV Note 5.
Loewen LXX Note 7.
Lombardus, Petrus VI.
London XLVIIL
L Otter, Melchior (Typograph in
Leipzig) XLVII.
Lübeck XLVL
Ludgerus, St- (Collegiatstift in
Münster) C Note 4.
Luther (Sendschreiben v. J. 1524)
XCIX.
Lyon XLVII f., LXXIX Note 1.
M.
Mailand XLV, LXIIL
Mammaetractus XCVI.
Mancinellus, Antonius: Spica,
Versilogus, Flores vocabulorum,
Carmen de figuris LXXV; Gegner
Alexanders von Villedieu LXXXV,
LXXXVII, XCVI, CVII.
Manutius Romanus, Aldus (Ty-
pograph u. Grammatiker in Vene-
dig) LXXVIII .Note 4; Gegner
Alexanders v. Villedieu LXXXV,
LXXXVIII, LXXXIX, XCII,
XCIV, XCVI, XCIX, CIL
Marienburg LH.
Martens oder Martini, Dietrich
(Typograph in Antwerpen)
XLVII.
Maximiani Elegiae XIX f.,
XXXVII f.
Mauritz, St- (Collegiatstift in
Münster) C Note 4.
Melanchthon, Philipp CIV,
Melk (Benedictiner-Stift) XLIV, L.
Memmingen LH, CIL
VIII*
CXVI
Register
Meppen, Alexander v.: Lehrer in
Zwoll XCIV Note 5; Rector in
Osnabrück CHI.
Metz XLVII, XLVIII, L, LXV,
LXVIII.
Meyger, Joh. (Buchhändler in
Köln) CIV.
Michael, St- (Benedictiner-Stift in
Lüneburg) L.
Mino ritenorden XXIV.
Modisten XC.
Mo nach US Lombardus (Com-
mentator des Doctrinale) LXIV.
Mens Regalis (Mondovi) XLV,
LXIIL
München XLIV.
Münster (Dornschule) LI, XCIX f.
Munzingen^ Joh. v. (Comnientator
des Doctrinale) LXIII.
Murniellius,Joh.LI,LXVII,LXIX,
LXXVIII Note 4, LXXXVIII
Note 1, XCIII, CI; späterer Gegner
Alexanders von Villedieu XCIII f.,
c, cm.
N.
Nebrissensis, Aelius Antonius
(Grammatiker) XLVIII, LXXVI,
LXXVIII Note 4, CIV.
Neck am, Alexander XXVII.
Neuss, Rutger v. (angeblich Com-
mentator des Doctrinale) LXVI.
Neustria (Eustria) XXL
Ninove LXX.
NivellesLIX.
Nördlingen LH, CIL
Nordhausen LH, CIL
Nürnberg XLVI, XLVII, LH,
LXIV, LXV, LXIX, CIL
N y e r u p , Erasmus LXXX.
O.
Orleans, die dortige Schule als
Hauptrepräsentantin der antiken
Studien XXVI, LV.
Omar oder Otmar, Joh. (Typo-
graph in Reutlingen) XLVII.
Osberni Panormia LXXXII
Note 6.
Osnabrück (Domschule) LH, CIL
Otmar, Sylvius (Typograph in
Augsburg) XLVII.
Ovid XVII; Ars amandi et Reme-
dium amoris XIX, XXVII; Fasti
XXVI, XXVII, XXXIX.
Oxford LIV.
P.
Paffraet, Richard (Typograph in
Deventer)XLVI, XLVII, LXXVIII
Note 4.
Paffraet, Albert (Typograph in
Deventer) XLVII.
Palladius, Petrus (Grammatiker,
Superintendent von Seeland) CIV.
Papias (Lexicograph) VII, LXXXII
Note 6, CVII Note 1.
Paris XXII f., XLVII, XLIX, LIV,
LV, LXIV, LXV, LXVI, LXIX,
LXXVIII, CHI; die dortige Schule
als Begründerin der scholasti-
schen Philosophie u. Theologie
XXVI.
Parma XLV, LXIV, LXXXIX.
Particular schulen LI.
Pentameter XVI.
Perottus, Nicolaus (Grammatiker)
XCVI, XCIX, CX.
Peter, St- (Benedictiner-Stift in
Salzburg) L.
Petri, Christ. CIV.
Petri von Langendorf, Adam
(Typograph in Basel) XLVII.
Petrus Lombardus, siehe Lom-
bardus, Petrus.
Petrus Riga, siehe Riga, Petrus.
Pforzheim XLVII, LXIX.
Pforzheim, Jacob v. (Typograph
in Basel) XLVIL
Philelphus, Franz CIL
Philipp August IL (König von
Frankreich) XXXIX.
Piatina (Pia de na) LIX Note 3.
Plautus VIIL
Prag XLIX, LXXII Note 7.
Prato, Joh. de [du Pre] (Typograph
in Lyon) XLVIII.
I
j
Register
cxvii
Prisciaii, VII, IX, XIII, XXII, L,
LV, LXXIII, LXXVIII; Volumen
maius XIV, XXX; Volumen minus
XIV, LXXVIII; [De accentibus]
XVI, LXXIX.
Prosper XVIII.
Prudentius XVIII.
Pryss, Joh. (Typograph in Strass-
burg) XL VII.
Pylades (Buccardus) von Bres-
cia: Carmen scholasticum LXXV,
LXXXVII, CII, CX; Gegner Ale-
xanders von Villedieu LXXXV,
LXXXVII, XCIV.
Pynson, Richard (Typograph in
London) XL VIII.
Q.
Q u e n t e 1 1 , Heinrich (Typograph in
Köln) XL VII, LXVIII.
Q u e n t e 1 1 , Gebrüder (Typographen
in Köln) XLVII, C Note.
R.
Reims XIX.
Remigius (Grammatiker) XCIX.
Renaissance VI.
Reuchlin, Joh., siehe Vocabu-
larius breviloquus.
Reutlingen XLVII, LXV, LXVI.
Rhabanus Maurus XIV.
Rheine XCIV Note 5.
Richard Löwenherz LXXXI.
Riga, Petrus: Aurora V, XIX,
XXVI, LXXVII, LXXXI; For-
mationos praeteritorum et supi-
norum LXXVII.
Romanische Sprachen VII.
Rotterdam, Arnold v. LXXX.
Ronen XL VIII.
S.
Salamanca CIV.
Sander, Anton LXXX.
Sapidus, Joh. (Rector in Schlett-
stadt) CII.
Schaeffler, Joh. (Typograph in
Ulm) XLVII.
Schenk, Wolfgang (Typograph in
Erfurt) XLVII.
Schlettstadt LH, XCI, CIL
Schoensperger, Joh. (Typograph
in Augsburg) XLVII.
Scholastik III, VI, IX, X-XIL
Schotten (Benedictiner-Stift in
Wien) L.
Sedulius XIX.
Sergius (Grammatiker) III.
Sibeus, Heinrich (Conrector in
Osnabrück) CII.
Silber, Eucharius (Typograph in
Rom) LXXXVI Note.
Singrenius, Joh. (Typograph in
Wien) XLVII.
Sontinum LIX Note 3.
Sorbonne XXIV.
Stephan US, Rob. (Typogr. in Paris)
LXX Note 6, LXXVIII Note 4.
Stöchs von Sulzbach, Georg
(Typograph in Nürnberg) XLVII.
S t r a s s b u r g XL VI, XLVII, LXI V,
LXV, LXVI.
Stuttgart LH.
S t u V i u s , Hermann (Lehrer in
Zwoll) XCIV Note 5.
Sulpicius Verulanus LXXVIII
Note 4, LXXXV f. ; Gegner Alexan-
ders von Villedieu LXXXVI, XCII,
XCIV, XCVI, CVI f.
Susan naeus, Hubert CHI.
Synthen, Joh. (Commentator des
Doctrinale) LI, LXV f., XC.
T.
Tanncr, Jacob (Typograph in
Leipzig) XLVII.
Tegernsee (Benedictiner-Stift) L.
Terenz VIII.
Theodulus XVIL
Tibinus (Commentator des Doc-
trinale) LXIII.
Torrentinus, Hermann (Rector
in Zwoll, Commentator des Doc-
trinale) LI, LXII, LXIX, LXXIV,
LXXXVII?, XCI, XCIII, C Note 2,
CIV.
Torrentinus, Johannes (Bruder
des Vorigen) XCI.
CXVIII
Register
Toscola no (am Garda-See) XLV,
LXIV, LXXXIX.
Toulouse XLIX, LIV.
Tours XXIV.
Treviso XLV, LIX.
Trient LXV.
Trimberg, Hugo v. XX Note 1.
Trithemius XXV, XL.
Trond, St- (belg. Stadt) LIX.
Troyes XLVIIL
Tübingen XLVII, XLIX, LXIX,
LXXII Note 7, CI.
Turlinus, Polycretus (Typograph
in Brescia) XLVI.
U.
Ulm XLVI, XLVII, LH, LXIV.
Universitäten XLIX— L.
V.
Valla, Laur. X; Elegantiae linguae
Latinae LXXXIII— LXXXV.
Vario IIL
Velletri LXXXVII.
Venedig XLV, LIX, LXIII,
LXXXIX.
Vergil XVII.
Veroli LXXXV.
Vicenza XLV, LXIIL
Victorinus, Marius (Grammatiker)
III.
Villedieu (Marktflecken) XXL
Vill adieu, Alexander v., siehe
Alexander von Villedieu.
Vindelin von Speyer (Typograph
in Venedig) XLV, LIX.
Vinisauf, Gottfr. (Poet) LXXXL
Vocabularien, lat.-deutsche LXII.
Vocabularius breviloquus
(Reuchlini) XIX, LXXXIII.
Vorsterman, Wilh. (Typograph
in Antwerpen) XLVII.
Vulgärlatein V.
Vulgata V, VIII f., LXXIIL
W.
Wadding, Lucas XXIV, XL.
Waldenser LXXXIL
Weiblingen (Benedictiner - Stift
bei Ulm) L.
Werden, Martin v. (Typograph in
Köln) XLVII, XCVI Note 4.
Werden, Hieronymus v. (Professor
in Wien, Commentator des Doc-
trinale) LXIII.
Wien XLIV, XLVII, XLIX, LH,
LXVIII, LXXII, XCIX.
Wimpheling, Jacob XCI, XCIV.
Worde, Wynkyn de (Typograph
in London) XLVIIL
Würzburg LH.
Z.
Zell, Ulrich (Typograph in Köln)
XLVI.
Zenders von Weert, Wilhelm
(Commentator des Doctrinale)
LXVI, XC.
Zutphen, Gerhard v. (Professor
in Köln) L, LXII, LXIV, XCVIII.
Zwiefalten (Kloster) LVIII.
Zw oll XLVI, LI, LXII, LXVm.
Berichtigungen.
S. XXXII, Z. 27 lies: bruchstückweise; S. XLV, Z. 28: Garda-See.
S. XLIV, Z. 11, u. S. XLV, Z. 4 fl*.: Die angegebene Zahl von 228 aufge-
fundenen Handschriften des Doctrinale hat sich während der Druck-
legung auf 250 erhöht. Desgleichen ist die Zahl der Drucke in-
zwischen von 279 auf 296 gestiegen; unter diesen befinden sich 166,
oder bei der üblich gewordenen Zählung der einzelnen Theildrucke
der Gesammtausgaben gegen 230 Incunabeln.
S, XLVII, Z. 2 v. u.:,Die angeführte Ausgabe ist nicht von dem Lyoner
Drucker Johannes Fabri, sondern von Johannes Fabri (Jean Lef^vre)
aus Langres, und zwar zweifelsohne zu Saluzzo in Ober-Italien ver-
anstaltet worden. Sielie Bibl. d. Drucke no. 10, Note.
DOCTRINALIS
CODICES MANU SCRIPTI ET LM TYPIS IMPRESSI
A. CODICES MANU SCRlPTl.
Adnotatio.
Ad Doctrinalis Codices numero 224, quibiis catalogum nostriim ab-
solveramus, paulo antequam typis exscriberetur et in ipso exscribendo
26 Codices accesseriint, et 5 qiiidern saec. XITIi, 11 saec. XIVi, 10 saec. XV»,
Quos, quantum fieri potiiit, suo quemque loco huic catalogo asterisco
signatos inseruimus, aut in fine eodem modo insignitos addidimus. Codices
igitur a nobis recensiti sunt 250.
1.
Codex Bibl. Laurentianae Mediceae Plut. XXXIV,
Cod. 47, membranaceus, foliorum formae oblongae (quam
in Mio minore dicere consuevimus) 133, anno 1259
scriptus, continet Doctrinalis cum glosis inter lineas et
scholiis in margine positis.
Fol. 1 maximam partem praefationis contmens desideratiir. Textus
mcipit fol. 2^: (S)Crib'e cl'iculif paro doct'nale nouell' // praq3 doctoi^
fociabo fc'pta meo'q, ii iamq) logent pu'i p nugif maximiani // Q' iiet'ef
fociis nolebant pand' carif. // etc. Fol. 133^: Doctrinale d'i u'tute iuuante
pegi // grates reddo t' genitor de® i t' xpe // Nate t' de® // Nate dei de® atq)
t' de® alituf alme // Quos tref pfonaf T id' credo d'itatis // C Explicit ifte
lib' fit fc'ptor c'mTe lib' // Alma parenfq) dei fit pia femp ei. // . . . ad' rector
amoris. Actum, anno, domini. M*'C°C L*». nono. menfe februarii.
In tegumento corio tnducto inscriptio est orichalco mclusa : Doctrinale.
2.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 8422, membranaceus,
foliorum formae quartanariae maioris 86, anno 1276
scriptus, exhibet Doctrinale cum commentario.
Fol. 1 vacat. Textus incipit fol. 2^: Scribere clericulif pa // ro
doctrinale noull'if // pl'aq) doctorü sociabo // fcripta meorum etc. Fol. 28^:
Hie iubet ordo lib* voc® regim refari // etc. Fol. 54^: Pandere propofui p
v'fuf fillaba qq) // etc. Fol. 85^: Doctrinale dei uirtute iuuante pegi // etc.
Explicit doctrinale (ruhro colore repet.) Actum Anno dfii. M"C°CL xx^vi".
mefe lulii Scripfit gealter® de frelefyo . . .
CXXII Bibliographia
3.
Codex Bibl. Aurelianensis 299 (252), membranaceus,
foliorum formae oblongae (quam in folio minore dicere
consuevimus) 185 bipartitorum et tripartitorum, anno
1284 scriptus, continet Doctrinale perampla illa glosa,
quae incipit 'Admirantes', instructum.
Fol. 1: Admirantes condam philosophi. Fol. 8: Magistri Alexandri de
Villa Dei Britonici in diocesi Dolensi grammatica. In fine: Iste liber est
lohannis Martini anno Domini milesimo CCLXXX quarto, mense septembri.
Cf. Cuissard, Inventaire des manuscrits de la Bihl. d^ Orleans (Orleans
1885) p. 154; Catalogue gen. des manuscrits des hihi. puhl. de France.
Departements. Tome XII. (Paris 1889) p. 149.
4.
Codex Musei Britannici Harl. 3583, membranaceus,
foliorum formae maximae 93, anno 1286 scriptus, con-
tinet Doctrinale amplissimo commentario instructum.
Textus incipit fol. 2^: Scribere clericulis // paro doctrinale // nouel-
lis // etc. Fol. 92^: Doct'nale d'i virtute iuiiante pegi: // grates reddo
t' genitor d's t t' xpe. // Nate d'i d's atq) t' deus alitus alme. // Quaf tres
pfonas in id' credo deitatis //. luxta leyitur ruhro colore exaratum: Scriptus
e ifte liber in // falem (?) Anno dni M°CC°LXXXVI. a fratre H de // vber-
lingen ad petitöne ven'abilis dn C. Abbatis etc. orate pro fcriptore.
Fol. 93 vacat.
5.
'Codex Bibl. Nat. Parisinae 14092, membranaceus,
foliorum formae minoris 109, anno 1287 scriptus, com-
plectitur foliis P — 107^ Doctrinale (initio mutilum) cum
raris glosis inter lineas positis.
Textus incipit v. 23: Tande gmaticas <p posse docebo fig'raf // Quä-
uif h' nö fit doct'na Tat' gen'alif // Pd'it nra (s>ic) tm pb nugif maximi-
ani // etc. Fol. 107": Doct'nale d'i v'tute iuuäte pegi etc. Infra rnhro colore:
Non uideat xpm qfqf furabit iftü. Qui fcripfit fcribat fep cm v'gTe uinat.
Fol. 107^: Anno dni M°CC"L0XXX feptimo. // (nihro colore.)
6.
Codex Bibl. Gratianopolitanae 830 (olim monasterii
Cartusiani illius urbis), membranaceus, foliorum formae
oblongae (quam vulgo in folio minore dicimus) 199, anno
Doctriiialis Codices manu scripti CXXIIl
1297 scriptus, amplectitur Doctrinale cum perampla illa
glösa, quae incipit 'Admirantes'. (Cf. nr. 3. 8. 9. 15. 16*.)
Fol. 198: Doctrinale Dei virtute iuvante peregi etc. Istud opus
complevit Giraldus de Avenchica clericus in vigilia apostolorum Petri et
Pauli anno Domini M°CC° nonagesimo septimo.
Cf. Catalogue gen. des manuscrüs des hihi. puhl. de France. Departe-
ments. Tome VII. p. 249.
7.
Codex Bibl. Reg. Brfordiensis Ampi. Q. 34, mem-
branaceiis, foliorum formae quartanariae maioris 110,
saec. XIIP scriptus, continet Doctrinale (in fine mutilum)
textu amplissimis scholiis circumdato et glosis interlinea-
ribus illustrato.
Initium praefationis decolor factum legi non potest. Textus finit
(v. 2520) : De fonitu {deest tracta) sie fus fcropha dicitur esse. (Desideran-
tur 124 versus.)
8.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. Q. 42, mem-
branaceus, foliorum formae quartanariae maioris 97, saec.
XIIP scriptus, continet Doctrinale cum glosa, quae in-
cipit 'Admirantes'. (Cf. nr. 3. 6. 9. 15. 16*. 55. 60. 75.)
Fol. i«: ihefus maria // In honorificabilitudinacionibus manet // Da
dexträ mifero tecü me tolle p vnda (sie) li Sedibus vt falte placidis in
morte qefcä //. Fol. 1^: Admirantes . . . ph'i . . . Fol. 2^: INCIPIT
DOCTRINALE MAGRI. ALEXANDRI DE VILLA DEI. Fol. 97<^: C Ex-
plicit doctrinale magri alexä // dri de villa dei Amen, eft u) uere. In imo
margine legitur manu multo recentiore scriptum: An^o dni MCCCLXXVII ipfa
die bartholomei // do wart Henberg der fcript.
9.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. Q. 44, mem-
branaceus, foliorum formae quartanariae mai. 75, exeunte
saec. XIIP, ut videtur, scriptus, continet Doctrinale cum
perampla illa glosa 'Admirantes'.
Fol. i«: Admirantes quondä phT etc. Fol. 75<*: Explicit doctrinale
hen- // rici dicti de Dufburg //. (Ille scriptor vel possessor codicis erat.
Fol. 75^: orhis ventorum variis colorihns pictus et pampinis foliisque
ornatus.
CXXIY ßibliograpliia
10.
Codex Bibl. Reg. Stuttgardiensis Poet, et Philol.
Q. 58, membranaceus, folionim formae quartanariae 81,
saec. XIIP scriptus, continet Doctrinale (in iine mutilum)
cum commentario.
Fol. 1 praefationeni continens conscissum est, Ittterae ceteroqttin
rix legi x>ossi(nt. Textiis mcipü fol. 2^: Scribere clericulis paro // doc-
trinale nouellis // etc. Fol. 37^: Hie iubet ordo lib* uoe regiin re // fari. etc.
Fol. 57^: Pand'e ^ppofui p uerfuf fiH'a qq) // etc. Fol. 8P, l. ult.: Sic lin-
gua cordi cöcordem die meditari // (v. 2638).
11.
Codex Bibl. Vaticanae Palat. 1764, membranaceus,
foliorum formae maximae 1 20, saec. XIIP, ut mihi visum
est, scriptus, continet Doctrinale peramplis commentariis
instructum.
Fol. i«: Ome remedium ordinal ad defcm 4L Cum igit homo pec-
cans declinauit in duplicem defcni ne'=*'rn (necessarimn) fuit duplex inue-
niri remediü. Fol. P: Effieiens cä eft mgr alexand' de villa dei T neuft'a.
et e neuft'a pf romana. Fol. -2«: Scribere clericulis etc. Fol. 56^: Hie
iubet ordo libri etc. Fol. 87^: Pandere proposui per vers^ fillaba queq) etc.
Fol. 120^: Cum igitur cogamur informari maiorum geftis et exemplis ego
x'an^ (Christimms) d' fcö t"done (de Sancto Trttdone) in epöpatu leodien
q^nd'a rector Niullen rector fcT t"donif bakelari^ fce crucif aurelianif et
poftea pmuf rector fcT aniani cöpilari iri (?) pfente incepi cü reg'em T
villa faneti trudonif et pfeci cfi reg'em dcäf (dictas) fcolas fcT aniani aure-
lianis moneo g' vni'fos etc.
Codex pulcherrimas litteras (jrandes auro distmctas exhibet.
12.
Codex Bibl. Marcianae Venetae Class. XII, Cod. CIX,
membranaceus, foliorum formae maximae 45, quorum
singulae paginae 30 lineas habent, saec. XIIP sine dubio
scriptus, continet Doctrinale passim cum glosis inter lineas
et in margine positis.
Fol. 1 vacat. Fol. 5«: Liber ifte principaliter diuiditur in quatuor
partes, primo eim Inchoat. S'o Inuocat. Tertio ordinat. Quarto narat (sie) etc.
hl inferiore huius paginae j^cii'te incipit texttcs, cuiiis prima littera variis
colorihns picta aiiroque distincta est: [S] Cribere clericulis paro // doctri-
nale nouellis Pluraq) doctoi^ fociabo // fcripta meorum etc. Fol. 44^:
DOetrinale dei uirtute iuuante pegi // Grates reddo tibi genitor deus i tibi
xpe // Nate dei deus atq) tibi deus alitus alme // Quos tres pfonas in idem
credo deitatis. // |[ Deo gratias amen. lo.
Doclriiuxlis Codices niaim scrif)ii CXXV
13.
Codex Bibl. Palat. Viiidoboiiensis 2360, membra-
naceus foliorum formae maximae 45, saec. Xlir^ scriptus,
contiiiet Doctrinalis textum.
Fol. 1^: SCribere cleTculis paro doctii // nale noiiellis Pluraq) doc // toTj,
fütiabo (sie) fcpta meorum // etc. Fol. 19^: HIc iubcfc ordo üb' uocü
regime ref'ari // etc. Fol. 27^: PAndere ^ppofui p u'fus fill'a queq // etc.
Fol. 45^: DOctrinale dei uirtiite iuuante pegi // Grates reddo tibi genitor
deus 2 t' xpe // Nate dei deus atqiie tibi deus alitus ahne // Quas tres
doiiatus diftingiiit sufficieiiter (sie) li Deo gratias // Explicit doctrinale
editum a magrö Allexandro (sie) de iiilla dei K //
14.
Codex Bibl. Nat. Florentiiiae I. 8, 47, membrana-
ceus, foliorum formae oblongae (quam in folio minore
dicere consuevimus) 47, saec. XIIP scriptus, continet
Doctrinale cum glosis marginalibus et interlinearibus.
Fol. i«: SCRIbere clericulis paro doctrinale nouellis // Pluraq) doctoi^
fociabo fcripta meoru). // etc. Fol. 47^: (D)Oct'nale dei ii'tute iuuäte
peregi // Grates reddo t' genitor d's et t' xpe // Nate dei d's atq) t' d's alit®
alme // Quaf tres p"^ T ide) credo deitatis // Explicit Liber Doctrinalis. Deo
Gras. // I?i dextro niciryine: Anno milleno duceno (sie) minus iino // Doctor
Alexander uenerabilifq) magr // Doct'nale fuü dedit cöe legendu) //. [Qui
versus in inio inarc/ine posteriore manu re2')etiti sunt; hie ducetcno).
15.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 18523, membranaceus,
foliorum formae quartanariae mai. 260, saec. XIIP scrip-
tus, continet foliis P — 127^ Doctrinale cum glosa, quae
incipit 'Admirantes'.
Fol. 1 maximam partem le(ji non potest. Fol. 2^: Admirantes odam-
ph'i 0 vi // deret re^ mirabl'es boni // tates etc. Fol. i«: Scribere cleri //
culif paro do // ctrinale no // uellis. pPaq) // doctorü fociabo // fc'pta meo-
rum //. Fol. 127^: Doctrinale d'i v'tute iuuäte pegi etc. Explicit doc-
trinale et* (contra) illos qui otempnunt lib"^ iftum dixit qdä // Ut rofa flos
flo\^ venus 3 vt mr amoi^ // Sic 3 cunctoi^ fpeculum Hb' iste libroi^. //
Fol. 127^: Anno milleno duceteno minus vno // doctor Alexander vene-
rabilis atq3 magister // doctrinale fuü dedit I cömune legen . . .
16.
Codex Bibl. Nat. Parisinae Nouv. acq. lat. 1362,
membranaceus, foliorum formae maximae 1 12, saec. XIIP
CXXVI Bibliographia
scriptus, continet Doctrinale (initio mutilum) cum per-
amplo commentario et glosis lineis interpositis.
Fol. 1^: am. quartuf feruat tn an. aut. en. reperim^ // (v. 32).
Fol. 112^: Doctrinale dei u'tute iuuante pegi // etc. Explicit doctrinale
niagr'i alexandri uilla dei (sie) II Hie lib' eft fcript® q fc'pfit fit b'nedc's //
Laus tibi fit xp'e qu' labor explicit ifte. // Q' fcripfit . . . femp c' d'no
uiuat . . . Penula (sie) fc'ptorif reqefcat felTa laborif //.
16*.
Codex Bibl. Camaracensis 250 (240), membranaceus,
foliorum formae maximae 76, saec. XIIP exaratus, ex-
hibet Doctrinale cum glosa, quae incipit 'Admirantes',
marginibus adscripta.
Textus incipit: Scribere clericulis paro doctrinale novellis. Glosa in-
cipit: Admirantes quondam philosophi cum viderent etc. In fine: Doctri-
nale Dei virtute iuvante peregi etc. Hie liber et scriptus, qui scripsit sit
benedictus // Casu laboravi, bonus est veniens labor avi // Surge, laboravi,
subito nisu laboravi.
Cf. Cat. (jen. des manuscr. des bibl. publ. de Frmiee. Departements.
Tome XVII. (1891) p. 84.
17.
Codex Bibl. Riccardianae Florentinae, membrana-
ceus, foliorum formae oblongae (quam vulgo in folio mi-
nore .dicimus) 30, saec. XIIP exeunte scriptus, continet
Doctrinale (ab initio et in fine mutilatum) cum glosis
lineis interpositis.
Praeliyata sunt 6 folia vacua, in quorum primo mann recentiore
litteris Latinis inscriptiim est: Grammatica et Prosodia // Versibus exa-
metris. // Textus incipit: Iftius obliquis neutru) qn) notabis (v. 645), finit:
Efb et . . . qil res fignificatur // Ex alia . . . re . . . // ffis of . . . (v. 2560 sq.).
18.
Codex Bibl. Casinensis Coenobii T. T. 517, membra-
naceus, foliorum formae quartanariae 81, saec. XIIP, ut
mihi visum est, scriptus, continet Doctrinale (in fine mu-
tilum) cum commentario.
V. ult.: Q'd (sie) cöponuntur difcreta mente notato (v. 2165).
Doctrinalis Codices manu scripti CXXVII
19.
Codex Bibl. Vendocinensis 179, membranaceus, fo-
liorum 105, saec. XIIP scriptus, continet Doctrinale (in
fine mutilum) peramplo commentario illustratum.
Incipit: Scribere clericulis paro doctrinale novellis etc. Finü: Ut
quod dicatur sie certius esse probetur (v. 2632). Fol. 89: Ecce scripta
super constructione a GaufFrido Leprevost etc.
Cf. Cat. gen. des maniiscr. des hihi. puhl. de France. Departements.
Tome HL p. 453.
19*.
Codex Bibl. Trecensis 1142, membranaceus, folio-
rum formae oblongae 182, saec. XIIP scriptus, exhibet
Doctrinale cum perampla glosa a magistris Petro Croco
et Petro de Herunco composita et apud Divionem recitata.
Cf. Cat. (Jen. des mamiscr. des hihi, des departements. Tome IL
(Paris 1855) p. 471; Thtirot, Notices et extraits. Tome XXII. 2 p. 516.
20.
Codex Bibl. Laurentianae Mediceae Plut. XXV,
Sin. Cod. 5, membranaceus, foliorum formae maximae
89, saec. XIIP scriptus, continet foliis 28"" — 80"* Doc-
trinale plurimis locis interpolatum [a loanne de Gar-
landia] cum glosis in margine et inter lineas positis.
Fol. 28^1 (I)Nformanf puerof 2 doct'riale reformanf // Quq ,pfunt
formo fb' met' paupe forma // Oblatrat liuor ftolidus ridet puerilis // Obftat
fimplicitas infcitia nuda reclamat // Ne quedä intereant ftudio correcta
fideli // S3 licet egrotent qui nö fundant in iftif // Scribere clericulis po
doctrinale nouellis // Pl'raq) docto)^ fociabo fc'pta meoi;, // etc. Fol. 80^:
Doct'nale d'i u'tute iuuante pegi etc. Quof tres pfonas in ide credo
d'tatis // Qua fator et'nus ferit 2 gerit oTa p que // fecit alexander op^ h'
quo lima ioh'is // {in commentario: fc. de Garlandia) Implet defcs opis
dent huic opofi // Lectores opam libri plantaria s'uant (sie) II ne qd'
corrigit det*ctö fbthat ulla // Exiguaf plantas manus indifcreta reuellit //
Explicit. //
21.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 14745, membranaceus,
foliorum formae maximae 127, saec. XIIP scriptus, con-
CXXVllI Hiblioiriaphia
tinet foliis 47'' — 84'' Doctrinale interpolatum [a loaiiiie
de Garlaiidia] cum raris glosis maxime lineis interpositis.
Fol. 47^: INfoiinans pu'os i doct'nale reformans // etc. (cf. nr. 20
et 22). Fol. 84^: Doct'iiale d'i u'tute iuuante pegi. etc., usqiie ad dcitatis;
deinde'. Q'"" fator et'inis serit l gerit oTa p que // Fecit alcxand' opus
li' quo lima ioli'is // Suplet (sie) defectus opis etc., ut in Cod. Laurent,
no. 20. Vit. L: Fiiiito libro sit laus 2 gFa xpo. Fol. 84^ sequiintur 25
cersns scrii^toris, qiios hie repeti parum interest.
22.
Codex Musei Britaimici Arundel. 494, membraiia-
ceus, fülioriim formae oblongae 128, saec. XIIP scriptus,
continet foliis 44"^ — 94^ Doctrinale interpolatum [a Jo-
anne de Garlandia], glosis interlinearibus et marginalibus
instructum.
Fol. 44^: luformaus pu'os et doct'nale rcfonuäs // Quo ^pfiint l'ormo
fb' mct' paupe forma // etc., ut supra in no. 20. Fol. D4^: Doctrinale dei
uirtute iuuäte pegi // etc.; post deitatis: Lauf tibi fit xpe qm liber cxpli-
cit ifte aui: // Qua fator ct'nuf fit 2 g'it ola p q3 // Fecit alex' opus h' quo
linia ioli'if // Suplet (sie) defts etc., ut supra in no. 20.
23.
Codex Bibl. Lambaliensis 5, membranaceus, folio-
rum 156, saec. XIIP exeunte scriptus, continet Doctri-
nale (in fine mutilum) cum amplissimo commentario.
'Comnient. incipit: Com unumquemque in complexum duplici via de.
Textus finit: Et sie ex censu censitum dicere debcs (v. 2118).
Cf. Cat. (jen. des manusc. des hihi, piihl. de France. Departcmeids.
Tome IV. p. 111.
24.
Codex Collegii Corp. Christi Oxoniensis CXXI, mem-
branaceus, foliorum formae quartanariae 125, saec.
XIIP exeunte scriptus, continet foliis 1 — 45 Doctrinalis
textum.
Cf. Coxe, Cat. codd. uiss., qni in collegiis aulisque Oxoniensihus
Jiodie adservantur. Vol. IL p. 42.
25.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 19871, membranaceus
et cliartac. saec. Xlir et XV ', continet foliis formae
Doclriiialis Codices manu scripti CXXIX
octonariae 1 — 37 et 44 — 58 Doctrinalis partes I. IL, saec.
XIIP scriptas.
26.
Codex Bibl. Conv. Sangalleiisis 1396, collectaneus,
continet in membranis formae quartanariae fragmerituni
initii Doctrinalis, saec. XIIP scriptum.
27.
Codex Musei Britannici 23892, membranaceus, fo-
lioriim formae octonariae 90, saec. XIIP scriptus, exhibet
inde a folio 80"" Doctrinalis III. partis fragmentum.
Fol. 80^: A buif T mediis dat ante b fill'a teftis (v. 1975).
28.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 14, chartaceus,
foliorum formae octonariae 180, anno 1301 scriptus,
continet lonis (?) Suessionensis [Francogalli] scholas de
Doctrinali habitas.
Incijnt'. Antequam ulterius procedam, queso, ut Dei filius etc.
Fol. 6: Scribere clericulis etc. Fol. 163: Expliciunt reportamina sub
magistro lone Suessionensi summonitore reportata et correcta. Fol. 165:
Acccntus yarias etc. In fme: Explicit accentus super doctrinali a mag.
lone summonitore Suessionensi comp. a. D. M"CCC° primo fcria sexta post
diem dominicam qua cantatur misericordia Domini.
Cf. Schioii, beschreibendes Verz. der' Ämplo7iianischen Handschr.-
Sammlimg zu Erfurt (Berlin 1887) p. 681.
29.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 45, membra-
naceus, foliorum formae quartanariae 279, anno 1304
a Naudino de Ouche clerico [Francogallo] scriptus, con-
tinet Doctrinale cum commento [lonis Suessionensis].
Commentarius incipit: Antequam ulterius in dictis procedam, queso,
Dei filius, linguae mee etc. Textus incipit: Scribere clericulis etc., finit:
Quos tres personas in idem credo deitatis. In fine : Explicit doctrinale
mag. Alexandri de Villa Dei in Eustria Deo gr. am. Actum a. D.
wcccnvr feria tertia post assumptionem beate Marie virginis a Naudino
de Ouche clerico.
Cf. Schum, beschreibendes Verz. der Anvplonianischen Handschr.-
Sammlimy zu Erfio't p. 321.
SIoDumrutn Gerin.inine Pacdagogiea XII JA
CXXX Bibliograpliia
30.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 14354, membranaceus,
folioruin formae oblongae 101, anno 1305 scriptus, con-
tinet Doctrinale glosa [Gippi], cjuae incipit 'Testante philo-
sopho', instructum. (Cf. no. 34. 35.)
FüL i": TEftante ph'o in pmo methapbicc (sie) oTs liomo // defid'io
iiat'ali hltü feie oupifcit etc.: vol. 2: Scribcrc clericulis paio // doctrinale
nouellis. // Fol. 3S*: Hie iub) ordo libri uocü rcgiin referari. // Fol. 73^:
Fand' ^ppofui p u'fus fillaba queq) //. Fol. 101^: Doet'nalc dei u'tiite iuuante
pegi etc.', ult. l.i glofule ex diuTis colleete ae ofumate anno dni M^cccv".
Tegumento a(j(jlutiiwta est mtinhramda hanc continens iuscrrptioiicni'.
Tres ptes Alexand' gramacij (sie).
31.
Codex Bibl. Reg. Bruxellensis 14868, membranaceus,
foliorum formae quartanariae 186, anno 1315 scriptus,
continet Doctrinale peramplis glosis instructum.
Fol. 3<^: Scrib'e clicur paro // doctrinale nouellis // Pluraq) doctoi^
focia // bo feripta m'orum. // Fol. 186^: Doctrinale dei u'tute iuuäte pcgi //
etc. Actum anno dili millefimo. CCC^.XV die // ven'if poft feftum bT ni"rtini
hy'cmal' fuit fcr'pt" lib' ifte.
32.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 8424, membranaceus,
foliorum formae oblongae 52, ineunte saec. XIV^ scriptus,
continet Doctrinalis capita IX. — XII. amplissimis scholiis
illustrata.
Fol. i«: Eft p» p'dca (sie) o'^ctö iure, locanda // (r. 1369). Fol. IP:
Pand'e ^ppofui y v'fus fili'a qq). // Fol. 52^: Doct'nale d'i u'tute iuuäte
pegi etc. Explicit ifte lib' fit fc'ptor c'niTe Hb' //.
Thurotiis (Notiees et extraits, Tome XXII 2, p. 33) codicetii saec.
XI IF esse censet.
oo.
Codex Bibl. Laurentianae Mediceae Mss. Ashburn-
ham 1138, membranaceus, foliorum formae quartan. 99,
saec. XIV^ ineunte scriptus, continet Doctrinale glosis
instructum.
Fol. i« (inia parte): (S)Cribere clericulis paro // Doctrinale nouel-
lis // Fol. 99^: Doctrinale dei uirtute iuuante pegi. // Grates reddo tibi
genitor d's 2 tibi xpe. // Nate d'i d's. at(]3 tibi d's alitus ahne. // Quas tres
pfonas in idem eredo deitatis. // Sequuntur 6 lineae commentarii.
Doctriualia Codices manu scripti CXXXI
34.
Codex Mus ei Britaimici Aruiid. 232, membranaceus,
foliorum formae (luartanariae maioris 68, saec. XIV"
ineimte scriptus, continet Doctrinale glosa Gippi, quae
incipit 'Testanto philosopho', instructum.
Fol. i«: Glofa gippi fiiper doctrinale. // Teftante philofopho in p'mo
niethaphifice // omnis homo defid'io naturali h'itü fcTc cöcu // pifeit etc.
col. 2: Incipit doct'nale nigri alexädri de villa dei etc. SCriberc clericulis
paro // doctrinale nouellis //. Fol. 6S^: Doctrinale dei nirtute iuuäte pegi //
etc. Fincin textus sequirntur 15 lineae coninwntarii. Fol. 68^ vacat.
35.
Codex Bibl. Marciaiiae Venetae Class. XIII. Cod. 3,
membranaceiis, foliorum formae oblongae 84, saec.
XI V" ineunte scriptus, continet paginis bifariam divisis
Doctrinale glosa [Gippi], quae incipit 'Testante philoso-
pho', instructum. (Cf. no. 30. 34.)
Fol. i«: Teftante pli'o T pmo metha" oTf // hö defid'io n'ali . . . feie
ocupi // feit etc. Scribere clericulis paro doctrina // le nouellis etc. Fol. 84^:
Doct'nale dei u'tute iuuäte pegi etc. Finem textus sequiintnr 20 lineae
commentarii.
36.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 8152, membranaceus,
foliorum formae quartanariae maioris 40, saec. XIV"
ineunte scriptus, continet Doctrinale passim cum glosis
lineis intersertis et margini appositis.
Fol. 1^, l. 9 : SCribere clericulis paro // doctrinale nouellis // etc.
Fol. 40^: Doctrinale dei uirtute iuuante pegi // Grates reddo tibi genitor
deus et pater ahne // Nate dei deusq) (sie) atq) tibi dcus alitus alme //
Quos tres pfonas in idem credo deitatis //.
Primae litterae saepius auro distinctae sunt.
37.
Codex Bibl. Laurentianae Medicae Bibl. Strozz. 140,
membranaceus, foliorum formae quartanariae minoris 60,
saec. XIV" ineunte, ut videtur, scriptus, continet Doctrinale
cum raris glosis marginalibus.
Fol. J?«: ( ) Cribere clericulis paro doct'nale nouell' // Plura(]3 doc-
tOT^ fociabo fcripta nieoi^ //. Fol. 60^': ( ) Octrinale dei uirtute iuuante
pegi etc. II Explicit doctrinale Magiftri alexandrj d' uilla dei // Deo matri
niarie Gratias Am. //
IX'
CXXXII Bihliogrnpliia
38.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 8153, membranaceus,
foliorum forniae maximae 52, saec. XI V"* ineunte scrip-
tus, continet foliis 3*'^ — 50^ bipartitis Doctrbiale cum
commentario.
Fol. 5": SCribere clericulis paro do // ctrinalc noiicUis // Fol. 26^:
hie incipit octaiiü cap"^ do regimine dictionü // HIc iubet ordo libri iiocü
rc // gimcn reforari. // Fol. 40^: hie incipit deeiniü ca'" de quantitate fiUa-
ha^. II PAndcre .ppofiii p u'P fiH'a qq) //. Fol. 90^: Deo gras amen // Opere
finito fit laus et gloria xpo // Facto finc pia laudetur uirgo maria. // Ex-
plicit über qui dicit doctrinale. cuiuf // opo'itor fiiit magr alexäder de uilla
dei. // — Initio et iii fhie lihri inttdissinte scn'pti 2 folia vacant.
39.
Codex Bibl. Marcianae Venetae Class. XIII. Cod. 2,
membranaceus, foliorum formae quartaiiariae minoris 87,
saec. XIV** ineunte scriptus, continet Doctrinale glosis
interlinearibus instructum.
Fol. 1^ (cod. fol. 5<^)'. Incipit doct'nale magri alexandri: (ruhro
colore). (S)Cribe clericris paro doct'nale noiiell'. // Pl'raq) doctoi^ fociabo
fcripta meoT^ //. (Prima littera iniayinem rej^raesentat dimidiam fere partem
pcKjinae occitpantem.) — Fol. 87^: DOctrinale d'i u'tute iuuäte pegi etc.,
demde: Explic doctrTale laus xpo Arne // Iftud doct'nale fe'pfit fr iacob^ de
fcä // fophia. ordls frä) pdicatorum: // Amen.
Fraefixa sinit codici 4 folia manu recentiore cojtipleta, afjfixa 2 folia
fraymenta Doctri7ialis continentia.
40.
Codex Bibl. Riccardianae Plorentinae, membrana-
ceus, foliorum formae maximae 95, ineunte saec. XI V^,
ut mihi quidem videbatur, scriptus, continet Doctrinalis
textum.
Fol. i": (S)Cribere clericulis paro doct'nale nouell' //. Fol. 95^:
(D)Octrinale d'i u'tute iuuante pegi etc. Explicit doctrinal magiftri (ultimac
6 litter ae manu recentiore suppletae sunt; deinde sequitur rasura).
Hie codex nitidissime scriptus, in cataloyo saec. XV" assignatus, mea
quidem sententia .saec. XIV" ineunte confectus est.
41.
Codex Bibl. Ambrosianae Mediolanensis D. 265 inf.,
membranaceus, foliorum formae maximae 66, initio saec.
Iboctriiialis coclics mahn seripti CXXXllI
XIV^ ut mihi visum est, scriptus, continet Doctrinale
cum commentariis mag. Bonifacii de Museis.
42.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 378, charta-
ceus, foliorum formae quartanariae 115, anno circ. 1349
scriptus, exhibet foliis 28 — 41 'tractatum corresponden-
tem secundae parti Doctrinalis'.
Cf. Schum, Verz. d. Amplon. Handschr.-Sammluny zu Erfwt p. 633,
43.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 60, charta-
ceus, foliorum formae quartanariae 104, saec. XIV"
medio scriptus, exhibet fohis 1 — 88 commentarium in
I. partem Doctrinalis.
Li fine: Quatiior in verbis etc. (v. 1048) Finis adest operis, mer-
cedem posco laboris // finis adest vere, pretium vult scriptor liabore.
Manus recentior addtdü: A. D. M°CCC°LXXX quarto.
Cf. Schum, Verz. der Amplon. Hcmdschr. -Sammlung zu Erfurt }). 334.
43*.
Codex Bibl. Trecensis 1239, membranaceus, folio-
rum formae quartanariae 162 bipartitorum, saec. XIV"
medio scriptus, continet Doctrinale cum glosa amplis-
sima incerti auctoris.
hl fol. 1 legitur: Iste liber fuit Galteri de Condeto, quondam vcne-
rabilis supprioris Clarevallis, qui obiit anno Domini miilesimo trecentesimo
nonagesimo. //
Cf. Cat. (jm. des manuscr. des bibl. publ. des departements. Tome II
(Paris 1855) p. 508.
44.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 11785, chartaceus^
foliorum formae quartanariae 130, anno 1360 in vigi-
lia Pentecostes scriptus, continet commentarium in
Doctrinale.
45.
Codex Bibl. Arsenalis, quam vacant, Parisinae
1038, olim S. Victoris, membranaceus, foliorum formae
CXXXIV iBibliographia
maximae bipartitorum 224, anno 1375 scriptus, continet
Doctrinale cum amplissimis commentariis.
Fol. 1«: DOmine labia mea // aperies etc. Fol. 12^: SIcientes venito
ad aquas // etc. Fol. 14^: Scrib'e cricul" paro doc'^ nouell* // etc. Fol. 223^:
Doct'nale doi u'tute iiiuäte // pegi etc. Explicit ifte liber anno dni niille-
fimo // CCC" feptiiagefinio qnto die martis p° tn//flationem bti nicholai.
amen, et c'. Infra manu recentiore scriptum est: Hunc librum acquifiiiit
monasterio sancti victoris parifienfis frater Johannes. lamafTe (f 145S)
dum elTet prior eiul'd' ecclefie.
46.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 18404, chartaceus,
foliorum formae maximae 278, continet foliis 193 — 19G
'quaestiones secundae partis^ anno 1376 scriptae.
47.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 7736, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 99, anno 1379 scriptus,
continet glosam in Doctrinalis partem IL
Fol. 99: Explicit glofa fecüde partis i/ Anno domini M^CCC^LXXVüij"
finita eft illa glofa.
48.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 24870, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 157, anno 1382 scriptus,
continet commentarium in Doctrinale.
49.
Codex Bibl. Reg. Brfordiensis Ampi. 14, charta-
ceus, foliorum formae quartanariae 137, anno 1385
scriptus, continet foHis 84 — 137 Doctrinalis partem HI.
cum glosis.
Cf. Schum, Verz. d. Aniplon. Ilandsckr.- Sammlung zu Erfurt p. 294 sq.
50.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis C. 5, membran. et
chartac, foi-ma maxima, continet commentum magistri
Tibini in partem III., 'per manus diversas scriptum et
finitum anno 1387'.
De Tihino cf. Fahricius, hihi. tat. med. et inf. ac.t. p. 31.
Doctririalis Codices mann scripti CXXXV
51.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 62, chartacevis,
foliorum formae quartanariae 68, anno 1390 scriptus,
continet 'quaestiones de arte grammatica Donati, Pris-
ciani, Alexandri de Villa Dei a (sie) Helmholdo magistro
Pragensi'.
Cf. ScJnmi, Verz. d. Äm^jlon. Hmidschr.- Sammlung zu Erfurt p. 335.
52.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 63, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 129, c. anno 1395 scrip-
tus, continet foliis 1 — 92 commentarium in I. partem
Doctrinalis.
Cf. Schum, Verz. der Ämplon. Handschr.- Sammlung zu Erfurt j)- 335.
53.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 17, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 192, anno 1396 scriptus,
exhibet commentarium in Doctrinale a magistro loanne
de Munzingen compositum.
Cf. Schion, Verz. de)' Änqdon. Handschr. -Sammlung zu Erfurt j)- 298 f.
54.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 16670, membranaceus,
foliorum formae oblongae 92, saec. XI V° scriptus, con-
tinet foliis 25'^ — 91^' Doctrinale passim cum glosis in
margine positis.
Fol. 25": (S)Ci'ib'c clcriculis paro doct'na // le noucllis. C Pluraq3
doc // toT^ fociabo fcripta ineoi^. // Fol. 52^: (H)Ic iubet ordo libri vocü
regi // mö refcrari. // Fol. 64*^: Pand'e ^ppofui p uerfus fill'a qucq): //
Fol. 91^: DOctrinale dei v'tute iimäte pegi // etc. Finito libro fit laus et
gl'ia xpo. ame. // Ute über eft lohanis dei zeelinekers: // Fol. 92 racat.
Codex lautissime scriptus est.
55.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 8218, membranaceus,
foliorum formae quartanariae maioris 121, saec. XIV"^"
CXXXVl Bibliographia
scriptus, continet foliis 15^ — 12P Doctrinale glosa illa,
quae incipit 'Admirantes^ instructum.
Fol. 15^: Admirantes quondam ph'i cü vid'nt rem mirabiles boni-
tates. cü vid'nt celü etc. Fol. 16^^: SCribere clericulis paro doctrinale no-
iiellis // etc. Fol. 121^: Explicit nigri Alexandri über: de villa dei. Suh-
scriptionem ruhro colore repetitam sequitur eodem colore: Det ^p pena
fcriptori pulchra puella Amen. Amen dico tibi nö eft plus ibi // Qui me
feribebat chürad' nome habebat.
56.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 8427, membran., foliorum
formae oblongae 127, saec. XIV^ scriptus, continet foliis
104'* — 127^ partem I. et fragmentum partis IL cum glosis.
Fol. 104'': SCrib'e cl'icl'is paro doct'na'* nouellis. // Fol. 127^: Int pT
nö fit ocepcio ternas // S3 p : a* p C113 oiüctio fiet ea^^ // (v. 1109 sq.).
57.
Codex Bibl. Bodleianae Oxoniensis Laud. Lat. 68,
membranaceus, foliorum formae quartanariae 71, saec.
XIV^ scriptus, continet foliis O'"" — 55'' Doctrinalis textum,
scriptum per loannem de Bunna.
Fol. i)«: SCrib'e clericulis // paro doctrinale // nouellis. Fol. 55^:
Explicit teN:tus doctri // nalis magi&tri allexan // dri. (sie) de. uilla dei
fcript^ // per me iohannem de Bunna i'tudentem de // quo deo laus et ame. //
Liher niiide scriptus est.
58.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 13031, membranaceus,
foliorum formae quartanariae mai. 120, saec. XIV° scriptus,
continet inde a folio 3 Doctrinale (initio et in fine mutilum)
cum commentario.
Fol. 5": In diutatis neut' ^pducit aris (v. 121). Inde a folio 86
deficit textiiSf cui tarnen spatium relictian est. Fol. 119^ ( ) oct'nale dei
etc., idt. l. comment. : i h' hactenus.
59.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 8423, membranaceus,
foliorum formae oblongae 75, saec. XI V*^ scriptus, con-
tinet Doctrinale (initio mutilum) passim cimi glosis inter
lineas et scholiis in margine positis.
Fol. 1": Am f'uat qrt° tn an aut en repim° // (v. 32). Fol. 5i«:
Hie iub) ordo libri uocü regime ref'ari. // Fol. 49<'-: Pandere prepofiii p
uerP filTa qq). // Fol. 75'' ler/i non potesf. |
boctrinalis Codices manu scripti CXXXVH
60.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 14499, membranaceus,
foliorum formae quartanariae 164, saec. XIV° scriptiis,
continet Doctrinale cum glosa, quae incipit 'Admirantes\
(Cf. no. 3.6.8.9. 15. 16*. 55.)
Fol. i«: Admirätes q^iidä ph'i o uid'ent rr mirab'lef bolta // tes 2
uid'ent celü etc. Fol. 5«: Scribere cl'iculif paro // etc. Fol. 66(^: De
regimTe dcönü Vlil capitulü // Hie iubet ordo lib' // etc. Fol. 122^: Pand'e
^ppofiii p ii'fuf // etc. Fol. 164^: Doctrinale dei uirtute iuuäte pegi // etc.
61.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 15134, olim S. Victoris,
membranaceus, foliorum formae quartanariae mai. 197,
saec. XIV*^, iit mihi quidem visum est, scriptus, continet
foliis 1 — 83 Doctrinalis textum.
Fol. i«: SCi-ibere clericiü' po doct'nale nouell'. // Fol. 33^: Hie
iubet ordo lib' vocü regime refari //. Fol. 39^^: PAndere // ^ppofui p v'fus
fiUaba qq) //. Fol. 83^: Explicit doctrinale. Initio voluminis legitur manu
posteriore scriptum: Anno milleno ducenteno duodeno // Doctor alexander
venerabilis atqj magister // Doctrinale fuum fecit cömune legendum.
Codex sjjletidiclissime exciratus (litteris (jrandihus jüerumque auro
distinctis marginihusque nitide exornatis), qui in catalogo saec. XV ^ assig-
natur, sine dubio saec. XI V^ est.
62.
Codex Bibl. Nat. Florentinae I. 8. 53, membrana-
ceus, foliorum formae oblongae 56, saec. XIV°, ut mihi
visum est, scriptus, continet Doctrinale raris glosis inter-
linearibus instructum et litteris Latinis exaratum.
Fol. i«: (SjCRIBERE CLERIC // VLIS PARO DOCTR // IN ALE
NO VELLIS //. (Prima littera auro disincta est.) — Fol. 56^: (D)OCTRINALE
dei uirtute iuuante pegi etc. li EXPLICIT DOCTRINALE MÄGRI ALEXA //
DRI DE VILLA DEI. DEO GRATIAS AMEN :
Hie quoque liher, in catalogo saec. XV^ assignattis, quin saec. XIV"
scrijjtus sit, non duhito.
60
o.
Codex Musei Britannici 28279, membran., fohorum
formae quartanariae mai. 57, saec. XI V°, ut mihi quidem
videbatur, scriptus, continet Doctrinalis textum.
Fol. 2^: Scribere clericulis paro doctrin // ale nouelis (sie) 11
Fol. 57'". DOctrinale dei uirtute iuuante pegi. // etc. . . Deo Gras Amen.
Codex iiUidissime exaratus in catalogo quidem saec. XV*^ attrihuilur.
CXXXVIII ßibliographia
64.
Codex Bibl. Conv. Saiigallensis 901, membranacous,
foliorum fonnae maximae 123, saec. XIV^ ab Hermanno
quorlam scriptus, continet Doctrinale cum expositione
mag. Bertholdi Tiiriceusis.
In flne: Hermanni, Chrifte, fcriptoris tu misercre Amen. 0 Jefii
Christe salvator Amen.
65.
Codex Bibl. Barberinae Romanae XL 96, mem-
branaceus, forma quartanaria, saec. XIV^, ut mihi quidem
videbatur, scriptus, continet foliis 15^ — 102^ Doctrinale
cum glosis.
Fol. 15^: Incipit doctrinale Mag?! Aloxandri de villa dei T Eiiftria
etc. Fol. l?**: SCRIbere clericulis // etc. Fol. 102^: Doctrinale dei uirtute
iuuäte pegi ;/ etc. . . AMEN.
66.
Codex Bibl. Palat. Vindobonensis 2443, membra-
naceus, foliorum formae quartanariae 98, saec. XIV'^
scriptus, continet Doctrinale glosis instructum.
67.
Codex Musei Britannici 15584, membranaceus, folio-
rum formae maximae 81, sub linem saec. XIV*, ut videtur,
scriptus, continet Doctrinalis textum (commentario tamen
spatio relicto).
Fol. 1 vacat. - Fol. 5«: SCRIB // ERE C // LERI // CVLIs // paro
doctrinale no // iiellis. // — Fol. 80^: Doctrinale dei uirtute iuuäte pegi n
e/c. Explicit Doctrinale J^iagri Alexädri i/ De uilla dei. Deo Gras. Arne, //
Fol. 81 vacat.
68.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 9679, membranaceus,
foliorum formae quartanariae 148, saec. XI V^ scriptus,
continet glosas in Doctrinale.
69.
Codex Bibl. Univ. Erlangensis 483, membranaceus,
foliorum formae maximae 141, saec. XIV" scriptus, con-
tinet foliis 9'^ — 26^ bipartitis Doctrinalis textum.
I
Doctrinalis Codices manu scripti CXXXIX
70.
Codex Bibl. urbis Metensis 384, membranaceus,
forma oblonga, saec. XIV scriptus, continet foliis bifa-
riam divisis Dootrinale cum expositione.
Liher ecclesiae cathedralis Metensis erat et signatus est: To. Herbilloin.
71.
Codex Musei Meermanno-Westreeniani Hagani, mem-
branaceus, forma quartanaria min., saec. XIV^ scriptus,
continet Doctrinale cum glosis.
72.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 8156, membranaceus,
foliorum formae maximae 110, saec. XIV^ scriptus, con-
tinet commentarium (in fine mutilum) in Doctrinale.
73.
Codex Bibl. Rotomagensis 1027, chartaceus, foliorum
188, saec. XIV^ scriptus, continet Doctrinale cum glosis.
Cf. Cat. gen. des inanuscr. des hihi, puhl, de France. Departetnents.
Tome I p. 258.
74.
Codex Bibl. publ. Metensis 513, chartaceus, forma
quartanaria min., saec. XIV^ scriptus, continet Doctrinale
cum glosis.
Liher parum accurate scriptns Celestinorum Mctensiuin siynatus est.
74*.
Codex Bibl. Monast. Bngelbergensis 217, chartaceus,
foliorum formae maximae 155, saec. XIV*' exaratus et
rubricatiis, continet foliis 2 — -98 commentarium in III.
et IV. partem Doctrinalis et foliis 103 — 155 Doctrinalis
partem III. et IV. cum glosis interlinear ibus.
Cf. Gottwald, Cat. codd. manu Script., qui asservantur in hihi,
monast. Encjelheryensis in Helvetia (Frih., Herder, 1891).
75.
Codex Bibl. Vendocinensis 180, membranaceus, folio-
rum 180, saec. XIV^ scriptus, exhibet Doctrinale cum
glosa 'Admirantes'.
Cf. Cat. gen. des manuscr. des hihi. puhl. de France. Departements.
Tome III p. 454.
OXL Bibliograpiiia
76.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 33, cliartaceus,
foliorum forniae quartanariae 104, saec. XIV medio et
exeunte scriptus, continet foliis 47 — 103 'notabilia primae
partis Doctrinalis'.
Cf. Schum, Verz. der Avijjlon. Handschr. -Sammlung zu Erfurtp. 312.
77.
Codex Bibl. Helmstadiensis 727 (791), cliartaceus,
foliorum formae quartanariae 257, continet foliis 1 — 144
'grammaticam Latinam secundum Alexandrum de Villa
Dei', saec. XI V*^ scriptum.
Cf. 0. V. Heinemami, die Handschr. der Herzogl. Bihl. zu Wolfen-
hüitel. I. Abth.: die Helmstädter Handschr. no. 791.
78.
Duo folia Bibl. Reg. Bruxellensis, saec. XIV"" ab
Hermanne Hamborch scripta, continent Doctrinalis par-
tis III. fragmentimi.
79.
Collectanea Bibl. Guelferbytanae 404 no. 12, 13, 14
exliibent Doctrinalis III. partis varia fragmenta, saec. XIV
scripta.
80.
Codex Bibl. Palat. Vindobonensis 4991, cliartaceus,
foliorum formae quartanariae 428, continet foliis 12^ — 423^
Doctrinale cum mag. Henguini amplissimo commentario,
anno 1401 finito.
Fronti codicis agijlutinatum est 'programma'. Magiftor Bricciiis do
Cilia {seu Celeia) brciii legere ineipiet piimam partem Alexaiidri doctri-
nalis locuni horamque intimaturus. ( Brie ciu s ille intra anno s 1476 — 1485
ter ordinis philosophoriim iti Ihiiv. Vindobon. Decanus fuit,) In ßne
primae partis'. Explicit opus primae pariis doctrinalis per inanus lohaniiis
Zebingcr filius (!) ciiiitatis. In fine tertiae partis: Finitum el't iftud coni-
rnentum anno deniini M" (piadringentefinio j)rinio fabbato die poft inuen-
tioncni fancte enicis. Explicit cornmentnm l'uper tercia parte dicta reuc-
rendi niagiftri henguini pronunciatuni per reuerendum magiftrum johan-
lUMii Kiitiigftain et reportatutn per Oswakhnn de chufllain. (Quorum
prinius sine dubio ducto}' conttuentarli, (/Her leefor, teiiivs seriptor erat.)
Doclrinalis Codices manu scripti CXLI
81.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 6724, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 182, anno 1404 scriptus,
continet foliis 5''' — 173'' Doctrinalis partes I. II. glosis
instriiotas.
Fol. 5«: SCribere cle'icul' po doct'nalc noiiellis //. Fol. 173^:
VerboTj-q) data fit declinaco qrta. // Fol. 174": Explicit f"* ps alex" etc.
Anno dni M". quadngetefTo 4° // finita (sie) e ifte liber.
82.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 7749, chartaceus, folio-
rum formae quartanariae 250, continet foliis 16'^ — 23''
commentum I. partis Doctrinalis, 'per manus loannis
Kaufring conscriptum anno [140] 9'.
83.
Codex Bibl. Univ. Basileensis F. VI. 14, charta-
ceus, forma oblonga, armo 1411 scriptus, continet Doc-
trinalis partium I. II. textum.
84.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis D. 7, chartaceus,
forma quartanaria, continet foliis 269 — 347 Doctrinalis
partis III. textum, per loannem Pfister de Noerdlinga
anno 1420 scriptum.
Fol. 347: Explicit Docirinalo tertie partis Alexandri fcriptum et
finitum per me lohannem Pfister de Nördlinga. In die luliane Virginis.
Anno Domini 1420.
85.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 40, charta-
ceus, foliorum formae quartanariae 129, anno 1421
scriptus, exhibet foliis 49—105 'quaestiones de IL parte
Doctrinalis institutas.'
Cf. Schuni, Verz. d. Amplon. Handschr.-Sammlunff zu Erfurt p. 318.
86.
Codex Bibl. Reg. IDrfordiensis Ampi. 339, char-
taceus, foliorum formae quartanariae 118, anno 1422
a lacobo Borchardo scriptus, continet 'quaestiones de IL
CXLII BibJiographia
parte Düctriiialis a baccalaureo quoclam Borussico in-
stitutas'.
Cf. t)rhuin, Vcrz. d. Amploii. Ihmchch r.-Samvdinvj zu Erfurt p. 500.
87.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 31, cliarta-
ceus, füliorum forniae quartanariae 169, aiiiio 1426 per
Nicolaum Norrusz de Dyebacli scriptus, continet foliis
130 — 168 Doctriiialiö I. partem glosa interliiieari illu-
ötratam.
Cf. Schum, Vcrz. d. Ät/iplon. Uandschr.-Sammluny zu Erfurt j). 312.
Codex Bibl. Anibroöianae Mediolaiieuöis I. 161 irif.,
cliarLaceus, forma (juartanaria, aimo 1429 scriptus, con-
tinet Doctrinale cum glosis.
89.
Codex Bibl. Marcianae Venetae Class. XIII. Cod. 1,
chartaceus, forma maxima, anno 1435 scriptus, continet
Doctrinale amplissimo connnentario instructinn.
Fol. i": ( ) icut dicit fapicns // timor dni fil nego // ciacio iiia etc.
Fol. 5^, col. 2: ( ) Criboro clo // ricnlis paro doctrinale no // ut'llis etc.
Fol. ult.^: Dco gralias Cöpletum // fuifc hoc opus M"CCCC"XXXV" // die feptinio
februaiii hora XXIP T palacio coTs vice3io p me michahelej Hilpraiit thco-
tonicu) domicellü dni poteftat' dni pauli lauredario.
90.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis L. 92, chartaceus,
foliorum formae minimae 88, continet Doctrinalis partium
I. IL textum, anno 1438 scriptum.
91.
Codex Bibl. Casanatensis Romanae C. II. 17, mem-
branaceus, forma oblonga, anno 1439 scriptus, continet
Doctrinale.
92.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis D. 17, chartaceus,
forma (juartanaria, continet foliis 27 — 521 commen-
Docti'inalis Codices manu scripti CXLIII
tarium amplissimum in Doctriiialis partem IL, anno 1441
scriptum.
Fol. 521: Expliciunt collecUi fiiper fceundain partem per mc Ulri-
ciim Roror iuiie teniporis i'colarem Nordlingae et finita per reuerendinn
Mngiftrum Paulum Mnir de Werdea baccalaiueum uniuerlitatis ftudii
Heidelbergensis. Sub anno 1441 feria s. aDt(^ i'eftiun Pentecofics iuIVa
lioram duodecimam et horam primam.
93.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 20175, chartaceus,
foliorum formae octonariae 463, continet foliis L'^— 69''
Doctrinalis partium I. IL textum, anno 1441 scriptum.
94.
Codex Bibl. Palat. Vindobonensis 5502, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 279, anno 1443 scriptus,
continet foliis L' — 134^ Doctrinalis partes IL III. cum
commentario Hieronymi de Werdea.
95.
Codex Bibl. Reg. Stuttgardiensis Poet, et philol.
Q. no. 39, chartaceus, foliorum formae quartanariae 281,
anno 1445 scriptus, continet Doctrinale cum commentario.
Codex e monasterio Wihlingensi oriundus a Martino Sclmider de
Baiibenlmfen, diiscipulo Ulmcnsi, scriptus et confectus est: Anno Dom. M45
i'eria fexta poft feftum Sancte Margarete poft prandium hora nndecima.
96.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 26823, chartaceus, folio-
rum formae quartanariae 185, continet foliis 43^—84^^ 'con-
cepta I. partis Alexandri magistrorum Beronis, Schreck et
Pruck in studio Viennensi, scripta per Martinum Tornator
de Argentina anno 1446'.
Siihscriptionein sequitiir iUoruni triuni viayistrorum viva imago.
97.
Codices Bibl. Palat. Vindobonensis 5150 et 5150*,
chartacei, foliorum formae quartanariae 319, annis 1447
et 1449 scripti, continent 'grammaticam metricam
[Alexandri de Villa Dei] cum commentariis, quos in
universitate Viennensi docuit Hieronymus de Werdea'.
CXLIV Riblio^nnpliia
1)8.
Codex Bibl. Sangallensis 881, cliartaceiis, forma
qiiartaiiaria, anno 1448 scriptus, continct Doctrinalis
partem III. cum commentario 'de Dybin'.
99.
Codex Bibl. Univ. Vratislaviensis IV Qu. 76, char-
taceus, foliorum 300, continet foliis 1 — 242 'conmientum
in Doctrinale, scriptum in schola S. Mariae Magdalenae
Vratiölav. anno 1449 per loannem Fabrum\
100.
Codices Bibl. Sangallensis 883 et 884, chartacei,
forma quartanaria, anno 1449 scripti, continent Remigii
commentarium in Doctrinale.
hl ultima im<iina cod. 883 (p. 468) leyitnr: Explicil commenlum
Remigii per me Matheiim Zimmermann.
101.
Codex Bibl. Monast. Lambacensis 644, cliartaceus,
foliorum formae quartanariae 282, anno 1449 scriptus, con-
tinet Doctrinalis partem III. cum amplissimo commento.
102.
' Codex Bibl. Musei Nat. Hungarici Budapestinensis
Mss. Lat. med. aevi 111, cliartaceus, foliorum formae
(piartanariae 161, continet Doctrinalis partem III. peramplo
commentario instructam et amio 1450 'per Stephanum
Waechlinger, artium waccalaureum (sie) universitatis
wiennensis', scriptam.
103.
Codex Bibl. Univ. Budapestinensis 24, membrana-
ceus, foliorum formae quartanariae 72, initio saec. XV\
ut videtiu', scriptus, continet Doctrinale cum commento
Ludovici de Guastis (^^ir).
Cf. Catc(lo(/i(s cv(h/. J>ihl. IJiiir. JJudapcsL (1881) ji. 1:J.
1
Doctrinalis Codices manu scripti CXLV
104.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 41, chartaceus,
foliorum formae qiiartanariae 196, initio saeculi XV^ scrip-
tus, exhibet conimentarium in I. partem Doctrinalis.
Cf. Schum, Verz. de?' Ärnj^lon. Handschr- Sammlung zu Erfurt p. 319.
105.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 59, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 133, saec. XV^ ineunte
scriptus, exhibet mag. Vicentii Tribergensis commenta-
rium in II. partem Doctrinalis.
Cf. Schum l. c. p. 333.
106.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 3, chartaceus,
foliorum formae duodenariae 129, saec. XV*^ ineunte
scriptus, exhibet foliis 1 — 7^6 'expositionem Germanicam
omnium vocabulorum primae partis Alexandri'.
Cf. Schum l. c. p. 758.
107.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 70% charta-
ceus, foliorum formae quartanariae 178, saec. XV^ in-
eunte scriptus, continet foliis 1 — 92 'glosam super IL
parte Doctrinahs' et foliis 95 — 173 'quaestiones super
eadem IL parte modernas' [a mag. Symone institutas].
Cf. Schum l. c. p. 341.
108.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis Ampi. 43, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 166, saec. XV° ineunte
scriptus, continet fohis 60 — 127 commentarium in IL
partem Doctrinalis.
Cf Schum l. c. p. 320.
109.
Codex Bibl. Palat. Vindobonensis 4966, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 280, continet foliis l"" — 148^'
Doctrinalis partem III. cum commentario, anno circiter
1450 scriptam.
Monunienta Germauiae Paedagogica XII X
CXLVI Bibliographia
109*.
Codex Bibl. Massiliensis 1017, chartaceus, foliorum
formae qiiartanariae 198, saec. XV*^ rnedio scriptus, ex-
hibet Doctrinale cum commentario.
Cf. Cat. gen. des manuscr. des hihi. puhJ. de France. Departements.
Tome XV p. 293.
110.
Codex Bibl. Laurentianae Mediceae Plut. XCI Sup. 49,
chartaceus, foliorum formae quartanariae 60, saec. XV'*
medio scriptus, continet Doctrinalis textum.
Fol. i«: ( ) CRIBERE OLE /, riciilis paro doctrinale // nouellis.
Pliiraq) doctoii // fociabo fcripta meorum //. — Fol. 60^: Doctrinale dci
iiirtute inuante pegi // etc. Qni fc'pfit fc'bat feinp cu) dn'o uiuat // Viuat
in colis femper cii) dno felix. // DEO. GRATIAS. AMEN.
111.
Codex Bibl. Palat. Vindt)bonensis 2399, membrana-
ceus, foliorum formae maximae 67, saec. XV" medio, iit
videtur, scriptus, continet Doctrinalis textum.
111*.
Codex Bibl. publ. Bononiensis Franciae 185, mem-
branaceus, foliorum formae quartanariae 234, saec. XV°
medio circiter scriptus, continet Doctrinale soluta oratione
redditum [per Nicolaum Francisci] cum glosa.
Inctpif: Prohemium. Quia Alexander de Villa Dei docet niidta in
Doctiinali mctrico fore reservanda (minio i'eseranda), id est declaranda
per doctores bive niagistros efr. Finii: in nnitate trinitatis benedictus
vivit et regnat in secida secniornm Amen.
Cf. Cat. (Jen. des ntcmnsc?-. des hihi. puhl. des d('2)ariements. Tome 1 V
(Paris 1872) p. ()85; lierue des sociefh saranfes 1S8S, S^ Serie, II p. oH.
112.
Codex Bibl. Helnistadiensis 625 (674), chartaceus,
foliorum formae quartanariae 55, continet foliis 2 — 48
Doctrinalis partes T. IT. cum commento, per Andream
Gandersemensem ainio 1451 s(;riptas.
Cf. (). r. Ileineijnrnn, die Jlandsrhr. de)' llerzogl. Bihl. zn IVolfeu-
hättel. J. AhiJieilmuj: die Ifdiiisiädler ]l<nuhchr. no. ()74.
Doctrinalis Codices manu scripti CXLVII
112*.
Codex ßibl. Trecensis 1606, chartaceus, foliorum for-
mae quartanariae 414 bipartitorum, annis 1453 — 1455
per Simonem Commorantem scriptus, continet Doctrinale
cum commentario a mag. Dionysio Gauden Divione
recitato.
Cf. Cat. gen. des manusrr. des hihi. jmhl. des departements. Tome II
(Paris 1855) p- 680.
113.
Codex Bibl. Aiigustae Guelferbytanae 793 Nov.,
chartaceus, forma quartanaria, continet 27 prioribus foliis
Doctrinalis parteml. (initio mutilam), anno 1455 scriptam,
et 30 foliis partem II. cum raris glosis interlinearibus.
114.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis P. 39, chartaceus,
forma quartanaria, continet foliis 2 — 277 commentarium
in I. et IL partem, anno 1455 per 'Heinzen Biringer
de Bamberga' scriptum.
115.
Codex Bibl. Univ. Vratislaviensis IV Qu. 75, char-
taceus, foliorum 489, annis 1458 et 1459 scriptus,
exhibet foliis 1 — 130 Doctrinale cum glosis interlineari-
bus et marginalibus, et foliis 180 — 489 amplissinmm
commentarii mi .
116.
Codex Helmstadiensis 654 (704), chartaceus, foHo-
rum formae quartanariae 272, continet foliis 3 — 154
Doctrinale cum commento, cuius quidem pars I. anno
1461 scripta est.
Cf. 0. V. Heineniann, die Ilcmdschr. der Herzoyl. Bihl. zu Wolfen-
hiltiel, I. Ähth.: die Hehnstädter Handschr. no. 704.
117.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 14898, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 266, anno 1462 scriptus,
continet foliis 1 — 211 glosam et foliis 235 — 264 textum
IL partis Doctrinalis.
X*
CXLVIII Bibliographia
118.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 400, chartaceus, folio-
rum formae quartanariae 167, anno 1462 scriptus, con-
tinet Doctrinale cum scholiis et amplissimis comnien-
tariis in I. et II. partem.
Fol. 111^: Anno dni 1462. in die fcti arnolfi episcopi. — Fol. 138:
Tertia pars doctrina // lis alexandri (solus textiis, qui fi?nt fol. 167^).
119.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 16165, chartaceus,
foliorum formae maximae 346, continet foliis 280*'^ — 346^
Doctrinalis textum, anno 1464 scriptum.
120.
Codex Helmstadiensis 604 (652), chartaceus, folio-
rum formae quartanariae 220, continet foliis 1'' — 134^'
Doctrinale cum commento, per Henigum Hagen anno
1466 in vigiha Magdalenae scriptum.
Cf. 0. V. Heinemann, die Handschr. der Herzogl. Bibl zu Wolfen-
hilttel. I. Abth.: die Helmstädter Handschr. no. 652.
121.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 17882, membranaceus,
foliorum formae maximae 155, anno 1468 scriptus, con-
tinet Doctrinahs partes II. III. cum amplissimis com-
mentariis.
Fol. 155^: Anno milleno cü c qiiater agmine deno // Adiücto tctus
üb' hie fuit ato) pactus // Scriptor tardauit f) fi uos attcdiauit // Ut par-
catur ei clamat amore dei // Miiltü tiirbatus q3 eorpore req3 guat^ // Scrib'e
non potu't vnde turbatus erat etc. Tempus quo ifte liber fc'ptus e // Dum
feeptrü ludouicus habet, pauhis dj-adema // Quater c. mille. 1. x. quibus
adimus (sie) octo // Mareelli trau Fla. fcriptor j)fecerat ifta. //
121*.
Codex Bibl. Univ. Erlangensis 19, chartaceus, folio-
rum formae maximae 209, continet 'commentum aureum
loannis de Nova Domo super II. parte Doctrinalis', per
Marcimi de Husen anno 1468 prima die post festum
S. Bartholomaei scriptum.
Cf.A.F. Pfeiifer, Bejjträfje z.Kcnntniss alter Ih'i eher n.Handschrifteti.
H Stücke (Hof 1783— 86) p- 230 sqq.
Doctrinalis Codices manu scripti CXLIX
122.
Codex Bibl. Augustae Guelferbytanae 795 Nov.,
chartaceus forma quartanaria, continet Doctrinale (in
fine mutiluin), cuius quidem pars I. anno 1470 scripta
est, cum glosis et peramplo commento in III. partem.
123.
Codex Bibl. Palat. Vindobonensis 2289, membra-
naceus, foliorum formae maximae 72, continet Doctrinalis
partes I. IL, figmis coloratis ornatas et, ut videtur, in
usum archiducis Austriae [Maximiliani] destinatas [a
magistro Stephane Heuner] anno circiter 1470.
124.
Codex Bibl. Augustae Guelferbytanae 798 Nov.,
chartaceus forma quartanaria, continet Doctrinale cum
glosis interlinearibus, cuius pars II. per 'betr. ('^) de Ber'
anno 1471 scripta est.
125.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 14636, chartaceus, foUo-
rum formae quartanariae 220, continet foliis 37^ — 218^
Doctrinalis partem IL commentario amplissimo illustra-
tam et anno 1471 per 'fratrem lacobum Schlehen de
Vilsecgk, monachum ordinis S. Benedicti professum in
monasterio S. Bmmerani' scriptam.
126.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 19656^, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 81, anno 1471 scriptus,
continet Doctrinalis partem IL cum expositione.
127.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 6725, chartaceus, fo-
liorum formae quartanariae 150, continet foliis P — 122^^^
Doctrinalis partem I. commentario instructam et a. 1473
scriptam.
CL Bibliographia
1
Codex Bibl. Univ. Vratislaviensis Qu. 77, charta-
ceiis, foliorum 348, continet foliis 71 — 125 'seciindam
partem Doctrinalis Alexandri Parisiensis explicatam', et
foliis 125 — 218 'aliam expositionem secundae partis'
anno 1473 scriptam.
129.
Codex Bibl. Monast. S. Petri Salisburgeiisis b IV 2,
chartaceus, foliorimi formae quartanariae 266, anno 1473
scriptus, continet commentarium in I. partem.
In fine : Explicit liber in primis bonus videlicet commentarius prime
partis doctrinalis mgri Alexandri pronuncciatuni (sie) falc3eburge ad fcütn
petrum. Et scriptus per me petrü liörndl' tunc temporis scolipeta in fupra-
dicta ciuitate. Finit volumen die prima menlis lulij anno dili M.CCCC 73.
130.
Codex Bibl. Claustri Neoburgensis, chartaceus, anno
1474 per 'Casparuni Wannpach, scolarem ad S. Petrum
Monaci', scriptus, continet Doctrinale cum commentario
mag. Udalrici Aezinger de Iilgra.
131.
Codex Bibl. Reg. Erfordiensis, Ampi. 32, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 128, anno 1476 scriptus,
continet foliis 52 — 128 Doctrhialis III. partis fragmentum
glosis interlinearibus illustratum.
Cf. Schum, Ve7-z. der Amplon. Handschr.-Sammlimy zu Erfurt p. 812.
132.
Codex Bibl. Marcianae Venetae Class. XIII 4, char-
taceus, forma maxima, anno 1478 scriptus, continet
Doctrinale cum commento.
Fol. 1^: Commentuni sup doctrinali // SCribere clericulis paro doc //
trinale etc. In fine: MCCCC"LXXVlll.
133.
Codex Bibl. Palat. Vindobonensis 2369, membrana-
ceus, foliorum formae maximae 46, continet Doctrinale
perpulchris litteris grandibus ac figuris coloratis oi'natum
et in usum Blancae Mariae, ducissae Modlolanoisis, aiiiio
circiter 1485 (jonfectum.
I
Doctrinalis Codices manu scripti OLI
134.
Codex Bibl. Reg. Monacenöis 19870, chartaceus,
folioriim formae octonariae 362, anno 1486 scriptus,
continet perampla commentaria in Doctrinale.
135.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 18797, chartacens,
foliorum formae qnartanariae 176, continet foliis 66*^ — 176^
partem III. cum giosis, anno [14] 8 9 per 'Hainricum
Kuenzner de Chopsstain' conscriptam.
136.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 19655, chartaceus,
foliorum formae qnartanariae 203, anno 1491 scriptus,
continet Doctrinalis partem IL cum commentario.
137.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 19654, chartaceus,
foliorum formae qnartanariae 92, anno 1491 scriptus,
continet Doctrinalis partem I. cum commentario.
138.
Codex Bibl. Palat. Vindobonensis 4786, chartaceus,
foliorum formae octonariae 105, continet foliis P — 61^
Doctrinalis partem III. cum giosis interlinearibus Latinis
et Germanicis, anno 1493 scriptam.
139.
Codex Monast. S. Floriani Austr. XI 591, charta-
ceus, foliorum formae octonariae 101, continet Doctrinalis
partem II. cum commentario, 'finitam anno 1497 per
Stephanum de Emerstarff, scholarem in monasterio sancti
Floriani'.
140.
Codex Musei Britannici Butl. 12026, membranaceus,
foliorum formae qnartanariae min. 66, saec. XV*^ scriptus,
continet Doctrinalis textum.
CLll Bibliographia
141.
Codex Musei Britaimici Arund. 243, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 389, saec. XV scriptus,
continet foliis 1 — 153 Doctrinalis partem I. cum peramplo
commentario.
142.
Codex Musei Britannici Harl. 2577, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 180, saec. XV° scriptus,
continet foliis 132'' — 180^ Doctrinalis textum.
143.
Codex Musei Britannici Harl. 3404, membranaceus,
foliorum formae quartanariae 82, saec. XV° scriptus,
continet Doctrinalis partes I. IL cum commentario.
144.
Codex Musei Britannici Burn. 213, chartaceus, fo-
liorum formae maximae 187, saec. XV^ scriptus, con-
tinet foliis 145 — 171 conmientarium in III. partem
Doctrinalis.
145.
Codex Musei Britannici 19046, chartaceus, foliorum
formae quartanariae 132, saec. XV^ scriptus, continet
varias particulas Doctrinalis.
146.
Codex Bibl. Reg. Stuttgardiensis Poet, et Philol.
Q. 5, chartaceus, saec. XV° confectus, continet foliis
45'' — 142^ Doctrhialis partium I. II. textum, a Bartlio-
lomaeo de Schorndorff exscriptum.
147.
Codex Bibl. Reg. Stuttgardiensis Poet, et Philol.
Q. 43, chartaceus, foliorum 149, saec. XV^ scriptus,
continet foliis 1 — 47 Doctrinalis partem III. ciun glosis
interlinearibus et marginalibus.
148.
Codex Bibl. Reg. Stuttgardiensis Poet, et Philol.
Q. 53, (;hartaceus folionini 234, sae(;. XV" s('riptus,
Doctrinalis Codices manu scripti CLIII
continet foliis 67"" — 125^ partis I. textum, foliis 126 — 166
commentarium in partem IL, foliis 174"^ — 217'' partium
IL III. textum.
149.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 8425, chartaceus, fo-
liorum formae quartanariae 131, saec. XV° scriptus,
continet Doctrinalis textum passim glosis marginalibus
explicatum.
150.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 8426, chartaceus, fo-
liorum formae quartanariae 125, saec. XV° scriptus,
continet foliis L^ — 33^ Doctrinalis partis III. textum.
151.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 8154, chartaceus, fo-
liorum formae maximae 107, saec. XV^ scriptus, continet
foliis 1 — 65 DoctrinaKs textum (in fine mutilum).
152.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 8155, chartaceus, foho-
rum formae maximae 66, saec. XV° scriptus, continet
Doctrinalis partium I. IL textum.
153.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 16669, chartaceus, fo-
liorum formae oblongae 209, continet foliis P — 70^'
Doctrinalis textum (initio mutilum).
154.
Codex Bibl. Nat. Parisinae 14747, chartaceus, fo-
horum formae maximae 212, saec. XV^ scriptus, con-
tinet Doctrinale amplissimo commentario instructum.
(Inde a folio 129 deficit textus spatio tamen ei relicto.)
155.
Codex Bibl. publ. Moguntinae 309, chartaceus forma
quartanaria, saec. XV° scriptus, continet Doctrinahs par-
tem III. cum commentario.
OLIV Bibliographin
156.
Codex Bibl. piibl. Mogimtinae 228, chartaceiis, forma
quartanaria, saec. XV" scriptiis, continet Doctrinalis par-
tes I. et ITI.
157.
Codex Bibl. piibl. Mogimtinae 232, chartaceus, forma
quartanaria, saec. XV° scriptus, continet 'glosam super IL
parte' Doctrinalis.
158.
Codex Bibl. publ. Moguntinae 403, cliartaceus, forma
quartanaria, saec. XV" scriptus, continet 'dicta super IL
parte' Doctrinalis.
159.
Codex Bibl. Univ. Basileensis F IX 6, chartaceus,
forma quartanaria, saec. XV" scriptus, continet Doctrinalis
partem I. cum amplissimo commentario.
In idt. folii pag. aversa leyüiir : Anno milleno dueeteno q) dcno //
Doctor alexander venerabilis at) mag. /, Doctrinale fuü dedit in cömiine
legendi!.
160.
Codex Bibl. Univ. Basileensis F VII 16, chartaceus,
saec. XV" scriptus, continet Doctrinalis partem IL cum
commentario.
161.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 5938, chartaceus, folio-
rum formae quartanariae 326, saec. XV" scriptus, continet
Doctrinalis partes I. IL cum amplissimis commentariis.
162.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 5973, chartaceus, fo-
liorum formae quartanariae 291, saec. XV" scriptus,
continet foliis 21'' — 232'' Doctrinalis partem III. uberrimo
commentario instructam.
163.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 7649 I, chartaceus,
folioi'uni formae quartanariae 255, saec. XV" scriptus,
contiiu^t foliis L' — 36'' Doctrinalis parthiin 1. IL textum.
Doctrinalis Codices manu scripti CLV
164.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 7649 II, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 259, saec. XV° scriptus,
continet foliis 1'^ — Sl''^ Doctrinalis partem IL (in üne
mutilam) cum commentario.
165.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 7740, chartaceus, fo-
liorum formae quartanariae 261, saec. XV*^ scriptus,
continet foliis 16P — 231'' Doctrinalis partem III. (in line
mutilam) cum commentario,
166.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 7753, chartaceus, fo-
liorum formae quartanariae 279, saec. XV'' scriptus,
continet Doctrinalis partem I. (in üne mutilam) cum
amplo commentario.
167.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 7825, chartaceus, fo-
liorum formae octonariae 182, saec. XV'' scriptus, con-
tinet Doctrinalis partem IL (in fine mutilam) cum com-
mentario.
168.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 7829, chartaceus,
saec. XV scriptus, continet foliis 143 — 160 Doctrinalis
partis L capitulum de verbis deponentialibus.
169.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 14659, chartaceus, fo-
liorum formae quartanariae 345, saec. XV" scriptus,
continet foliis 2^ — 234^ Doctrinalis partes I. IL cum
commentario.
170.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 14853, chartaceus,
foliorum formae minimae 145, saec. XV^ scriptus, con-
tinet foliis V — 112'^ Doctrinahs textiim.
CliYI ßibliographia
171.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 14686, chartaceiis,
foliorum formae quartanariae 155, saec. XV^ scriptus,
conti riet commentarium in Doctrinalis parteni I.
172.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 24542, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 57, saec. XV" scriptus,
continet foliis 27"" — 55^ Doctrinalis partis III. capitulum
de figuris grammaticalibus cum glosis.
173.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 19656, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 326, saec. XV" scriptus,
continet foliis 1'' — 199"^ Doctrinalis partem III. cum
commentario.
174.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 19656'', chartaceus,
foliorum formae quartanariae 194, saec. XV" scriptus,
continet foliis 1'' — 147'' Doctrinalis partes I. IL cum
expositione.
175.
• Codex Bibl. Reg. Monacensis 19664, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 258, saec. XV" scriptus,
continet foliis 89'' — 258^ Doctrinalis partem I. cum am-
plissimo commentario.
176.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 24543, chartaceus,
fohorum formae quartanariae 245, saec. XV" scriptus,
continet fohis 2" — 182'' Doctrinahs partem III. cum com-
mentario.
177.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 24544, chartaceus,
fohorum formae cpiartanariae 40, saec. XV" scriptus,
continet Doctrinahs partis IL textum.
Doctriiialis Codices mann scripti CLYII
178.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 24545, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 100, saec. XV" scriptus,
continet Doctriiialis partem IL cum commentario.
179.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 26798, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 109, saec. XV"" scriptus,
continet Doctrinalis partem IL cum commentario.
180.
Codex Bibl. Univ. Pragensis V. H. 32, chartaceus
forma quartanaria, saec. XV" scriptus, continet Doctri-
nalis partem I. cum amplissimo commentario.
181.
Codex Bibl. Univ. Pragensis V. P. 4, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 98, saec. XV" scriptus,
continet Doctrinalis partem I. cum commento.
182.
Codex Bibl. Univ. Pragensis V. F. 28, chartaceus,
saec. XV" scriptus, continet Doctrinalis partem I. cum
amplissimo commentario.
183.
Codex Bibl. Univ. Pragensis V. G. 16, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 181, saec. XV" scriptus,
continet foliis 1 — 58 Doctrinalis textum.
184.
•Codex Bibl. Palat. Vindobonensis 3291, chartaceus,
saec. XV" scriptus, foliorum formae octonariae 262, e
quibus 54 priora continent Doctrinalis p'artium I. IL
textum. (Pars I. ab hiitio mutila est.)
CLVIII Bibliographia
185.
Codex Bibl. Palat. Vindoboneiisis 5148, chartaceus,
folioruni formae quartanariae 315, saec. XV*^ scriptus,
continet foliis 305'' — SIV' particulas ex 'grammatica
metrica' [Doctrinali] cum commentario.
186.
Codicis Bibl. Palat. Vindoboneiisis 5219 involucrum
membranaceiim continet Doctrinalis partis I. compiuria
fragmenta saec. XV^ scripta.
187.
Codex Helmstadiensis 892 (994), chartaceus, folio-
riun formae quartanariae 152, saec. XV^ scriptus, con-
tinet foliis 72 — 114 Doctrinalis partem II. cum commento.
Cf. 0. V. Heinemann, die Handschr. der Herzogl. Bibl. zu Wolfen-
büttel. I. Abfh.: die Helmstädter Handschr. no. 994.
188.
Codex Helmstadiensis 700 (764), chartaceus, folio-
rum formae quartanariae 71, saec. XV"" scriptus, con-
tinet Doctrinalis partes 1. II. ((juarum altera in line
mutila est) cum commento.
Cf. 0. r. Heinemann l. r. no. 764.
189.
' Codex Bibl. Augustae Guelferbytanae 797 Nov.,
chartaceus forma cpiartanaria, saec. XV"" scriptus, con-
tinet Doctrinahs partes I. IL cum glosis interlinearibus
et commentario in partem II.
190.
Codex Bibl. Augustae Guelferbytanae 796 Nov.,
chartaceus forma quartanaria, saec. XV° scriptus, con-
tinet glosam in Doctrinalis partem IL
191.
Codex Bibl. Augustae Guelferbytanae 1137 Nov.,
chartaceus forma octonaria, saec. XV"" scriptus, continet
connnentai'iuni in Doctrinalis partes L IL
Doctriiialis Codices manu scripti CLIX
192.
Codex Bibl. Augiistae Guelferbytanae 792 Nov.,
chartaceus foiiorum 101, saec. XV° scriptus, continet
Doctrinalis partes I. IL cum giosis interlinearibus.
193.
Codex Bibl. Augustae Guelferbytanae 791 Nov.,
chartaceus, foiiorum formae quartanariae 78, saec. XV*^
scriptus, continet Doctrinalis partes I. IL cum commento.
194.
Codex Bibl. Augustae Guelferbytanae 790 Nov.,
chartaceus forma quartanaria, saec. XV"^ scriptus, con-
tinet Doctrinalis partem I. cum giosis interlinearibus et
marginalibus et partem IL (initio mutilam).
1 94*.
Codex Bibl. Trecensis 1296, chartaceus, foiiorum
formae quartanariae 120, saec. XV" scriptus, continet
Doctrinale cum giosulis.
Cf. Cat. gen. des mannscr. des hihi. })uhl. des departements. Tome II.
(Paris 1855) ?9. 534.
195.
Codex Bibl. Casini Montis T. T. 794, chartaceus,
foiiorum formae quartanariae 47, saec. XV" scriptus,
continet Doctrinalis textum (inde a III. parte mutihnn).
196.
Codex Bibl. Casini Moncis T. T. 222, chartaceus,
foiiorum formae quartanariae 70, sace. XV" scriptus,
continet commentarium (in fine mutilum) in I. partem
Doctrinalis.
197.
Codex Bibl. Univ. Cantabrigiensis Dd. x. 17, mem-
branaceus, foiiorum formae maioris 47, saec. XV" scrip-
tus, continet Doctrinalis textum (initio mutilum).
Cf. Cat. of tJie iuaunscri])ts preserved in the lihrary ofthe Universitf/
of Camhridye. Vol. I (Camhridye 1856) p. 415.
CLX Bibliographia
197*.
Codex Bibl. Monast. Engelbergensis 464, charta-
ceus, foliorum formae duodenariae 117, saec. XV^ scrip-
tus, coiitinet Doctriiiale (in III. parte mutilum).
Cf. Gotttvald, Cat. codd. manu scrij^t., qiii asservantur in hihi, monast.
0. S. B. Engelhergensis in Helvetia {Frihnryi, Herder, 1891).
198.
Codex Bibl. Milichianae Gorlicensis 37, chartaceus
forma maxima, saec. XV*^ scriptus, continet foliis 312 — 337
Doctrinalis partem III.
199.
Codex Bibl. Wernigerodensis Za. 2, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 54, saec. XV^ scriptus,
continet Doctrinalis partem I.
Lihri lejjidis Jitteris exarati in prima pagina possessorem se decla-
rat Michel Behaim.
200.
Codex Bibl. Univ. Halensis Yg. 33, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 273, saec. XV'^ scriptus,
continet Doctrinale cum commentario.
hl fne'. Ul. Staciibwrynck liort dit bock. Annns inchoatus eadem
manu deletus est.
201.
Codex Bibl. Trevirensis 28, chartaceus forma quar-
tanaria min., saec. XV^ scriptus, continet quarto loco
Doctrinalis partem III. ciuii glosa sive commento.
Fol. 37^: Doctrinale dei virtute iuuante peregi etc. Et cum finis
laudetur deus in ymis. — Iti fol. 1 legitiir : Codex monasterii sancti Eucha-
rii prirai tTeuiroriim archiepifcopi fanctique Matbie apoftoli extra muros
treuirenfes.
202.
Codex Monast. Lambacensis 293, chartaceus forma
(piartanaria, saec. XV" scriptus, continet Doctrinale cum
glosis.
In /ine: Doctrinale ftudiofe corrcctuni viliisciue cmendatuni Scripta
per frati-. loanneni de Meyllaw.
Dootrinalis oodiccs inniiu soripli CLXl
203.
Codices Bibl. Univ. Gottingensis duo Luneb. 70. 11,
chartacei forma quartanaria, saec. XV"" scripti, coiiti-
nent Doctrinalis partes I. IL cum amplis commentariis,
Codices quondam coenohn St. Michaelis Lunehnryensis erant.
204.
Codex ßibl. Coiiv. Sangallensis 874, chartaceus forma
quartanaria, saec. XV° scriptus, continet Doctrinalis par-
tum III.
205.
Codices Bibl. Bambergensis chartacei duo, saec. XV"
scripti, continent Doctrinale cum commentario.
206.
Codex Bibl. Reg. Berolinensis Ms. theol. (!) lat. 4^ 26,
chartaceus, continet Commentarium in Doctrinalis par-
tem IL, saec. XV" scriptum.
207.
Codex Bibl. Cremesiensis Monasterii 104, charta-
ceus forma quartanaria, continet foliis 2'' — 147^ Doc-
trinalis partem IL cum commentario.
207*.
Codex Bibl. Canonicorum Citiensis 52, chartaceus,
folionmi formae quartanariae 234, saec. XV" scriptus,
continet foliis 1 — 104^ Doctrinale cum commentario.
Cf. F. Beck, Verz. der alten Handschr, u. Drucke in der Domherreu-
Bihl. zu Zeitz (Berlin, Weidmann, 1881) no. LXXIX.
208.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis D. 9, chartaceus
forma octonaria mai., saec. XV" scriptus, continet:
a) commentarium amplum in I. partem Doctrinalis [foL
35 — 316]; b) commentarium amplum in IL partem Doc-
trinahs [fol. 325 — 528]; c) commentarium in III. partem
Doctrinalis [fol. 607—830].
Uonuinenta Oermaniae Paedagogica XII AI
CLXII Bibliograph ia
209.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis D. 13, chartaceiis,
folioruin formae quartanariae 399, saec. XV^ scriptus,
coiitinet Doctrinale cum commentario.
210.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis B. 88, chartaceus
forma octonaria, saec. XV° scriptus, exhibet foliis 37 — 150
'Doctrinale artis grammaticae'.
211.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis D. 3, chartaceus
forma quartanaria, saec. XV° scriptus, continet: a) M.
Coberi correctorium I. partis Doctrinalis [pag. 1 — 41];
b) glosam amplam in I. partem Doctrinalis [pag. 49 — 363];
c) glosam amplam in IL partem Doctrinalis [pag. 365 — 501];
d) glosam amplam in III. partem Doctrinalis.
212.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis D. 7, chartaceus
forma quartanaria, saec. XV^ scriptus, continet Andreae
Scherding concepta super IL parte Doctrinalis [pag.
5—262].
213.
Codex Bibl. Monast. Melhcensis D. 17, chartaceus
forma quartanaria, saec. XV^ scriptus, continet foliis
533 — 642 Doctrhialis partem III. cum glosis.
214. .
Codex Bibl. Monast. Mellicensis D. 21, chartaceus
foliorum formae (juartanariae 235, saec. XV*" scriptus,
continet Doctrinale cum commentario et glosis inter-
linearibus.
215.
Codex Bibl. Monast. Melhcensis D. 22, chartaceus
forma quartanaria, saec. XV*^ scriptus, continet: a) com-
Doclrinalis Codices manu st*ripli CLXIII
mentarium in III. partem Doctrinalis [pag. 202 — 212];
b) commentarium amplum in 11. partem [pag. 351 — 561];
c) Doctrinalis partem III. cum glosa et commentariolo
[pag. 605—728].
216.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis 0. 41, chartaceus
foliorum formae quartanariae 205, saec. XV" scriptus,
continet Doctrinalis partem IL cum commentario.
217.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis 0. 36, chartaceus
forma quartanaria, saec. XV^ scriptus, continet foliis
193 — 281 Doctrinale cum glosis.
218.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis P. 39, chartaceus
forma quartanaria, saec. XV" scriptus, continet foliis
346 — 366 quaestiones in Doctrinalis partem IL
219.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis K. 22, chartaceus
forma quartanaria, saec. XV" scriptus, continet: a) com-
mentarium in IL partem Doctrinalis [fol. 103 — 192];
b) magistri Mazingeri quaestiones grarnmaticales in IL
partem [fol. 192 — 227]; c) commentarium in III. partem
[fol. 236 — 439]; d) Doctrinahs partis I. capituium de for-
matione praeteritorum cum commentario [fol. 440 — 455].
220.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis L. 86, chartaceus
forma duodenaria, saec. XV" scriptus, continet commen-
tulum in IL partem Doctrinalis [fol. 1 — 34].
221.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis L. 92, chartaceus
forma duodenaria, saec. XV" scriptus, continet: a) Doc*-
XI*
CLXIV Bihliographia.
ti'inalis partis III. ti'actatum de ilguris granmiaticalibus
[fül. 173 — 183]; b) exempla pauca et utilia IL partis
Doctrinalis [fol. 201—212].
222.
Codex Bibl. Priiic. Oettiiigeii-Walleröteiii Maihiii-
geiisis, chartaeus, foliorum fonnae quartanariae 56,
anno 1502 Lipsiae scriptus, continet Doctrinalis par-
tem III. cum glosis interlinearibus et marginalibiis.
223.
Codex Bibl. Reg. Monacensis 11981, foliorum formae
octonariae 250, continet commentarium amplissinmm in
I. partem Doctrinalis, scriptimi anno V^ Vij (1507).
224.
Codex Bibl. Monast. Mellicensis E. 93, chartaceus,
foliorum formae octonariae 339, continet commentarium
in I. partem Doctrinalis, scriptum anno 1526 in die
Sylvestri Papae.
Addenda.
9*.
Codex Bibl. Turonensis 849, membranaceus forma
quartanaria mai., saec. XIIP a Christiano de Brugis
s(3riptus, continet foliis bipartitis Doctrinale cum glosa
^Admirantes'.
Glosa incipit: Admirantes quondam philosophi cum viderent rerum
mirabiles bonitates etc. Textus incipit: Scribere clericulis paro doctrinalo
noucUis etc.; finit: Doctrinale Dei virtute iuuante peregi etc. Glosa de.
sinit: commodum reportari. Suhscriptio: Iftud fcripsit Christianns de
Brugis.
Cf. Ä. Dorange, catalogue descriptif et raisomie des mamiscrits de
la hihi, de Tours (Tours 1875) p. 385.
13*.
Codex Bibl. Tm-onensis 848, membranaceus forma
quartanaria, saec. XIIP scriptus, continet Doctrinalis
textum.
In fine: Doctrinale dei virtute iuuante peregi etc. Explicit Doc-
trinale magistri Alexandri de Villa Dei.
Cf. Ä. Dorange l. c.
17*.
Codex Bibl. Atrebatensis 344 (olim Monast. S. Vedasti
Atrebatensis 1628 L 5), membranaceus, foliorum formae
quartanariae 133 bipartitorum, saec. XIIP exeunte scrip-
tus, continet Doctrinale cum commento [lonis Suessio-
nensis].
Incipit: Antequam ulterius in dictis procedam // Queso Dei filius
lingue mee etc. (cf. no. 28 et 29). Finit fol. 133"^: Doctrinale Dei virtute
iuvante peregi etc. Explicit ifte Über fcriptor fit criinine liber.
Cf. Cat. gen. des manuscrits des hihi. puhl. des departenients. Tome IV.
(Paris 1872) p. 140.
CLXVi Bibliographia
40*.
Codex Bibl. Bongarsianae Bernensis 386, mem-
branaceus saec. Xir, Xlir, XIV^, foliorum formae
quartanariae 105, continet foliis 37^ — 91^ glosam [lonis
Suessionensis] in Doctrinale, saec. XIV^ ineunte, ut vi-
detur, scriptani.
Glosa incipü: Antequam iilterius in dictis procedam quefo dei
filius etc. (cf. nr. 17*. 28. 29.)
Cf. H. Hagen, tat. codd. Bernensmm [Bihl. Dongarsiana] (Bernae
1875) p. 359.
54*.
Codex Bibl. Parisinae Nouv. acq. lat. 234 (antea
abbatiae, quae vocabatur Silos), membranaceus, foliorum
formae maximae 64, saec. XIV^ scriptus, continet Doc-
trinale (ab initio et in fine mutilum) nonnullis glosis
marginalibus et interlinearibus instructum.
Cf. L. Delisle, Me'langes de jMl^'ographie et de hihliographie (Paris
1880) p. 109 ; Manuscrits latins et francais ojouth aux fonds des nou-
velles acqutsütons etc. Inventaire alphahetique par L. Delisle. Partie I.
(Paris 1891) p. 6.
57*.
Codex Bibl. Univ. Cantabrigiensis Oo VI. 110.,
membranaceus forma quartanaria, saec. XIV*^ scriptus,
continet 54 prioribus foliis Doctrinalis textum, ab initio
et in fine mutilum.
Cf. Cat. of the manuscripts preserved in the lihrar'g of the Universitt/
of Cambridge. Vol. IV. (Cambridge 1861) j)- 522.
Codex Bibl. Collegii Caii Cantabrigiensis 338, mem-
branaceus, foliorum formae oblongae maioris 151, saec.
XIV, ut videtur, conscriptus, continet foliis bipartitis
Docti'inale cum amplo commentario.
In fine: Explicit iflo libor foriptor fit crimine liber // Explicit ex-
pliceat lud' I'criptor eat.
Cf. Per. I. I. Smith, a catalogne of the manuscrijds in the library
of Gonrille and Caius College (Cambridge 1849) no. 338.
boctrinalis Codices manu scripti (Addenda) CLXVH
65*.
Codex Bibl. Collegii Caii Cantabrigiensis 438, mem-
branaceus, foliorum formae quartanariae 72, saec. XIV",
ut videtur, scriptus, continet Doctrinale cum glosis in
margine et inter lineas positis.
Cf. Rev. L I. Smith l c. no. 438.
67*.
Codex Bibl. Acad. Etruscae Cortonensis 263, mem-
branaceus, foliorum formae maximae 86, saec. XIV''
exeunte scriptus, continet foliis 31 — 84 Doctrinalis textum,
quem 'scripsit et complevit frater Laurentius de Cortona
ordinis Minorum'.
Cf. Mancini, i manoscritti della lihreria del comune et delV accademia
Etrusca dt Cortona (Cortona 1884) p. 88.
69*.
Codex Bibl. Univ. Taurinensis M. X. k, IL 1, mem-
branaceus foliorum 80, saec. XIV scriptus, continet Doc-
trinale fuso commentario illustratum.
Cf. Codices manuscripti hihi. reg. Taurinensis Athenaei. Pars II.
(Taurini 1749) j). 299.
70*.
Codex Bibl. Univ. Taurinensis M. XI. k. IL 2, mem-
branaceus foliorum 36, saec. XIV scriptus, continet Doc-
trinalis textum additis dumtaxat in margine nonnullis
adnotationibus.
Cf. Codices manuscripti hihi. reg. Taurinensis Athenaei l. c.
75*.
Codex Bibl. publ. Bononiensis Franciae 184, mem-
branaceus, foliorum formae quartanariae 145, saec. XIV",
ut videtur, scriptus, continet Doctrinale cum glosa 'com-
pilata a mag. loanne, vice doctoris Divionis, anno 1290'.
Comment. incipit: Domine labia mea aperies (cf. nr. 45). Textus
incipit: Scribere clericulis paro doctrinale nouellis. Comment. finit: Salva
eorum reverencia illa distinctio nulla est et m* dicunt p. p. h.
Cf. Cat. gen. des manuscr. des hihi. puhl. des de'partements. Tome IV.
(Paris 1872) p. 684; Revue des societes savantes 1888, 3^ Serie, II p. 51.
CLXVIll iBibliographia
3*.
Codex Bibl. Monast. Malatestiani Caesenatis Plut.
XXII. III, membranaceus, continet Doctrinale commen-
tario Fraiicisci de Butis illustratum et anno 1417 'per
dominum lacobum de Alemania, rectorem P^cclesiarum
Villariocensium in Castro montis Fabrorum ad petitionem
noVjilis viri Antonii Nicolai de Montisferetrano completum'.
Cf. Cat. codicum manu scriptoiuun Malatestianae Caesenatis hihlio-
thecae fratruni mmorum C07iventualiiim etc. aiictorc los. Maria Mucciolo.
Tom. L (Caesenae 1780) p. 148 sq.
83**.
Codex Bibl. Canonicorum Citiensis 76, chartaceus,
foliorum formae quartanariae 181, continet foliis 1 — 122''
Doctrinale commentario instructum, cuius pars I. anno
1418 scripta est.
Cf. F. Beck, Verz. der alten Handschr. ti. Drucke in der Doniherren-
Rihl. zu Zeitz (Berlin. Weidmann, 1881) no. LXXIl.
123*.
Codex Bibl. Univ. lagellonicae Cracoviensis 1944
B B XXVI 12, chartaceus, foliorum formae quartanariae
693, annis 1466 — 73 variis manibus confectus, continet
foliis 309 — 333 Doctrinale (totiim ?) cum commentario,
anno [14] 70 'in Har[is] scriptum.
Cf. Cat. codicum manu scriptornm hihi. Lhiiv. lagellonicae Cracoviensis
(Cracoviae 1877—81) p. 468.
]]. l.IBRI TYPIS DESCRIPTT.
Adnotationes.
Paulo ante quam hanc partem catalogi prelo subieci, 28 ultra mihi
»nnotuerunt Doctrinalis editioues, quas, prolegomenis indicibusque biblio-
graphicis iam confectis et absolutis, cum huic commentario continuis
numeris inserere non liceret, singulis editionibus aetate proximis asterisco
signatas subiunxi. Catalogus igitur pro 267, quas enumeravi, editionibus
potius 295 editiones exhibet.
lis libris, quos aut ipse inspexi aut descriptione a bibliothecariis
data cognovi — et ea quidem longe maxima pars est ^-, nomina simul
locorum, ubi exemplaria asservari certior factus sum, addidi.
Compendia.
s. num. =-sine numeris, i. e. singulis foliis numeri ordine non notatis.
c. sign., s. sig. = cum signaturis, sine signaturis quae vocantur, i. e. sin-
gulis chartis in inio margine litterarum ordine distinctis aut non distinctis.
s. capit. divis. = sine capitum divisione.
s. inscript. = sine inscriptionibus.
s. cust. ===sine custodibus quos vocant bibliographi.
/. (3. 4. etc.) Inf. = linea (quinta, quarta etc.) inferior.
/. uU. = linea ultima.
B. Äinhr. = Bibliotheca Anibrosiana Mediolanensis.
B. Bodl. = Bibliotheca Bodleiana (Bodleian Library) Oxoniensis.
B. Borb. = Bibliotheca Borbonica Neapolitana.
B. Caes. = Bibliotheca Caesarea-Regia-Palatina Vindobonensis.
B. Gas. = Bibliotheca Casanatenis (ßiblioteca Casanatense) Romana.
B. Cath. = Bibliotheca Ecclesiae Cathedralis (Dom- sive Kirchen-
bibliothek).
B. Coen. = Bibliotheca Coenobii (Kloster- sive Stiftsbibliothek).
B. Cors. = Bibliotheca Corsinia Romana.
B. Duc. =- Bibliotheca Ducalis.
B. M. Duc. = Bibliotheca Magni Ducis.
B. Gym. = Bibliotheca Gymnasii.
B. Maz. -= Bibliotheca Mazarina (Bibliotheque Mazarine) Parisina.
B. Mus. ^ Bibliotheca Musei.
B. Mus. Br. = Bibliotheca Musei Britannici Londiniensis.
B. Nat. ^ Bibliotheque Nationale, Biblioteca Nazionale.
B. Princ. = Bibliotheca Principalis.
CLXX Ädnotationes
B. Proo. = Bibliotheca Provincialis (Landes- Kreis- sive Kantons-
bibliothek).
B. Rey. = Bibliotheca Regia (Königliche sive Staatsbibliothek).
B. Un. = Bibliotheca Universitatis.
B. Vr. = Bibliotheca Urbana (Stadt- sive Rathsbil)liothek, Bibliothe-
quc de hi Ville, Biblioteca Comunale).
Operum bibliographicorum, qiiibus imprimis usi sumus, integri tituli:
Brunei, Manuel du libraire et de l'amateur de livres. 5* ed. (Paris
1860) vol. I.
Buisson, Repertoire des ouvrages pedagogiques du XVI* siecle.
Bibliotheques de Paris et des departernents. Paris 1886. (Memoires et
Documents scolaires publies par le Musee pedagogique. Fase. no. 3.)
Camjihell, Annales de la typographie Neerlandaise au XV* siecle.
La Haye, M. Nyhoff, 1874 (avec 4 Supplements).
Dictiomiaire de (jeo(/r. --•- Dictionnairc de geograpliie ancienne et
moderne a l'usage du libraire et de l'aniateur de livres. Par un bibliophile
(P. Dechamps), Paris 1870.
Hain, Repertorium bibliographicum, in quo libri omnes ab arte
typographica inventa usque ad annum MD typis expressi ordine alphabetico
vel simpliciter enumerantur vel accuratius recensentur, Stuttgar(Jiae &
Lutetiae Parisiorum, 1826—1888. 2 voll, in 4 part.
Hain-Buryer =-- Ludwig Hain's Repertorium Bibliographicum. Register.
Die Drucker des XA'. Jahrh. mit chronolog. Aufführung ihrer Werke zu-
sammengestellt von K. Burger. Leipzig, Harrassowitz, 1891.
Holtrop, Catalogus librorum saeculo XV'' inipressorum, quotquot
in bibliotheca regia Hagana asservantur. Hagae-Comitum, M. Nyhof!",
MDCCCLVI. 2 voll.
Panzer, Annales typographici ab artis inventae origine ad annum
1536., Norinibergae, 1793-1803. 11 voll.
Reliquorum, quae interdum adhibuimus, operum titulos suo quoque
loco indicavimus.
Adnotatione nostra saepissime iterata Hainio u/not. simul signi-
ficatur eam, quam descripsimus, editionem Panzero quoque prioribusque
omnino bibliographis ignotam fuisse. (Ubi forte ille vir librum ab hoc
commemoratum omisit, id nominatim addidimus.) Item adnotatione
Campellio iynot. intellegi volumus editionem, de qua agitur, non magis in
Panzert, Hainii ceterorumque multorum jiuctorum operibus, quae ille vir
dootissinius porsorutatus est, reperii'i.
I
1. Ol/
Sine loco, typographi nomine et anno (Yenetiis, Vindelinus
de Spira, c. a. 1470). Doctrinalis textus. 46 foll. s. num., sign.,
cust. et capit. divis., typi Rom., in fol. min.
^a) Fol. i«: (f)CRIBERE CLERICVLIS Paro // Doctriuale nouellis. //
Pluraq) doctoij. fociabo feripta meoi^. // Fol. 19^: (h) Ic iubet ordo libri
vocum regimen ref'ari. // Fol. 26^^: (p) Andere ^ppofui p verfus fyllaba
queque // etc. Fol. 46(45)^', l. 9 inf.: (d) Octrinale dei uirtiite iuuante
perepi // etc., l. 5 inf.: Finis. // lUe ego fum. doceo pueros qui & reote
locutos // Arte viros. fme me doctior elTe nequit // Que quäqfi Tdocti fepe
afpernätur. habendü // Iure domi doctus me tarnen elTe piitet. //
Parisiis, B. Nat. Deest in media fere parte iinum fol. Hainio ignot.
./b) Bl. 1^,1.1 nt siipra; l. 2: Doctrinale Nouellis //. Cetera usqtie ad
fol. 46^, l. 5 Finis tit sttpra; sequittir: Ille ego fum: doceo pueros qui &
recta locutos // Arte uiros: fme me doctior q^^q nequit // Quem quanq
indocti fepe afpernätur: liabendo // Iure domi doctus me tamen q{[^ putat. //
Vindohonae, B. Caes. Cf. Hain no. 662. — In extrema parte codicis
Vindob. scripta sunt manu rec. haec: Alexandri Galli doctrinale per
loannem de Spira c. 1469, typis, quibus Cornelius Tacitus impressus est.
Utraque editio, quam supra descripsimus, quae in prima tantum
linea atqiie in extrema- adnotatione nonniJiil discrepat, eodem anno videtur
nohis confecta. Cuius ti/2)0(/raj)hus si loatmes Spiren.sis, novae artis in
urbe Veneta conditor et auctor, fuisset, .saltem anno 1469 esset attribnenda,
cum prototypoyraphus ille exeunte hoc anno aiit ineunte proximo mortuus
Sit. (Vide Dictionnaire de geogr. p. 1320.) Sed putamus anno 1470 potiiis
esse confectam atque typographum fratrem et successorem loannis Spirensis,
Vindelinum Spirenseni esse, praesertim cum pi^ima editio Taciti, sine loco,
typograpJii 7iomine et anno emissa, recentioribus bibliographis e prelo Vin-
delini, atque illa quidem anno fere 1470 vel, quoniam signaturis quas
vocant et custodibus iiraedita est, potius inseqnentibus annis exiisse videatnr.
(Vide Dictionnaire de geogr. p. 1322.) De idriusque typographi operibus
cf. Hain-Bnrger p. 311 sq.
CLXXII Bibliographia
Tarvisii, sine typograpki nomine (Gerardus de Flandria),
a. 1472, d. IV. m. Apr. Doctrinalis textiis. 46 Ibll. s. num., sign,
et ciist., typi Rom., in fol. min.
Fol 1«: PRIMA PARS DOCTRINALIS // DE ETHIMOLOGIA FE-
LICITER // INCIPIT : : : : PROHEMIVM : : ( ) CRIBERE clericulis
paro // doctrinale nouellis. // Fol 19^: DOCTRINALIS // PRIMA PARS n
EXPLICIT // SECVNDA PARS DOCTRINALIS // DE DIASINTHETICA
FELICITER // : : INCIPIT : : // Fol 2'P: TERTIA PARS DOCTRINALIS //
DE ORTHOGRAPHIA // INCPIT (sie) ll FOELICITER : : // Fol 55«:
QVARTA PARS DOCTRINALIS // DE PROSODIA FOELICITER // IN-
CIPIT //. Fol 46», l 9 wf. : : RECAPITVLATIO : : /, ( ) Octrinale dei
iiirtute iimante porcgi. // Grates reddo tibi genitor deus: & tibi Chrifte //
Nato dei deiis: atq) ti])i deiis alitus almo // Qiias trcs pcifonas in idem
credo deitatis. // : : FINIS : : // M.CCCC.LXXII. DIE VERO. IUI. // MENSIS
APRILIS // : : TARVISII : : //
Vinäohonae, B. Cues. Ab llainio no, 666 not. ex Panzero III p. 32,
qiii quidem Morelltion auetorem secutus est. — Editio puleherrinns typis
descripta, exemplar artis tupoyraplneae elegantiae, non duhium est,
quin ex ofßcina Gerardi Flandri exierit. Gerardus de Lisa (Geeraert
vmi de Letje), ita appellatus a flmio Legia (Leye, la Lys) in Flandria,
certe discipulus offieinarinn Moyuntinaruni, primnin Venetiis et inde ab
anno 1471 medio Tarvisii eonsederat, uhi primas et usque ad a. 1476 solus
typoyraphus erat. Hoc anno Vieentiam, postea Utinum et in alia oppida
Italiae superioris sedein snam transtnlit, deinde Tarvisium rediit. Ah
anno auteni 1494 iteruni hac urbe relieta conqüures annos alibi versatus
est, ut libros siios venwn daret; erat eniin et bibliopola et typographns.
Anno 1498 iterum Tarvisium rediit, übt anno post videtur mortuus esse.
(Cf. 'Dictionnaire de geogr. p. 1220, 1294, et Hain-Burger p. 181.)
Gerardus Flandrus est unus ex iUustrissimis typographis Italiae; libri
eius in numero praestantissimorum saec. XV> artificioruin sunt.
3.
Venetiis, sine typogr. nom., c. a. 1478. Doctrinale cum
glosa Ladaviani. 335 foll., typi Goth., in fol. min.
Fol 1": Doctrinale Alcxädri. Cum glofa Ladauiani. f // Supadde do-
reliduü (?). Quod nüq) fuerat Tpiru). // Videlicct et regimen. Ufq) doc-
trinalis finem. // In fine: C Ladauiani vocabuloru) interpretis iuuenibus
ac ,pue-//ctis in arte graniatica (sie), tum pofitiua. tum regulari vtilifli //
niü fuper alexandro opus dudu) promill'um Feliciter linit. //
Abrincis^ B. Ur. In x)'^'^^^^^ folio (quod quidem in exemiüari
Abrincensi laceratum est) siib inscriptione: Catholicum abbreviatum
insigne tyj)ograj)hicum positum est litferas DR continens, quae circum-
datae sunt litteris VENETA. (Annus 1473 phnnbo manu posteriore ad-
ditus est.) Hainio ignot.
Doctrinalis libri typis descripti CLXXllI
4.
Sine loco, typogr. nom. et a. (Venetiis c. a. 1473). Doctrinalis
textus. 50 foll. s. num., sign, et cust., typi Rom., in fol. min.
Fol. 1^: (S)Cribere clericulis paro doctrinale nouellis // etc. Fol. 21^:
(S)Ic iubet ordo libri uocum regime referari // Fol. 30<^: (P) Andere pro-
pofui per uerfus: fillaba qiieq) // etc. Fol. 50^*: (D)Octrinale dei uirtuie
iuuante peregi // Grates reddo tibi geiiitor deus & tibi crifbe // etc.; iilt. L:
DEO GRACIAS //.
Borna e, B. Cas. Hainio ir/not.
5.
Venetiis, sine typogr. nom., a. 1474, d. XXV. Maii. Doctri-
nalis textus. 41 foll. s. num., sign, et cust., typi Rom., in fol.
Fol 1»: ALEXANDRI GRAMMATICI DOCTIS // SIMI OPVS ME-
TRICE COMPOSITVM // FELICITER ET CORRECTISSIMVM. // . PRO-
OEMIVM . // (S)CRIBERE CLERICVLIS PARO // DOCTRINALE NOVEL-
LIS. // Pluraq) doctoi^ fociabo fcripta meoi^. // Fol. ^7«»: DE ORDINATIONE
PARTI // VM ET CASVVM. Cap. Viij. // ( ) Ic iubet ordo libri uocü
regimen referari. // Fol. 25^': DE QVANTITATIBVS SYLLABARVM: //
CAPITVLVM. X. /; (P)ANDEREPROPOSVI (sie) PER VERSVs // fyllaba
quaeq) //. Fol. 4P, l. 3 inf.: LAVS DEO. // M.CCCC.LXXiiij. DIE VERO.
XXV. MAII. // VENETII (sie) li.
Partsiis, B. Nat. Hainio ignot. — Haec quoque editio in mimero
yraestantissimorum 'priwofis tyxfographiae Italicae operum putanda est.
6.
Mediolani, Zarotus Parmensis, a. 1475, d. XI. m. Sept. Doc-
trinalis textus. 41 foll. s. num. et cust., c. sign, aij — ev, typi
Goth., in fol. min.
Fol. P: (S)Cribere clericulis paro // doctrinale nouellis: // Pluraq)
doctorum focia // bo fcripta meorum: // etc. Fol. P: De prima declina-
tione nominum. // (R)Ectis as es a dat declinatio prima. // etc. Fol. 17^,
ult. l.: De Regimine Partium Orationis. // Fol. 17^: (H)Ic iubet ordo libri
UOCU3 regimen referari. // Fol. 24^, l. 10: De Quantitate Syllabarum. //
(P)Andere propofui per uerfus fillaba queq) // etc. Fol. 35^, l. 9: De
Accentibus. // (A)Ccentus uarias decet hie diftiguere (sie) normas // etc.
Fol. 36^, l. ult.: De Figuris: // (P)Luribus eft mbris diftincta figura lo-
quele // etc. Fol. 41^, l. 16: Finis. // Grammaticus Ci uis fieri bonus et
cito : totum // Me lege : perlectum pectore conde tuo. // Impreffit Mediolani
Antonius Zarotus Parmfis // MCCCCLXXV undecimo die feptembris. //
Fol. 4P vacat.
Mediolani, B. Anihr. Hainio ignot. — Antonius Zarotus (de
Zarotis sive Zaroto) Parmensis, profotgpographus Mediolanensis, a. 1472
Vergilium et a. 1474 jjrimum Missale typis descrihendum curavit. Viele
Dictionnaire de geogr. p, 824. De aliis multis officinae eins operibus
cf. Hain-Burger p. 364 sqq.
CLXXIV ^ Bibliograpliia
7.
Sine loco, typogr. nom. et a. (c. a. 1475). Doctrinalis partium
I. IL textus. 64 foll. s. num., sign, et ciist., typi Goth., in 4®.
Fol. 1<^: Textus Alexandri //. Fol 1^ vacut. Fol. 2": Sciibere cleri //
culis paro do // ctrinale nouellis //: Fol. 42": Verboruinq data fit decli-
natio quarta. / Finit prima pars. // Fol. 42^: Hie iubet ordo // libri vocum
re // gimen referari. // Fol. 61^: Pliirali numero fimiles funt quos ego cerno //
Explieit feeüda pars. // Seguitur 3 foliis Registrum. Fol. 64^ vacat.
Purtjlitzii, B. Pn'nc. Furstenberg. Cf. Petzholdt, neuer Artz. für
ßihl 1885, Heft 7. Hainio üjnot.
8.
Parmae, sine typogr. noni. (Steph. Corallus), a. 1478, d.
XVII. m. Nov. Doctrinalis textus. 50 foll. in 4^
Li, fiue: ImprelTü parmae MCCCCLXXVlll die xvii nouebris.
Cf. Brunei, 5. edit. (Paris 1860) I. p. 167.
9.
Tusculani Lacus Benaci, Gabriel Petri Tarvisinus, a. 1479,
d. V. m. Febr. in 4».
In fine: Laus Deo. mcccclxxlx, die 5 febr. in Trofcolano (sie) lacus
Benaci, impress. fuit per Gabr. Petri travisinum (sie) regnante lo. Mocenigo
duce Venetis (sie).
Cf. Brunei, l. c. p. 168. — Gabriel Petri Tarvisinus Tusculani,
oppidulo Lacus Benaci, eodem anno tria alia opuscula prelo subiecit, de
quibus cf. Panzerus et Dictionnaire de (jeo(jr. p. 1274. Quadrayirita annis
post Tusculani alter typographus illustris occurrit, Alexander de Paganinis ;
vide nr. 258.
10.
Sine loco (Salutüs), lo. Fabri, a. 1479 d. ult. lulii. Doc-
trinale cum Facini Tibergae interpretatione. 88 (86) foll. c. sign.
^•li'^h) — ^2j typi Rom. uniformes, 36 — 37, interdum 33 — 34 lineae
in sing, pagg., in 4^
Fol. i« vacat. Fol. 1'': FACINI Tiberge T alexandru) interpretatio P^x
prifciano ad illu = Ludo // uicum Marchionem falutiarum. // PROLOGVS. //
LVDOVICI Patris tui pace belloq) cJaril'fimi ueibum erat. // etc. Fol. 2
deest exemplari. Fol. 42^, 1. 16: hie iubet ordo libri uocum regimen referari
Tranfitio // vult intranfitio rectum fupponere uebo (sie): Nominativis & vo-
cativis // etc. Fol. 55^', l. 30: PANDERE propofui per uerfus fyllaba
(juaeq) // etc. Fol. 87'^, sequuntur 6 disticha ad Ludovicum, marcliionem
Salutiarum, cuius iussu typographus hoc opus edidit (vide nr. 21) ; deinde
(l. 13): Imprellum per lohanne) fabri miilefimo // quadringenteffimo (sie)
fetuagefimo. (sie) II nono die ultima lulii. // Fol. 88 deest exemplari.
Aletis (St. Malo), B. Ur. Ab Hainio not. no. 6896. — Joannes Fabri
Lingonensis Gallicus (Jean Lefevre de Langres) cum loannino de Petro
Doctrinalis libri typis descripli CLXXV
fopiilari a, 1474 Taurini jn'imam ofpcinam tijpogr. co^istüiierat. Paulo
post solus possessor factus altcraru simiil Casellis condiderat. Anno 1479
a Ludovico II., niarcliione Salntiantm, iit in illcuii urhem novain artem tn-
troduceret, rocatus est, ihique sine duhio Doctrinalis editioneni, quam supra
descripsimus, paravit. Sed cum quaestus exspectationi eius non responderet,
anno fere interiecto Taurinum revertit, ithi usque ad a. 1485 solus arteut
tjjiwgraphicam exercehat. Anno c. 1491 officiuaui suam cessit, et non
multo post hie vir assiduus et indefessus viortuus esse videtur. Cf. Dic-
tionnaire de geogr. p. 126 sq., 128 sq., et Hain-Burger p. 96.
11.
Sine loco, typogr. nom. et anno (Lubecae, Lucas Brandis
de Schass, a. 1480). Doctrinalis partes I. IL cum amplo com-
mentario et compendium partis IIL 136 foll. s. num., sign, et cust.
typi Goth., in fol.
Fol. 1 (titulus) vacat. Fol. ^«: Incipit aiirea gramatica (sie) puerorum
dictis fulcita fere // omnium maiorum et prefertim priftiani (sie) et nicolai
per // otti fipontini fuper textii doctoris irrefragabilis alex // andri Qua pueris
gramatellis bene mafticata redi // mentiir tempora multa / pueriq3 nianica-
bunt velotius (sie) II ad altiora //. Prefatio // CUm fcd'm yfidorü li. I. cap iiij.
ethimologarium // etc. Fol. 10^: (S)Cribere clericulis paro doctrinale nouel-
lis. // etc. Fol. 105^, l. 11: (H)Ic iubet ordo libri vocil regime referari // etc.
Fol. 118^, l. ult.: Plurali numero fimiles funt quos ego cerno //. Fol. 124°',
l. 11'. Compendiü tercie partis ,p pueris tantum. // Fol. 134^, l. 9: De
epistola et ptibus eius ,p pueris tantü //. Fol. 136'^^: Tota epistola // Alexan-
der, n. ciuis lubicenfis Gherardo. n. nepoti fuo pdile // etc., suhscripta fol.
136^, l. 6: date lubic quarto idus // octobris Anno falutis millelimoqua-
drlgetefimooctogesimo (sie) II l. 11: De triplici fecta fcolariü Occult^ er-
fordefis poeta //. Seqtiuntur 6 + 9 + 7 vv. hexam., deinde: Deo gracias •:• //
Magdehurgi, B. G. Cath. ; Kiloniae, B. Un. Hainio ignot. Liber Kiloni-
ensis, qui erat antea in hihi. Coen. Bordesholmiani, hahet in extrema parte
haec manu possessoris et ruhricatoris scripta: Anno incarnationis verbi 1487
illuminavi librum praesentem, quem anno 80 eiusdem verbi emi pro 12 f)
in Kyl. (Haec verha tota refero, cum sint per coitipendia scripta.)
Lucas Brandis de Schass, in oppido Delitio natus, a. c. 1473 Mer sc-
hür gi ofßcinam hahuit et inde ah anno 1475 Luhecae consedit, in qua
urhe a. c. 1485 secutus est eum Matthaetis Brandis, qui frater aut filius
prototypographi fuisse videtur. Cf. Dictionnaire de geogr. p. 761, 808,
et Hain-Burger p. 47.
12.
Sine loco, typogr. nom. et anno (c. a. 1480). Doctrinale
cum glosa Ladaviani. 154 + 126 + 162 = 422 foll. c. sign, aij — tv
+ A — Qiiij + Aij — Uiiij, typi Goth., in fol. min.
Fol. 1^: Doctrinale Alexandri // cum glofa Ladauiani. // Fol. i* vacat.
Fol. 2<^: Prohemium: // (Q)Uoniam in oTb^ re- // quie quefmi. Utinam er // etc.
OLXXVI nihliogiaphia
Fol. 5^: (S)Cribere clericulis // paro doctrTale no /; uellis. // Fol. 155^: (H)Ic
iubet ordo H = // bri vocu) rogime // referari. // Fol. 280^: C Kt fic oft
linis lecture oftructio // iiis magiftri lohänis Ladauiani. // Fol. 281^: Pro-
herniinim. /' fp) Andere ,ppofui j} // vfub f3'llaba qq) // etc. Fol. 44 P: C La-
dauiani vocabulorum interpretis iuueni ; // bns ac prouectis in arte gram-
niatiea. tum poßti // ua. tum regulari vtiliffimü fuper alexädro op^ // dudum
.pmiirum feliciter Unit. // Fol. 442^: Dogma qui prime glicis (stc) calere
pa // rentis etc. (5 disticha). Fol. 442'' vacat.
Monachii, B. Rey.; Frihuryi Brisg., B. Un. Cf. Hain no. 756. —
Teynmento prioris exemplaris aytjlidinatus est titidus: Tres partes
Alexandri cü Cömento Ladauiani. In primi folii payina aversa scriptum
est: Iste Über attinet monasterio St. Quirini in Tegernsee.
18.
Sine loco, typogr. nom. et anno (c. a. 1480). Doctrinalis
partes I. IL cum amplo commentario (pars III. deficit; ci". num. 11).
120 füll. s. sign., cust. et foll. num., typi Goth., in fol.
Fol. 1^: Incipit aurea gramatica (sie) pueroi^ dictis fulcita fere omniü
ma // \o^ et pfertim priftiani (sie) et nicolai perotti fipötini fup textu
do ; // ctoris irrefragabilis alexädri Qua pueris gmatellis bii mal'tica // ta
rediment tpa multa. pueri(j3 manicabüt veloci^ ad altiora. // Prefatio. //
( ) Vm fcd'm yfidoij. li. j. ca. iiij. ctimolologiai^. Gra // matica fit fcietia recte
loquendi. etc. Fol. 8^', l. 8 in f.: De prohemio alexandri. // ( ) Cribere cleri-
culis jc. Fol. 115^: Plurali numero fil'es füt quos ego cerno //. Fol. 120^,
l. 35: to prolatos fine deliberatione. Et hoc fuflficit pro pueris. //
Oxoniae, B. Bocll. Cf. Hain 7to. 7859.
14.
Sine loco, typogr. nom. et anno (c. a. 1480). Doctrinale
curn expositione Ludovici de Guaschis. 114 foll. c. sign. aij[?J
(imus paginae margo glutine obductus est) — viij, typi Goth., in 4".
Fol. 1^: liber triü peiü mgri // alexandri grämati // ci cü putili de-
cracöe //. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: (S) Cribere clericulis paro // doctrinale nouellis.
Quia text^ cft planus: nö indi // get explanatöe. S3 tn pro i'orma // etc. Fol. 58^:
( ) Ic iubet ordo libri vocü regime referari //. Fol. 78^: (P)Ande' prepofui p
verfus nilaba queq) // etc. Fol. 114^', l. 26: Et fic finit exfpotitio (sie)
doctrinal' opediofa. 2 fuccincta (deest per) dnm mgrm lu 5 // douicü de
guafchis artiü doctorem // Ich. Du. Die. // Fol. 114^ vacat.
Francofurti ad Moen. Hainio iynot. — Compendia in fine lihri quid
siynificent, nescio.
15.
-- — --X^^denti, sine typogr. nomine (Presbyter Zuan Leonardus
Longus Tarvisinus), a. 1481, d. XL m. Aug. Doctrinalis textus.
38 foll. c. sign. A — E3, typi Rom., in fol.
Titulus deest. Fol. i« (c. sign. A): (s) Cribere clericulis paro doctri-
nale nouellis. // etc. Fol. 16^^: (h) Ic iubet ordo libri uocum regimem (sie)
Doclriiialis libri typis doscripti CLXXVII
refcrari. // etc. Fol. 22^: (p) Andere .ppofui p uerfus fj^Uaba qiieq) // etc.
Fol. 38^: (d) Octrinale dei uirtute iuuante peregi. // etc.; 1. 0 inf.: FINIS: //
nie ego fuin. doceo pueros qiii & recta locutos // Arte uiros: fine me doc-
tior oITe nequit // Quem quanq indocti fepe afpernaiitur: habendü // Iure
domi doctus ine tarnen eile putat. // M : CCCC : LXXXI : die XI menfis
augufti. In tridento. // DEO GRATIAS SEMPER // S : : M : : P : : Z : : L : :
L : : S : // POST : TENEBRAS : SPERO : LVCEM. // Fol. 38^ vacat.
Londinii, Mus. Br. — Non est dtihiiim, quin hie liher, qui hihliogruphis
prorsus ignotus est, ex officina ttjpogrdphi, quem supra nominavimusy pro-
dierit. In fine editionis a. 1482 Tridenti paratcie: loan. Matthiae Tiberini
Clarensis de passione et obitu Teati pueri Simonis libellus, leguntiir haec:
Ecclesiam matris Christi qui rite gubernat // Presbiter imprefßt hoc leo-
nardus opus // Gente triuifanus nuUi virtutibus impar // Quem genuit
longa femper honesta domus y POST TENEBRAS SPERO LVCEM : //
S : : M : : P : : Z : : L : : C : : L : : S : /; Laus Deo Semper Amen: M : CCCC :
LXXXII : Die : V : SEPTEMBRIS. Litterae grandes in fine huius lihri et
illius, quem, supra descripsimus, haec significant: Segno Messere Prete
Zuan Lunardo (Curato) Longo Stampator. Vide Dictionnaire de geoyr.
p. 1261. Cf. etiain de hoc typograjiho Hain-Burger.
15*.
Sine loco^ typogr. iiom. et anno (c. a. 1480). Doctrinalis
partium I. II. textiis. 54 foll. s. num., c. sign. (?) — Jiiij, c. argu-
mentis in frontibus et capitum subdivisionumque notatione in
marginibus, 15 tantum lineae textus in singulis pagg., typi
Rom., in 8^.
Unico, quod superesse videtur, exeniplari desunt initio 12 foll. In-
cipit c. sign, c.: de patronj^nicis // Que dant maribus fed in es reetü
faciemus // (v. 322). Fol. 44^ (c. sign. iji)'. Explicit prima pars // Alexandri. //
Fol. 44^: fecunda pars. // (h)ic iubet ordo libri vocum regimen referari // etc.
(Frima litera h ligno incisa per 7 lineas extenditur.) Fol. 54^, l. ult.:
Plurali numero fimiles füt quos ego cerno // Fol. 54^ vacat.
Arangiae, B. Fror. Ilainio ceterisque hihliographis ignot.
16.
Vicentiae, Leonardas de Basilea, a. 1481, m. Sept. Doctri-
nale cum commento [Ludovici de Guaschis]. 86 foll. s. num.,
c. sign, aa — 13, typi. Goth., in fol. min.
Fol. 1 (titulus) deest in eo exeinplari, quod nohis prae.'ito erat.
Fol, 2'^ (c. sign, a-'): (S) Cribere clericulis paro doctrinale nouelis. (sicj li
Quia tel'tus (sie) eil planus non indiget explanatione. Sed tame // etc. (cf.
num. 14. 17). Fol. 42'': (h)Ic iubet ordo libri vocum regimen referari./;
Fol. ö'/'C'': (p) Andere prepofui per uerfus lillaba queq). // Fol. 86'': FINIS.//
Doctrinale iftud eöpendiofe cömentatü l'tudiofeq) emendatü p prudete
opifice (sie) II Leonardum de bassilea (sie) imprellu eft Vicencie anno
domini. M.CCCC. // LXXXl. feptembris. //
Monuinenta Germania«; Paedagogica XII -XU
CLXXVIIl Hibliographia
Oetnpo'xti, B. Vn.; Berolini, B. Reg. Haiirio iynot. — Leonard us
Achates Baaileeiisis cum locünie Rhena^io c. a. 1471 Vkentiae prinnmi
prehnn constituit. Cf. Divtionnaire de (jcoyr. p. 1337 .sq. et Hain-Btiryer p. 1.
17.
Mediülanij sine typogr. noiii., a. 1481. Doctriiialo cum expo-
sitione Ludovici de Guaschis. 96 Ibll. s. num., c. sign, aa — inj,
typi Goth., in fol. min.
Fol. 1 (titiäo destin.) vacaf. Fol. :i"- (c. siyn. a^^: (S) Cribere clericulis
paro doctrina ', le novellis / Quia tel'tus (sie) est planus non indigct explaiui-
tionc. Sed ta / men etc. Fol. 46", l. 2 inf.: ( ) Ic iubet ordo libri uocum
rcginicn referari i;. Fol. 62'". () Andere preposui per nerl'us lillaba queq) // etc.
Fol. 84'". ( ) Ccetus uariaf decet hlc dil'tinguere fornias /; etc. Fol. 96^, L 4
inf.: YA fie fniitur expofitio doctrinalis eompendiofa et fuccinta. (sie) II
Per dominum Magistrum Ludouicum de gualchis artium doctorem. //
FINIS / ImprelTum mediolani. anno diii. MCCCCLXXXI. //
Veronae, B. Ur. ^ot. a Panzero IL p. 44 no. 203 et ah Hainio no. 743.
1(S.
Venetiis, sine typogr. nom., a. 1482, d. XV. m. Apr. Doc-
trinale cum commento Ludovici de Guaschis. 70 foll. s. num.,
c. sign, aii — liiij, typi Goth., in fol,
Fol. 1 (titulo destin.) cacat. L'oL 2" (c. sign, aij): (S) Cribere clericulis
paro doctrina / le nouellis. n Quia textus el't planus: non indiget explanatione. ;/
etc. Fol. 60**: Alexandri grämatici opus interpretatum a Uiro eru // ditiffimo
grämatico Domino Jjudouico de gualchis. // ImprelTum Uenetiis Anno fa-
lutis millelimoquadrl // gentelimooctogefimofecundo (sie) die decimoquinto
(sie) A // prilis. // Registrum li. Seqmintur in 3 spatiis 34 lineae. L'ol. 69'^ et
fol. 70 vacant.
Venetiis, B. Xat.; Ferrariae, B. Un.; Senae Lid., B. Ur.; Londinii,
Mns.Br.; G rf/phiswaldae, B.Un. ; Stidtgard iae, B. Be(j . anl.; HagaeContituin,
B. Mus. Meernianno-Westreeniani. — Fditio, quam Fanzerus III. p. 185
fw. 638 et eum .secutus Hainius no. 744 afferunt, eadem esse videtur.
11).
Venetiis, lo. de Noerdlingen et Henr. de Harlem, a. 1483,
d. XXV. m. Apr. Doctrinale cum conunento Ludovici de Guaschis.
182 foll. s. num., sign, et cust., typi Rom., in 4^.
Fol. 1 (titulus) ehest. Fol. 2^: ( ) Cribere clericulis paro doctrinale //
nouellis: / Quia textus el't planus: nö indiget ex i; planatione. etc. Fol. 66"^:
( ) Ic iubet ordo libri uocum regimen /, rel'erari. /; L'ol. 13 P: Allexädri (sie)
giämatici opus Tterptatum a uiro eruditiflimo grä // matico Domino Lo-
douico de gualcliis. Impressum Vene- /; tiis per lobänem de noerdlinge
& bericum de barlem l'ocios / Anno Tahitis Millelimo (luadringentefimo
Octogefimo ter ', tio die uiceHmo (piinto menfis uero Aprilis. / Fol. 132^^
Sequilar index in 3 spatiis, lud, 132'' rac(tt.
Doctrinalis libri typis dcscripü CLXXIX
Florentiae, B. Nat.; Bonotiiue, B. Un. (fol. 132 deest) ; Oxoniae,
B. Bodl. Ah Hainio no. 74:5 not. ex Fanzero III. j). 201 no. 740. -
loannes Nordlingensis c. a. 1480 Bononiae ofj^cniam (q)eruerat, quam
Henrico Ilarleniensi socio asswinpto c. a. 1488 Venetiani transtidit. Cf.
Hain-Btiryer p. 214.
20.
Venetiis, Andr. Catherensis et lo. de Leodio, a. 1483,
d. XXVII. Hl. Iiil. Doctrinale cum comniento Ludovici de Guaschis.
68 foll. s. num., c. sign, aij — liij, typi Goth. (litteris grandibus
saepius in ligninn incisis variisque coloribus exornatis), in fol.
Fol. 1 (tlttdus) deest in eo exemplari, quo itsi smniis. Fol. 2^'- (c. sign.
aij): (S)Cribere clericulis paro doctrinale nouellis. // Quia textus e planus: no
indiget explanatiöe. Sed In pro forma feruäda // etc. Fol. 33(': (H) Ic iubet
ordo libri uocum regimen rei'erari. /; Fol. 6'8'": Alexandri gramniatici opus
interpretalü a Viro eruditiffimo grämatico domino Ludomco de gua = /,
fchis Impressum venetiis : Per magiftrum Andream catherensis (sie) 2
loannem de leodio Anno falutis. // M.cccCLXXXüj die xxvij menlis lulij
loanne Moncenico (sie) Inelyto Yenetiarum Principe. // Regii'trum //. Seqiimdur
in 3 Spatiis 35 lineae. Fol. 68^ vacat.
Florentiae, B. Nat.; Romae, B. Cas.; Senae lul., B. IJr.; Oxoniae,
B. Bodl. Ah Hainio no. 745^ (addit.) not. ex Fanzero III. p. 201 no. 741.
21.
Parisiis, Udalricus Gering, a. 1488. Doctrinale cum Facini
Tibergae interpretatione. 124 foll. s. num., c. sign, aij — qij,
typi Goth., in 4^.
Fol. 1": Facini Tiberge in alexandrum interprctatio Ex /, pril'ciano
ad illu. ludouicü marchione falutiarü. // Prologus. // Fol. 59^'". Tranfitio. //
(H)Ic iubet ordo libri vocü regime rei'erari // etc. Fol. 79^ : (P)Andere
^ppofui per uerfus Tyllaba quaeq^ // Quanta üt etc. Fol. 123^: Finit Facini
Tiberge in Alexandrum interpraetatio. (sie) II Exarata in vrbe Fariliana per
magil'trum Vdalricum /; Gering. Invico (.nc) fancti lacobi ad interfignum
folis au- // rei. Anno domini Millefimo quadringentelimo octu /; agefimo
(sie) tertio. Nono kalendas Martii. Sequuntnr 6 distieha, qaae incipinnt:
Marchio me iuffit generol'as I'alutiarum /, Ederc: (piod quintus protulit
annus opus. // etc. Fol. 124 vacat.
Trecis, B. Ur. Hainio iynof. A Buissono not. p. 6*6V>.
Udalrieas Gering Constantiensis cum, MicJiaele Fribarger Cohuariensi
et Martino Krantz Mogantino, ut videtur, Acadeiuiae Farisinae rogatu
a. c. 1471 Farisiis priinuin 2;>'e/</»/ iitstitaerat, et td quidein in ipsiiis
Sorhonae aedihus. Trihas unnis post Uli tres Geruiani, ut cum, duohus
Acadeiuiae civihus, qui i)i eorani. ofßcina nocae artis uigsteriis initiedi in
vico S. lacobi privataut officinaut instituerant, efßcacius contendere possent,
Sorhora totaque supellectile tgpog}'(fphica (quae sine dubio ipstus Acade-
Hiiae erat) relicta in eodeui rico et iuxta aeuudaiu officinaui suaiu condi-
derunt, K:i: eo tempore pro ti/pis Uoiuauis, f/uos a Horbona acveperaut,
XJl*
TLXXX Bibliographia
Gothiciis uai sunt. A. c. 1478 Michael Frihur (j er et Matthius Krantz, cUtn
certutnen illiid dintiHs sitstinere non possent, urhe decessenint. Gcrmyius
auteni prhniun cum librurio quodam Parisino, deinde cum Bertholdo Mem-
holt Aryentineusi artem typoyraphicum iisque ad morteiu (a. 1510) perse-
cutua est. Cf. Dictionnaire de yeoyr. p. 997 sqq. et Hain-Biiryer p. 117 sq.
22.
Mediolani, Leonardus Pachel et Uldericus Sinczenzeller,
a. 1484, d. IX. Kai. Apr. Doctrinale cum cominento Monachi
Lonibardi. 112 Ibll. s. num., c. sign, aij — oiij, typi Goth., in fol.
Fol. h^ (titulus) vacut. Fol. 1'': Cömeiitü utilifUmü doctrinalis clariffimi
poete laureati ac theologie domiiii Monachi lonibardi / (F)Elix qui
poiuit rerum cognofcere caufas. // Fol. 2"^: (S)Cribere clericulis paro doc-
trinale nouellis. // etc. Fol. 61^'. (li)Ic iubet ordo libri uocum regimen re-
ferari ;. Fol. 7ß'^ : (p) Andere prepofui per uerfus fyllaba queq) // etc. Fol. IIP:
(d) Oetrinale dei uirtute iuuante peregi // etc.; l. 8 in f.: Ml'i // ImprefTum
per Leonardum pachel et üldericimi finczenzeller theutonicos // Anno dfii //
M.CCCC. // LXXXiiij // nono kalendas Aprilis /; Finis //. Fol. 112 vacat.
Londinii, Mus. Br. Hainio iynot. — Leonardus Fackel Inyolstadii
natus erat (cf. Dictionnaire de yeoyr. p. 824); Vdalricus Sinczenzeller tibi
orttis sit, nmi constat. De Jiorum typoyraphornm operihiis cf. Hain-Buryer
p. 221 sq.
23.
Monte Regali, Stephanus et Laurentius de Vivaldis, a. 1484,
d. IV. m. Aug. Doctrinale cum commento [Ludovici de Guaschis].
84 loll. s. num., c. sign, aa — liij, typi Goth., in fol. min.
Fol. 1 (titulus) deest exentplari, quod solum superesse videtur. Fol. 2^
(c. siyn. aa^: (S) Cribere clericulis paro doctrinale novelis. (sie) II Quia teftus
(sie) eft planus non indiget explanatione etc. (cf. ?tr. 14. 16. 17. 20) In fine:
Doctrinale iftud conipendiofe cornnientatum i'tudiofequc ernendatum per
prudentes opifices Stephanum et Laurenciurn de vivaldis. diligenter im-
prelFuin eft in monteregali. anno dni. M.CCCC.LXXXiiij Die iüj. Augufti.
Carpentoracti, B. Ur. Ex hoc exemplari not. a Buissono p. 668,
qui quidem lihrum a. 1483 editunt esse falso annotacit. Hainio iynot. —
Stephanus et Laurentius de Vivaldis, cives Montis Reyalis, Liyuriae oppidi,
quod hodie Mondovi appellari solet, Matthiae Antverpiensi et Balthasaro
Cordier Francoyallo, qui a. 1472 artem typoyraphicam in illam urheni intro-
duxerant, successerunt. Cf, Dictionnaire de yeoyr. p, 885.
24.
Mediolani, Leonardus Pachel et Uldericus Sinczenzeller,
a. 1484, d. XVII. m. Dec. Doctrinalis textus. 32 foll. s. num.,
c. sign, aij — diiij, typi Goth., in Ibl.
Fol. 1 (titulus) deest exemplari, quod nohis praesto erat. Fol. 2*
(c. siyn. aij): () Cribere clericulis paro doctrinale no // uellis. / Fol. 14^,
/, 2 inf.: (H)Ic iubet ordo libri uocu) reginien rcferari. // Fol. 20<^'. (P) Andere
boctrinalis libri typis descripti CLXXXI
prepofui per uerfus fyllaba queq) ,". Fol. 82^ : (D)OCTRINALE dei uirtute
inufite (sie) pegi // etc.; l. 3 inf.: ImprefTii) Mediolani per Leonardii3
pachel 2 Ul // dericum finczenzeller theiitonicos: MCCCCLXXXiüj. Die. XVJI
Deeembris. //
Pari^ii.^, B. Xnf. JJahiio ignot. — De typographh ef. adn. ad nr. 22.
25.
Daventriae, Richardus Paffroed, sine anno (c. a. 1484).
Pars I. cum dictis loannis Synthen. 260 foll. s. num, c. sign,
aij — kkiij, typi Goth. uniformes, in 4'^.
Fol. 1^: Dicta pmae partis Alexädri domini // loänis finthen •:• •:• •:• //.
Fol. V* vacat. Fol. 5«: Incipit glofa fup pma parte doctrinalis alexä // dri. p
lohänem fynthen Dauätrie extremo labore /, collecta q fi diligeter aufcul-
tet nö modo iuuenib^ // ve^ etiä preceptorib^ erit necefTaria. /, Fol. 200":
Finiüt fuper pma pte doctrinalis Alexädri // Venerabilis domini loänis
fynthen copulata // dauantriae fumma diligentia imprefTa Per me // Richard ü
paffroed In platea epifcopi //. Fol. 260'' racat.
Gi'es.me, B. Un. Camphellio ignot. — Haec editio .sine dubio omnium
in offirtna Bichardi Paffroed Darentriensis paratorum antignissima, intnw,
qnontani in textu et in conmientario iidem typi adhibiti sunt, fortasse unnm
e priniis omnino operibns est, qnae ex prelo eins exierunt. — Bichardns
Paffroed sive Paffraet vel Paffrat Coloniensis ab Alexandro Hegio, Daren-
triensis seholae magistro, Jtnnianistaram qni vocantt(r Blienano-Westpha-
lieorimi prineipej commotiis ant saltein glorta, gna illius schola iam tum
ftorebat, addiictns a. c. 1476 Daventriae 'in platea Episropi' (vide snpra)
ofßeinani tgpographicam aperuit, quam nonnullis annis post altera secuta
est, cuius j)ossessor lacobus de Breda erat (cf. nr. 58). In domo Bichardi
illustrissimwn illum paedagogum victu qnotidiano nsum esse alio loco com-
probasse mihi videor. (Cf. Beichling, Beiträge zur Charakteristik des
Alex. Ilegins etc., in Monatsschrift für rliein.-westfäl. Gesch. u. Alter-
tumsforschung, hrsg. V. Bich. Pick, III. [1877] S. 290.) Bichardus Paff-
raet Batavorum primus idemque XV^ quideni saec. maximns tgpographus
fuit. Eius opera maximam parton accuratissime descripsit Campbellins.
26.
Sine loco, typogr. nom. et anno (Daventriae, Rieh. Paffraet,
a. c. 1484). Doctrinalis textus. Partes III. IV. 22 foll. c. sign.,
typi Goth., in 4^
Fol. Ic. Tertia et quarta ps doctrinalis // Fol. V' vacat. Fol. 2<^:
(p)Andere ppofui per verfiis // fyllaba quaeq) etc. Fol. 15^', l. 10: Finit
tercia ps doetrinar foeliciter //. Fol. 22^, l. 5: Alexandri grammatici
doctrinale // finit foeliciter. // Fol. 22^ vacat.
Cf. Camphell no. 127. Hainio ignot.
CLXXXII Bibliographia
vSine loeo (Argeiitinae) et typogr. nomine, a. 1485. Pars I.
cum expositione [loannis Synthen]. 196 foll. s. num., c. sign,
aj — ziij et Aj — Biiij, typi Goth., in 4".
Tttulus deest. Fol. /« (r. .s'. aj): Circa expofitioneni vocabulorum /;
prime partis Alexandri queri // t\ir etc. Fol. V': (S)Cribo' cle'icur paro
doctnale nouell' / Fol. 196^: Explicit ielicit' oxpofitio exemplo^ text^
prTe /; ptis alexandri cü eqiiocatönib-' fynonymis et /; verfib^ dralib^ ex
Joanne de garlädia Grecis - / mo Henrico de eolonia Catholicö Bra-
obilogo /, et ex qphirib^ aliis auctoril)^ breuit" et plane col /; lectis cü
difTicilifi textun fentetijs et nöbilib® s'" , dicta p'ftiani et loannis Tynthis
oem difficul ' täte et cötron'fiä refecätib^ diligeter annexis. / Anno dfii
M.CCCCLXXXV. nono Kl', feb'. Fol. li)(V> vacat.
Traiecti ad Rh. Hainio ignot. De loco, iihi tt/pis ex.^eriptKn efise
ridctnr liher, et de comnientotoi'e eins rf. n): SO.
27.
Yenetiis, Thoniasius Alexandrinus, a. 1485, d. XXVIII. m.
Jiil. Doctrinale cum commento Lndovici de Gtiascliis. 56 foll.
s. num., c. sign, aij — hüij, typi Goth., in fol.
Fol. 1 (titidusj dee.st exemplari, quod prae manibus erat. Fol. 2'^
(c. sign, aij): (S)Cril)ere clerionlis paro doctrinale nouellis. ; Fol. i)6^', l. 15:
Alexandri grannnatici opus intei'pretatuni a Viro eruditiffimo grammatico
doniino Ludom'co de guafcbis Iniprel" fnni venetiis: Per Tboniafiuni alexan-
drinum Anno falutis: ^r.CCCCLXXXV die xxvüj menfis lulii loanne Moceni / co
Inclyto Venetiarum Principe: ' Regiftrum /. Seqmmtttr in 3 .'^j^otii.^
SxlO lineae; deinde .nequitur insigne ti/pographi.
Monachii, B. lieg.; San galt i, B. Coen.; liomae, B. Cas.; Neapoli,
B. Bovh. Cf. Ilain no. 74(). — Tliomasius (Tliomas) de Blavis Alexandrinus
Venetiis annis 1477 — 1491 artem typographicam exercebat. Cf, IJain-
BuiY/er p. H9.
28.
ZwoUis, Petrus de Os, a. 1485, in profesto omn. Sanct.
Doctrinalis textus (partes I. II. desunt unico exemplari, quod
superesse videturj. ? foll. e. sign. — liiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1" (c. sign, bj): (P)Andere jjpofui per verf" /; fiH'a rjq) Quäta fit
et pauca / pponä cögrua metris Quc /, etc. Fol. 31'', l. (V: Difertiffimi
viri niagiM (sie) alexandri de villa // dei doctrinale in (piatuor partes
grämatice /; finit feliciter. IniprelTnni zwollis per me /; petrinn de os
Anno dili. M.CCCCLXXXV. / in .pfePto omniü ['anctornm, / Seqnifnr in.'iigne
tgpographi: dno ch/pei, in sinii^fro mix alba, inter Jntnc H dextrmn
.Stella nigra.
Pragae, B. Un. CaiHpbellio ignot. — Petrus de Os Bredanus (de
Breda f ah a. 1480 ad a. 1510 Zuvllis offirinani habebat. Cf. de eo
lioUrop p. 1H:i; Ca]upbell. prt'f.; Dirtionnaire de geogr. ^i. 1894; Ilain-
Burg( r ji. 21S sq.
Doctrinalis libri typis deseripti CLXXXIII
29.
Sine loco, typogr. iioni. et anno (a. c. 1485). Doetrinale cum
expositione [Ludovici de Guaschis]. 80 f'oll. s. nuni. et cust.,
c. sign, aa — k<, 45 — 48 lineae in sing, pagg., typi Goth., in ibl.
Fol. (tüulo destin.) vacat, Fol. 2'^ (e. sign, aa^ : ( ) Cribere clericiilis
paro doetrinale novcllis // Quia textus est planus non indiget expofitione
feed tn // pro forma ferväda in fequentibus Ho eöstrue. Ego nia // gifter
Alexander efr. (cf. nr. 14. 16. 17 sqq.) Fol. 37'". ( ) Ic inbet ordo libri
vocum regimen referari. // Fol. 45<': () Andere propofui per verfus sillaba //
qiieq). // Fol. 80^'', l. 4 mf.: Cui qni // dam (sie) foli deo tenemini (sie)
gratiarum aetiones reddere. qiiia nos deducit per gratfi prin // cipium et
aptü mediü et ad tine feliciffimü. Et sie fmit expofitio doetrinalis eöpen-
diofa // Doetrinale finit feliciter. // Fol. 80'' vacaf.
Parisiis, B. Un.; Äraugiae, B. Fror, (olim coenohii Cisferc. Wettin-
gimii). Hainio ignot.
30.
Basileae, Nie. Kesler, a. 148B, d. XX. ni. Ang. Doetrinale
eum eommento [Ludovici de Guaschis]. 70 foll. s. num., c. sig"^n.
aij — liiij, typi Goth., in fol.
Fol. V^'. Partes Alexandri einn eömento :. Fol. 1'' racat. Fol. 2^' :
Prefatio // C Ifto liber diuiditnr in tres libros partiales. Tn quo>: pmo
Alexander traetat de etliymologia. id e: de /; veriloqnio etc.; l. 11: (S) Cribere
elericulis paro doetrinale nouellis: // Quia textus eft planus: non indiget
explanatione. Sed tarnen pro // forma feruanda in sequentibus sie con-
ftrue. ete. (ef. vr. 14. 16. 17. 18. 10. 20. 23. 29.) Fol. 69'': C Alexandri
grammatici opus cimi breui ac vtili // expolitöe Impreffum Bafilee per
Nieolauni Keller. Anno dfii Millefi/,moquadringentefimooctuagefimofexto.
(sie) Die. XX. menfis Augufti. // Sequitur insigne typographi. Fol. 70 vaeeü.
Vindohonae, B. Coes.; Pragae, B. Un.; Bonnae, B. Un.; Stattgardiae,
B. Reg.; Lip.siae, B. Un.; Guelferhyti, B. Duc.; Hxdherstadii, B. Cath.;
Sangalli, B. Coen. Hainio ignot. — Nicolaus Kesler (Kessler) cmn
Bertholdo Bot Hanoviensi (qui in Ute a Fn.^tio a. 1455 Gntenhergio intenta
testis fiierat) et cum Bernardo Pickel inter prinios chalcographos Ba-
s^ileenses est. Vide Dictionnaire de geogr. p. 163 sq.; de Kes.üeri 02)erihns
typogr. cf. Hain-Burger p. 155 sq.
30*.
Venetiis, Petrus Cremonensis, dictus Veronensis, a. 1486,
d. IV. m. lul. Doetrinale cum eommento Ludovici de Guaschis,
80 foll. s. num., c. sign, ag — 12, typi Goth., in 4".
Fol. 1 vacat. Fol. 2^^: (S)Cribere elericulis paro doetriale nouellis. //
Quia textus eft planus: non indiget explanatione. Sed ta- // men etc.
Fol. 41^'^: (H)Ie iubet ordo libri vocü regime rferari. /, Fol. 70^: ( ) Ccent"
uarias decet liTc diftinguer formaf /; Fol. 80^: ( ) Octrinale dei virtute
iuuante peregi. n Fol. 80'': Cl^^us omnipotenti Deo. // C Alexandri gram-
CLXXXIV Bibliographia
matici opus intor})rotatum a Viro eriiditiffimo grammatico Domino Ludo //
uico de guafchis. Imprefriim Venetijs Anno falutis M.CCCC.LXXXVJ. Die. iiij.
menlis lulij. Per // Petrum Cremonenfem dictum veronenfem. Sub inclyto
Duco Marco Barbarico. Amen. /; |[ Regiftruin. /, Sequmitiir 2 lineae.
Lonfllnii, Mufi. Br. Hahno ignot. — Petrus Cremonoisis, pn'nntm
(■)(}» Thomasio AJexandrino (cf. nr. 27) Ve77eiiis cotnunctus, ah a. 1481
(1(1 (I. 1494 ihi prop}-iani hahehat ofßcinam, ex qua mvlta opeva proclientnt.
Cf- Ham-Burger p. 241 sq.
81.
Parmae, Angelus Ugoletus Parmensis, a. 1486, d. XXIX. m.
Nov. Doctrinalis textus. 58 foll. membranea, quorum singulae
paginae 24 lineas habent, s. num., c. sign, ai — gv, typi Rom., in 8^
Fol. l"-: (S)CRIBERECLERICVLISPARO (sie) // DOCTRINALE
NOVELLIS. ü Pluraq3 doctoi^ focia))o fcripta meornm // etc. Fol. 57":
(d)Octrinale dei uirtute innante peregi. / etc.; 1. tili.: FINIS. /; Fol. 57^:
p''^^ Parm. ,( Fol. 58'^: Emendatiffimum lioc opiifculum quod doctrina re //
rertiffimum (sie) merito DoctrTale nnncupatur opera & // impenfis Angeli
Vgoleti Parmenfis imprefum Csic) eft Parmae. M.CCCC.XXXVI. die XXIX
Xouembris. /
Oxoniae, B. Bodl. Hainio ignoi. — Angelus Ugoletus secundum An-
(Iream Porfüiam et Stephamwi Coralluni Lugdimensem praestantisshmis
tgpogra plins Parmensis fuit. Cf. Dicturnuatre de geogr. p. 1003. TIaec
Doctrinalis editio oumiuni oificinae eius operum, quae qvideiu ah Jfairiio-
Burgero euumerata sunt, antiquissinnnn est.
32.
Basileae, sine typographi nomine, a. 1486. Doctrinale cum
expositione [Liidovici de Guaschis]. 74 foll. s. num., e. sign,
aij — miiiij, typi Goth., in fol.
' Fol. i": Alexander cnm cömento //. Fol. P racat. Fol. 2° (c. .^ign.
nij): Prefatio / Ifte Jiber dinidit in tres libros partiales. In quoi^ prTo
alexäder tractat de etymologia. id e: de // etc. (S)Cribere clericulis paro
doctrinale nouellis /; Quia textus est planus: non indiget explanatione.
Sed tu ,p forma / etc. Fol. 73^". Explicitus eft alcxander grammaticus /,
cum breui et vtili expofitione. ImprefTus Bafilee Anno /; domin i Millefimo
quadringentefimo octuagedmo fexto. // Fol. 74 vacat.
Monachii, B. Beg. (dno exenipl.) ; Vindohonae, B. Caes.; Dnsseldorpii,
B. Beg.; Gottingae, B. Ufi. (titulus deest) ; Bonnae, B. JJn.; Stnttgardiae,
B. Heg.; Carolsruliae, B. M. Duc; Argentinae, B. Un.; Sele.stadii, B. Ur.;
Araugiae, B. Prov.; Augnstae Trevirorum, B. Ur.; Basileae, B. Un.;
Oxoniae, B. Bodl.; Weilhttrgi, B. Gym.; llagae Comitnui, B. Reg. Cf. Hain
no. 747; Panzer I. />. l.'')8 no. 63; TToltrop IT. no. 828.
38.
Venetiis, Bernardinus Benalius, a. 1487, d. VII. m. Maii (?).
Doctrinale cum commento Ludovici de Guaschis. 56 foll. s. num.,
c. sign. A — Hiiij, typi Goth., in fol.
boctrinalis libri typis descripti CDC^XV
Fol. i«: Opus Alexandri gramniatioi pro enidilione puero // runi
utiliffimum Incipit. // (S)Cribere clericulis paro doctrinale iiouellis. /; Qiiia
textu's eft plaiius: non indiget explanalione. Sed tarnen pro forma feriian //
da etc. Fol. 27'': (H)Ic iubet ordo libri iiocum regimen referari. // Fol. 37^':
(P) Andere prepofiii per uerfiis fvllaba qiiiq). (sie) ll. Fol. 56'". Alexandri
grammatici opus interpretatum a viro // eriiditiffimo grammatico domino
Ludo // uico de guafehis. Impreirü Vene // tijs. per Bernardinü Benaliü
bergomenfem. An- // no falutis, M.CCCC // LXXXVij. die Vij // mefis ma- // dij.
(sie) II Regiftrum //. Seqviwtiir in 3 siKäiis 2X13 et 11 lineae.
Parisiis, B. Nat.; liornfte, B. Cas. Ah Hainio no. 750 not. ex
Panzero III. p. 255 no. 1097. — De Bernardini Benalii ninltis operihus
tj/poffr., qi(ormn pri}nmn a. 1483 ronfertnm est, rf. Ilain-Bnrger p. 28 sq.
34.
Antverpiae, Gerardus Leeu, a. 1487, d. XXV. m. lunii. Doc-
trinalis textus cum sententiis et constriictionibiis. 112 foll. s. iiiim.,
e. sign, aij — fg + Ai — M.,, typi Groth., in 4^.
Fol. P' : Textus alexandri cü fentencijs et conftructionib^ //. Sequitur
icon xyloyr.: niac/ister in cathedra st ans, ante pedes eins 5 discipuli.
Fol. l'> racat. Fol. ,2«: (8) Gribere // clericulis // paro doc- // trinale no //
uellis. // Fol. 55'". Sequitur hie modo // fecüda pars alexandri // et capitulü
octauü de // regimine diotionü // Fol. 56" : (H) Ic iul)) ordo libri // etc.
Fol. 74/". Explicit fecüda pars alexandri //. Fol. 74'> vacat. Fol. 75": C Tercia
pars Alexandri i capitulü // decimü de quantitatibus fiUabarü // Fol. 112^:
C Et fic finitur expofitio doctrinalis Alexä // dri Impreffa per me Gerardü
Leeu Ant- // werpie mefis lunij die vicefimaquinta An // ni incarnationis
dni noftri M.cccc.LXXXVij. Fol. 112'' icon xijlogr.: aedificimn trihus turribus
ornatiim, in qnannn media aqnila, ah idraque jmrte exteriorum vexillum est.
Gottin gae, B. Un. Fditio a Cam2)hellio no. 112 ex exemplari mntilo
(foll. 1 et 112 desunt) descripta est. Quam, deinde no. 113 Panzerum I. p. 7
no. 23 et Ilainiwn no. 760 secatiis notavit, eadeui est editio. Panzerus
eniin., qui exemplari Gottingen.ti nsas e.'^t, locam incuria praeteriit. —
Gerardus Leonis (Gheraert van Leeu) iam a. 1477 typographus Änt-
rerpiensis occurrit. A. 1478 prelum transportavit Goudam, iihi prinnis
et tisqtie ad a. 1484 soliis novani arteui exercuit. Hoc anno Antrerjnani
revertit, in qua nrhe Theodoricus Martini et Matthias ran der Goes iam
consederant. Cf. Dictionnaire de geogr. j). 78, 578 sq., et Hain-}Jnrger
p. 172—174. Vide et iam adnot. nostr. ad nr. 103.
35.
Sine loco (Argentinae) et typographi nomine, a. 1487, d. III.
Id. Aug. Pars II. cum dictis loannis Synthis. 152 foll. s. num.,
c. sign, aij — tv, typi Goth., in 4°.
Fol. 1": Dicta Sinthis fuper fe // cüda parte Alexandri. // Fol. 1''
racat. Fol. 2^: Incipit glofa fuper fecunda // parte doctrinalis in hoc opuf //
culü diligenter collecta que vt fcolaribus neceffaria fic etiam in // forma-
torib^ ac inftructorib^ eoi;, erit vtilffima. (sie) Incipit plog^ // Fol. 152'':
CLXXXVi Bibliographia
Finit hie glol'a liip IV'd'a pto magiltri alexandri p lohanno) / lynUiis col-
k'ota. iij ydus Aiigiii'li. Anno dni. M.CCCC.LXXXVij. /,
Vi))dohoiHie, B. Caes.; Basileue, B. Vn.; Upsaliae, B. Un.; Darm-
aladii, B. M. Dur. f exejnphn' m fine mviiluin]. Cf. Hain. no. 147 GH.
86.
Argentinao, sino tyi)ogTaphi noiiiiiie, a. 1487, d. V. Kai. Dec.
Pars 1. cum dictis loannis Synthis. 186 foU. s. nuni., e. sign,
aij — ziiij et A — Biij, typi Gotli., in -X^.
Fol. 1'*: Dicta Sintbis fuper pri ; nia parte Alexandri. /, Fol. B' racat.
Fol. ;^«: ( ) Iroa expofitioneni ;, vocabuloi^ prime partis Alexandri que- //
riüir etc. Fol. 2'', /. 7 7: ( ) C'ribere clerieiilis paro doetrlale nouell' //
Fol. 184''-. Ex])licil i'elieiler expofitio (sie) exenii)lo>; textiis prime ptis /,
alexandri eil equiuocationil>" (ynonimis 2 verlib" dralil)'' ; ex loanne de gar-
landia Grecifmo Henrico de eolonia // Catholicon (.svV> Bracbilogo : ex qjphi-
rib^ alijs antorib" bre /; uiter j plane eollectis eü diffieilio textiiü fentetijs 2
nota / bilib^ Com dicta pftiani 2 loänis lyntbis oeni diilicultate // 2 otroiierfiä
rel'eeätib^ diligeter annexis. /; Anno dni M.CCCC.LXXXVij. qnto kl.' deceb'.
Argentine. / Foll. IHT) et JS(> cacant.
DariH^tadii, B. M. Ihtc. (Jfofh.). Ah Jh/nn'o not. no. 14761.
87.
Norinibergae, Fred. Creusnc^r, 1487. Doctrinale cum expo-
sitione [Ludovici de Guasehis]. 162 foll. s. num., e. sign, aij — vv,
typi Goth., in 4«.
Fol. J": Incii)it AUexander (.sie) graniaticus (.sie) ii cum breui et
vtili lOxpofieione. /, Fol. J'' vif rat. Fol. 2"'. Ifte liber diuidit in tres
iilii'os parliales In (pio^^ prTo alex ,/ ander traetat de etymologia etc.; l. 1H\
(S) Cribere clericulis j)aro doctrinale nouellis. Intentio Alexandri /; Quia
text^ e plan^: nö. Tdiget explanatöe 1*5 / etc. ( cf. nr. 14. 16. 17. i^'.
19. 20. all.) Fol. (S'.V": (H) Ic inbet ordo libri vocü regime referari //.
Fol. 108'': (P) Andere propofiii per verfus fyllaba qneq) !,. Fol. 162": Kx-
plicitus el't alexander grannnaticns cn?n bre / ui 2 vtili expofitione. Im-
])refl'u.s Nurmberge p Fredericuin ( crenfner Anno domini Millefimoqua-
dringentefimo octuagedmol'eptimo. (.v'c) /; Fol. 162'' racat.
l^o'i.nis, B. u\at.; Vindohonae, B. Caes.; Salishuryi, B. Coen. Ah
Haiti 10 no. 748 not. ex Panzero II. /j. 204 no. 174. — Fredericus Crensner
cum Antonio Koherc/er (vide tir. 108. 118. Uli. 157. 169) jirimU prae-
stanti.'i.finn.'^qae typof/raphis Norimhergensihu.'i adnnmerandnFi est. Cf.
Dictionnairr de (/eof/r. p. 93S et llain-Barger p. 84 — 86.
88.
riniae, sine typograplii nomin(\ a. 1487. Doctrinale cum
commenio [Ludovici d(^ (luaschis]. 121 foll. s. num., c. sign.
aij — fiiij, typi Goth., in fol.
Fol. /«: Liber trium partiiun magillri /, Alexandri cü eömento per\i-
tili //. Fol. V": Prefaiio / Ute liber diniditur in tres libros /' partialcß etc.
l)octrinaHs libri typis descripti CLXXXVTI
Fol. 12V': Explicitus el't Alexander gramma- // ticus cum breui et vtili
expofitione // Impreirus ^ Imae Anno döi Alillefi // moqiiadringentefimooctua-
geßmo- // feptimo. (sie) I!
Motmchii, B. Reg.; Londhni, Mus. Br.; Medelicae, B. Coen.; GotJiae,
B. Dtic; Frihurffi Brisg., B. Un.; Vwclohovne, B. Coeih Sclwftnu Cf.
Hain. no. 749.
89.
Daveiitriae, Rieh. PaffVoed, sine anno (c. a. 1487). Partes I. II.
cum dictis et glosa loannis Synthen. 190 et 172 foll. s. num.,
c. sign, aij — riiij et aß — yiiij, typi Goth., in 4''.
I. Fol. 1^: Dicta prime partis Alexan // dri loannis Synthen .*. .*. //
Fol. V vacat. Fol. 2^'. (S) Cribere olericulis paro doctri /, nalc nouelb's //
etc. Fol. 3<': Incipit Glofa fup prima parte doctrina // iis Alexädri. per
loannem Syntlien Dana /, trie extremo labore eollecta q fi dib'geter au //
fcultetur nö modo iuuenib^ verüetiä precep /; toribus erit nece/Taria. //
Fol. 177'': F'iniüt fup prima parte doctrinalis // Alexädri Venerabilis loannis
fyn // then copulata Dauätrie fumma di // ligetia nouiter emedata 2 im-
])refra /; Per me Riebardü Paffroed In pla // tea epifeopi. // Fol. 178^':
Tabula vocabulorum in hoc libro cöten ij torum etc. Fol. 189'': t^mc. II
Fol. 190 vacat.
II. Fol. 1 (titnlus) vacat. Fol. i?": Incipit glofa fuper fecüda parte doc-
trina // Iis T hoc opufculü diliget'' collecta que vt fclio // larib^ ncaria lic
ec Tformatorib" a<j Tftructorib'' /; eoruni erit vtiliffima Incipit j)logus //.
Fol. 171'': Finitur hie Glofa fuper Secimda parte /; Alagiftri Alexandri per
lohannc) Syn // this collecta ic. i, Fol. 172 vacat.
Gottingae, B. Un. (I. IL) ; Traiecti ad Eh., B. Vn. (IL). Jlaec editio
illüin, quam infra no. 45 descrihemus, quae quidetu in suhscriptione L et IL
partis additanientuni exliiheat correctionem et enieiidationeui indicans, praeces-
sisse videtur. Cf. de parte L Camphell no. 117. Pars fL Caurphellio ignota est.
40.
Daventriae, in platea episeopi, sine typographi nomine
(Rieh. PaflPraet) et anno (1487). Pars II. cum regulis et exemplis.
28 foll. s. num., c. sign, aij — diiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1": Secüda pars gräma / tices i-egulis i exem /, plis earüde
cöpediofe // nouiter collecta. // Fol. 1'': Ordo piitis libri eft ifte. // etc. Fol. 2^',
l. ;>: ()Ic iubet ordo libri vocü regime referari. // Fol. 27^': P]xplicit Se-
cunda pars /; grammatices. Fol. 27'': () Otiun facim" vniuerßs // pns h"
noftn fcd'e ptis grämatices opufcnlü vifuris cm- de re // giminü virib^ fcrip-
ferim^ oTno nihil etc.; suhscr. l. 23: Sub äno diii. Millefimo quadringetefimo //
octogeßmo feptimo circa facram quadragefimä. De quo fit bndictus // qui
viuit 2 regnat j^j inlinita fcroi;. fcl'a Amen /, Hec ad obtrectatoi^ ofu /; fione
exarata fufficiät. // C Imprefl'a eft hec Secüda pars // grammatices Dauentrie In
pla // tea episcopi. // Fol. 28": sequitur alphahetum Graecum. Fol. 28^ vacat.
Darmstadii, B. M. Duc. (Ilofb.) Cf. Camphell, Suppl. II L no. 122<'. -
Iluius syntacticae partis lihelH auctorem Älexandrum Ilegium, scholae
Daventriensis rectorem, fuisse ex epistola in fl'^e annexa colligimus, qua,
CLXXXVni ßil)liographia
r^ictft Hi'f/i'i Unrcctua in modos fiigtn'ficcnidi (cf. Reichlhu), Joh. Mur-
ineJlins p. 12 sq.) controi^ersia lila rnter modistas qui vocanfur et liumanistas
iHota e.st. Kditiarietu intpriim's in nsmn ficholoe Darenfriensis destinatam
fnisse etiam quae ei addita .wnf elementa lin(jnae Graecae, rfrins stttdinvi
ihi tum coli coeptmn eH (cf. Beirlilinc/, I. r. p. 10 i<q.)^ satia deniom^trant. —
J)^ f//po(/rapho cf. nr. ,25 et of).
41.
Coloniae, apud Lyskirch, sine typographi nomine (Ulricus
Zell) et anno (c. a. 1487). Pars I. cum glosa [loannis Synihen].
125 foll. s. num., v. sign, aiij — hiij + Ai — Hiij, typi Goth., in 8".
Fol. 1": Prima pars doctrinal' / Alexandri cO fentötiis // cü nota-
bilib^ et cü vo = // cabuloi^ liicida expöiie /; Fol. ;?": ( ) Irca expofitionö vo-
rabulo>4 pri ' mo partis Alexandri Querit / etc. Fol. 2^: ()Cribere clericiilis
l)aro do ctrinale nouellis / etc. Fol. 125^: Explicit feliciter expofitio ex-
ernploi^ textus prime / partis alexandri cum equinocationibus fynoni ; /, niis i
veiTdms drntialibns ex Joanne de garlan // dia. Grecifmo. Henrico de Co-
lonia. Clatholieon. (sie) / Bracliilogo 2 ex q) pl'ibus aliJK autoribus bre ; //
iiiter et plane collectis cum (juorumcüq) textuum / fententijs et notabili-
bus fcd'ni dicla Prifciani et / loannis fvntbis omnem difficultatem 2 contro //
nerfiam refecantibus diligenter annexis. /, Seqnitttr spatimn vocunni H line(f-
rinn; deinde: IinprefTum in fancta Colonia apud Lijfkircli /
Upsaliae, B. Un.; Mof/nntirte, B. Ur. (titulns dee-'<t). Hainio iynot. —
Typographns huius et quae infra no. 51 descrihetur editionis sine nlla ditbi-
tatione Ulriens Zell est (cf. nr. 90 et 109). Qui, Hanoviae otins, Gutenhergii
ipsins, vt videfu)-, discipulns et Moyuntiae in officina Schoeft'evi excultus, iam
a. 1404 Coloniae con.'tederat et omniiwi antiquae illiu.^ celeberriniaeque urhis
t (jpoyraplioruurprinceps nohilissiuiam artium pacis nsqiie adfineni saec. XV^
exercehat (ipse in lihro a. 1492 parato Coloniae Protocbaragmaticus se appel-
lat). ' In antiqnissimis ofßcinae suae operihus ah a. 1466 ad a. 1473 sese cleri-
cum diocesis Moguntinensis, in po.'^teriorihus artis impressoriae magistrum
desiynat. Cf. de eo Fnnen, Kataloy der Incunabeln KöMs; Dictionnaire de
yeoyr. p. SS9 sq.; Jlain-Bnryer p. 367 — 369. — De conmientatore vide nr. 36.
42.
Argentinae, Mart. Flach, a. 1488, d. VIII. m. Mart. Doctrinale
cum expositione [Ludovici de Guaschis]. 129 foll. s. num., c. sign.
a2 — (js (fol. praecedens sign, est cjc), typi Goth., in 4^
Fol. If. Partes Alexädri /; cum coniento. /; Fol. P> vacat. Fol. 2":
Prefatio / Ifte liber diuidit in tres libros i)tiales. In (p^, primo Alexander
tras//ctat etc. Fol. 129'". Alexandri grämaMci opus cü breui ac vti- // li
expofitöe ImprefVu) ArgetineperMar/, tinum Flacb Anno dfii. M.cccc.LXXXViij. //
die. Viij. mefis marcij finit feliciter ii.
Monachii, B. Rey.; Basileae, B. Un. Cf. Hain. no. 751. — Martinus
Flach, Basileae natas, secundnni Mentelinuin et Henr. Fyyesteyn clarissimus
typoyraj/has Aryentinensis est. De operibns eius cf. Jlain-Baryer p. 99 .^qq.
Doctriiialis libii lypis descripti CLXXXIX
Veiietiis, Guilelmus de Monte Ferrato, a. 1488, d. III. m. Febr.
Doctrinale cum commento [Ludovici de Guaschis]. 98 foll.
s. num., c. sign, aj — na, typi Goth., in 4^.
Fol. i«: Opus Alexädri grämatici pro eruditiöe pueroi^. // Ille Über
diuiditur T tres libros ptiales: (sie) In quonl \m\o Aleäder (sie) traclat
de // etymologia etc.; l. 15: (S)Cribere clericulis paro // doctrinale no-
uellis. // etc. Mmgines ßgiwis xyloyr. ornati sunt. Fol. 98'^: C Opus
Alexandri Grämatici eruditiflinii finit: ImprelTum Venetijs diligetia /, 2 iii-
duftria. Guilelmi de monte ferrato tridiuefe). (sie) M.CCCC.LXXXVni. die //
tertia Februarij. Regnäte optimo pcipe Auguftino. Barbadico /;. Sequitiir
hrevis index; deinde: Laus omnipotenti deo. //
Neapoii, B. Borh.; Itoinae, B. Vors.; Farisiis, B. Muz.; Vindohonae,
B. Caes. (suhscriptio Imius exemplaris coinplurihus locis nmtilata recent.
mann jijff;vyy/i accurafe suppleta est). Hainio ignot. — Guilelmus de Moiite
Feirato Tridinensis cognoniine 'Aninia ndci' ah a. 1486 ad saec. XVI.
Venetiis artetn typo<jru2)hicam exercehut. Cf. Ilain-Burger p. S31 sq.
44.
Antverpiae, Gerardus Leeu, a. 1488, ni. Junii d. XVIII. Doc-
trinalis textus cum sententiis et constructionibus. S. foll. num.,
c. sign., typi Goth., in 4^.
In fine: C Ft fic fiiiitur expolitio doctrinalis Alexä- // dri Imprcüa per
inc Gerardu) Leeu Ant- // werpie niefis Junij die deciinaoctaua (sie) An- // ni
incarnationis dni noftri M.CCCC.LXXXVüj. // Ult. fol.^: icon xgloyr. (ef. nr. 34).
Cf. Camphell no. 115. Fol. 1. et eomplura alia foll. desunt exemplaris
quo ille vir doctissimus usus est. Certe quidem falso opinatus est hac
editione glosam loannis Synthenii contineri. Cf. editiones Antverplenses
no. 34 et 103. — De tgpographo viele adnot. ad nr. 34.
45.
Daventriae, Rieh. Paffroed, a. 1488, d. IX. m. Aug. Partes
I. IL cum dictis et glosa loannis Synthen. 189 et 129 folL
s. num., c. sign, aij — ziiij et aij — qv, typi Goth., in 4^.
I. Fol. 1 " : Dicta prime part . . . // (pars quaedani folii deest) dri lo-
annis Synthen //. Fol. i^ vacat. Fol. 2^ (S) Cribe' clericul' paro doct'nale
noueir // etc. Fol. 177^: FiniOt fup prima parte doctrinalis // Alexädri
Venerabilis loannis fyn // then copulata Dauätrie fumma di // ligetia no-
uiter emedata et cöpleta // impfla Per me RichardO Paffroed // Anno diii
M.CCCC.LXXXViij. Nona // Augufti. /, Fol. 178"": Tabula vocabulorum iu (sie)
hoc libro conten // torum etc. Fol. 189^ in fine: thXoc il Fol. 189^ vacat.
IL Fol. i": Incipit Glofa fup fecüda pte doctrinalis // Fol. 129^: Finit
hie Glofa fuper fecüda parte Ma // giftri Alexandri Per loannem Synthis
col // lecta et nunc in optimam formam redacta // Impfla Dauätriae p me
Richardü paffroed. // Fol. 129^ vacat.
Cf. Holtrop I. no. 276 et Camphell no. 116. — De typographo vide
adnot. ad nr. 25.
rXC Bibliographia
40.
Argentinae, Mart. Flach, a. 1488, d. I. in. Dec. Doctrinale
cum expositioiie [Liidovici de Guaschis]. 180 foll. s. iiiim., c. sign.
a^ — q«, typi Goth., in 4^
Fol. i«: Partes Alexädri ciitii comeiitu. Fol. 1'' curat. Fol. 2^:
Prefatio / Ifte Iil)er diuidit in tres libros ptiales. In qi^ primo xMexander
tra- / etat etc. Fol. 129'^: Alexädri gräniatici op'* cü breui ac vti- // li ex-
])oritr)e IiiipreMu Argetine \) Mar / tinü Flaeli. Anno dni M.CCCC.LXXXViii //
die prima inefis Deeebris fiiiit feliciter. Fol. ISO racat.
Loiulhiii, Mua. Br.; Vhidohonae, B. Caes. Haec editio in aola sith-
aeriptione ah illa, quam no. 42 descripsimus, discrejHd. Ilamio iynot.
47.
Argentinae, Mart. Flach, a. 1488. Pars 1. cum glosa [loannis
vSynthen]. 181 foll. s. num., c. sign, aa— v^, typi Goth., in 4^\
Fol. 1^: Prima parC doctrinalif /; Alexädri. cum feiitetijs /, cum uo-
tabilibus et cü // vocabuloru) lueida ex // poütüe / Fol. P cavat. Fol. 2*^:
(C) Irca expofitiöem vo / cabulo^ etc, (cf. nr. iJO). Fol. 2^: Pretatio /
Fol. ISl^': Expolitio exeidoi; textus prime partis Alexan- /, dri etc., ut
no. 30; l. 2 in f.: Imprefta Argentine p Martinü flacli Anno do // mini.
M.CCCC.LXXXViii. Pinit feliciter /;.
Monackii, B. Hey.) Medelicae, B. Coen. Ah Hainio not. no. 079.
48.
Lugduni, loan. de Prato, 1488, d. ult. m. lan. Doctrinale
cum glosa Monachi |Lombardi]. 158 toll. s. num., c. sign, aiij — viij,
typi Goth., in 4^
Fol. i": Monachi glola vna cum textu Alexandri. / Fol. P'. Ma-
turini de barda Cubterranenfis in ' laiides Alexandri heroica verfificatio. /
Fol.' 2^': Ad generofum Guillermum fratrem vicecomitis Po // lignaci: etc.
Fol. 3"'. (S)Cribere clericulis paro doctrinale nouellis. / Fol. 85^: (H)Ic
iubet ordo libri vocum regimen rel'erari /. Fol. 109^: (P) Andere propofui
per veebis ('^icj iyllaba quecj3 /; Quanta lit etc. Fol. 153^: B. D. // Explicit
lioc opus impreirum Lugduni / per lobannem de prato. Anno domini /
^r.CCCC.LXXXViij. die vltima lanuarij. '
Trcci.s, B. Ur. Hainio ignot. Ä Bni^f<ono not. p. 009. Cf. editio
eiusdem typo(/raphi a. 1489 parata no. 50. — Ioa)mea de Prato aive de
Prati.s (lean Dnpre, da Pre) anni.s 1481 — 1480 Parisiis ideniquc ah
a. 1487 ad a. 1495 Lm/diud siui/fl artcni ti/i>o<iraidiicani fac.titacit. Cf.
Hain-Bnrqcr p. 93.
49.
Mediolani, sine typ()grai)hi nomine, a. 1488. Doctrinale cum
expositione Ludovici de ( Juaschis. 48 foll. s. mnn., c. sign, aij — giii,
typi Goth., in l'ol.
'I'if/fh/s ih'csf. F)t. I": i}\ü'.\ tel'tiis (sie) el't plaiuis nö indiget ex-
planatioiH". S3 lumen pro foi-ma leruanda in ('(Mpientibus // f/r.; /. .V: ( ) Cri-
Doctrinalis libri lypis desciipti CXCI
bere elericulis paro doctri // nale nouellis /; etc. Fol. 25'^: (H)Ic iubet
ordo libri iiocü regime referari // etc. Fol. 33'^: (P) Andere ppofui p iierfus
nUaba qiieq) // etr. Fol. 48^, 1. 15: Et iic finitur expolilio doctrinalis. /; cöpen-
diofa i fuccinta (sie) Per dominum Magii'trunr (.sie) Ludouicum de gnafcbiö.
artium doctorem. // FINIS // Gramaticus (sie) li uis fieri bonus 2 cito totum //
Mo lege perlectum pectore conde tuo /, ImpreQ'um Mediolani. anno dfii
M.CCCC.LXXXViij. //
Oxoniae, B. Bodl. Hainio i<jnoi.
50.
Venetiis, Bernardinus Benalius, a. 1488. Doctrinale cum expo-
sitione [Ludovici de Guaschis]. 03 foll. s. nuiii.j c. sign. Aij — kg,
typi Goth., in fol.
Fol. 1 (titulii^) vaeat. Fol. 2"^: Opus alexandri grämatici pro eru-
ditione pucrorum (sie) Incipit. /' Il'te liber diuiditur in tres libros par-
tiales: In quorü prinio Alexäder tractat de etymologia // ete. (S)cribe
elericulis paro doctrlale nouellis // Quia textus est planus nö indiget ex-
planatione. Sed tarne // etc. Fol. 62'^: Explicitus eft alexander grammaticus //
CU3 breui 2 vtili expofitione. Anno domi // ni Millefnno quadringente // limo
octuagefimo // octauo. // Laus onmipotenti deo. // Fol. 63^^'. Venetiis per
Bernardinum benalium // Registrum. // Sequitur brevis index. Fol. 03^ caeat.
Neapoli, B. Borh.; Berolini, B. Eef/. Hainio if/not. — De ft/pof/rapho
vide adnot. ad nr. 33.
51.
Coloniae, apud Lyskirchen, sine typographi nomine (Ulricus
Zell), a. 1488. Partes l. II. cum glosa notabili. 2 foll. s. nUm.
4- Fol. II— CXXXIV et 107 foll. s. num., c. sign, aiij — fiij et
ai — oiij, typi Goth., in 8^.
I. Fol. P''. Glola pme parf alexä // dri cum nöbilibus et ar- / gu-
mentis quibul'dam. // Nota q, hec glofa puula denuo Implla: melius el't
diftincta q) prius. // Quia additus el't numerus tblioi^ ete. Fol. P: (jAnq)
puulis vt lac potü dedi vobis : // Fol. 6>" (Fol. ii): ( ) Cribere elericulis paro // ete.
Fol. 135'^ (Fol. CXXXiiij): Apud lijl'kircben. // Fol. 135'' vaeat.
II. Fol. P^ (e. sign, aj): ()Mnis homo naturaliter fcire defide = // rat.
ete. Fol. 107^^: Explicit Icd'a pars alexandri cu) expöne putili cu) que-
rtiüculis l argu /, mentis iäiam confuetis: pro intellectu textus tarn ma-
ioribus q) minori // bus nouellis elericulis Iinnme nccärijs (sie) Per veneräduni
vii^ artium nia /; giftrum ac l'acre theologie baecalariu) formatuj laboriofe
änexis. Anno // dfii M.CCCC.LXXXViij. die tertio menfis decembris //. Sequilar
sjjütiuin vacimm2 fere linear am; deinde: In Colonia •:• // Fol. 107'' (titulus) :
Secüda pars alexädri /, cum expöne notabili /; (In quibasdain exemplarihus
hie titulus suo loeo positus est; in fifie sequitur foliwn vaeuuui [fol. 108] ).
Guelferhtjti, B. Due.; Oeniponti, B. Un.; Moguntiae, B. Ur.; Her-
hipoli, B. Un.; Halberstadvi, B. Gyrn. Cath.; Monastervi, B. Faul. (I. II.);
Monaehii, B. Reg.; Gottingae, B. Un.; Darnistadii, B. M. Due. [Hofb.J (II.).
Cf. de pai-te I. Ihdn no. 677 ; pars H. Hainio ignota est. — llaee editio
CXCII Bibliogiapliia
r/dtfs qtddeni para I. in eadein ofßrUia puah ante exacripta (vide nr. 41)
iinpriinia ex dictis loamiis Syntlieii confeeta est (cf. nr. 30), urchetypa
diiiiUjatiasunue illiiis et postea hiunanistarum quos vocant msectationihus
dilfaniatissiniue ylosae notahilis est. Typoyraphtini Ulrictini Zell fuisse
(de quo vide adn. ad nr. 41) pro certo haheri pote-^t. Cf. nr. 109.
o2.
Sine lüco, typogr. noin. et anno (Daventriae, Rieh. Paffraet)
c. a. 1488). Pars IL cum glosa loannis Synthis. 158 foll. s. num.,
e. sign, aij — viiij, typi Goth. In 4^
Fol. i": Incipit Glol'a fuper Secüda parte Magiftii // Alexandri per
loliaiiiiö Synthis collecta. // Fol. P vacat. Fol. 2^: Incipit Glola fup fcd'a parte
doctrinalis in lioc ,: opufculü diligent collecta. q vt fcholarib^ ncaria (sie)
iic /; etiä införtorib'-' ac inftructorib'-^ eorü erit vtiliffima //. Fol. 158^: Finitur
liic Glofa fuper Secunda parte // Magiftri Alexandri per lohanne Syn // tliis
Collecta /;.
Giessae, B. Un.; Guelferhijtijti, B. Dac. llainio iynot. — Typi qui-
dent, qiiantuni nos iiidicare possiinus, liichardi Foffraet Dacentriensis sunt.
58.
Cüloniae, Henr. Quentell circa summum, a. 1489. Partes
1. — IV. cum glosa notabili. 124 et 137 et 50 foll. s. num., c. sign.
A — H et a — ee et Aij — giij^ typi Goth., in 4®.
I. Fol. i": Prima Pars doctrinalis /; Alexandri cü feutetiis no // ta-
bill)^ i vocabuloi; luoi ', da expolitione nönuUis /, cj) aiiexis argumetis //
Fol. F cacat. Fol. 124^'. Expolitio exemploi; textus pnic partis Alexandri.
equi /i uocoT^ etc. explicit feliciter Iniprell'uni in felici Colonia circa funnnü.
Anno // falutis M.CCCC.LXXXlX. xix. Kalendas Februarij. // Fol. 124^ vacat.
II. Fol. i«: Glofa notabilis fecunde // partis alexädri cü inter // linia-
lib'''. expolitionibus // textus eiufdeni in planiffimis fententijs fubiun // ctis
])erpulcre ordinatis queltionibus atq) ar /; gunientis cum replicis contra
corundeni folu // tiöes. oTb'' qui fcire deliderant füme necelfaria. // Fol. 137^:
Explicit feliciter fecunda pars Alexandri. cum glolis ji metroi;, interlinialib'
etc.; l. 3 171 f: Imprelfum in fancta ciuitate Colonienli. per Henricü // Quen-
tell. circa funnnü. Anno incarnationis dominice // M.CCCCC.LXXXIX octauo
Kalendas Martij. /,
III. IV. Fol. i'*: Tercia i (juarta par /, tes doctrinalis Alexä // dri
cu) notabili com / mento. / Fol. 1'' cacat. Fol. ^": (M) Eliora funt
vbera tua vino fragrantia vngentis opti // mis etc- Fol. 50<^: Alexandri
grämatici opus cü breui ac vti // li expöne lnq)reIVum Colonie Anno gre //
M.CCCC.LXXXlX. VJ. die marcij Unit felicit -, Fol. 50'' vacat.
Aayitstae Vindelic. B. Frov. ( L—lll.) ; l^inariae, B. Dac. (1. 111.) ;
Hannoverae, B. Hey.; Doneschinyae, B. Frinc. (F) ; Oeniponti, B. Un. (II) ;
Gottinyae, B. Un.; Halberstadii, B. Cath.; Motiac/tii, B. Hey. (III.). Cf.
Hain no. 080, 09i) (sola adnot.), 733.
llenricKs Qnodell, qui ah a. c. 1479 ad a. 1502 (vide nr. 171)
Coloniae novain artein profes.siis est, celeherriinis Gernianiae tyjjoyraphis
Dociiiimlis libri typis descripti CXCIll
adnwnarari debef. Inmmierahilia fere opera ex ofßcina QucrdelUana pro-
dicrunt. Quid? qitod iam sola enuiiiercdio, atqiie ea quidein cerlc ujl-
perfeclissima, quam apiid Hahnmii Burgeriun nirentcs, qtiatuor jiuyinui^
iniplet (p. 254—258). Qiicnn su2)ra descripsimus, Doctrinalis editio plu-
rimariini ah Henrico QiierdeU eitisque fHiis parataruni prima est.
54.
Norimbergae, Georg. Stöchs de Sulzbach, a. 1489. Doctri-
nale cum expositione [Ludovici de Guaschis]. 130 foll. s. nuni.,
c. sign, a^j — qg, typi Goth., in 4'\
Fol. 1^: Alexandri oes partes cum textuali // et plana expolitöe nun
in fluida. vt // plereq). fed folida firnia i italica ba // piro impfFe. Nuren-
berge p leori- // um Stöchs de Sulczpacb. // Fol. P vacat. Fol. 2^: Pre-
fatio // Ifte über diuidit in tres libros partiales. In t[Uorü primo Alexan ; //
der tractat de etliimologia etc.; l. 15.: (S)Cribere clericuT pa- // ro doctnale
noueir // Quia textus est planus non in // diget explanatiöe. Sed tn pro //
forma feruäda in fequentibus // Sic cöftnie. etr. Fol. 65": (H j Ic iubet
ordo libri // voeü regime rferari // etc. Fol. 85^^: (P) Andere ^ppofui per
¥fus fyllaba queq). // Fol.l2V^: Alexandri grammatici opus cum breui ac
vtili ex- // pofitöne Impirum Nuremberge per Georgium // Stöchs de Sulcz-
pach Anno dni M.CCCC.LXXMX. // VII. kal.' raenfis Aprilis finit feliciter. //
Fol. 130 vacat.
Cassellis ad Fiild., B. Gideonis Voyt; Fiicnujae, D. In. Ab Uainio
not. ex Panzero II. p. 207 no. 189. — Geor(jiiis Stöchs sive Stucks vel Stücks
civis Norimbergensis inde ab a. c. 1484 tisqne in .s-aec. XVI. artem stiam
professKS est. Cf. Ilahi- Bürge)' p. 318.
55.
Rutlingae, Mich. Grylf, a. 1489. Pars II. cum dictis loannis
Synthis. 104 foll. s. num., c. sign. Aij — Niij, typi Goth., in 4*^.
Fol. 1": Dicta ünthis fuper fe // cunda parte alexandri. // Fol. P:
Incipit glofa fuper fcd'a par // te doctrinal' in hoc opufculO diligent col-
lecta q ut fcolarib' nctn'a fic // etiä informatorib' ac inftructorib' eoi> erit
vtiliirima. Incipit .plog^ // Fol. 104^^: C Finitur hie glofa fup fcd'a pte
magiftri // alexandri Imprella per Michahele gry // il'en Ciue Riitlingenfem
Sexta feria p^ // palmarun). anno diii. M.CCCC.LXXXIX. De // quo fit benedic-
tus in fecula i\MEN. // Fol. 104^ vacat.
Salisburgi, B. Coen.; Äiigustae Vindelic, B. Fror.; Cracociae, B. Un.
Cf. Hain. no. 14764. — Michael Gregff' sive GrgfJ' a. 1486—1406 Rutlingae
artem tgpogr. exercebat. Fodem tempore alter ibi e)'at typographas, loannes
Otmar sive Omar (vide nr. 08). Cf. Ilain-Barger p. 120 et 210 sq.
56.
Lugdun i, loannes de Prato, a. 1489, d. XV. m. Aug. Doc-
trinale cimi glosa Monachi [Lombardi]. 152 foll. s. num., c. sign,
aij — viij, typi Goth., in 4^^.
Fol. 1": Monachi glofa una // cum textu Alexandri. // Fol. V': Ma-
turini de barda fubterranensis in // laudes Alexandri etc. Fol. 2^: Ad ge-
Houuuiruta Geriuaniae Paedajrogica XXI XUi
CXCIV Bibliogiaphia
iiorofuiii Guillerniuin fratrem viceconiitisPo/, lignaci: etc. Fol. 5«: (S)Cribere
clericulis paro doclrinale nouellis. / Fol. 8i^: (H)Ic iubot ordo libri vocuin
reginieii referari //. Fol. 108^': (P) Andere ])iopofui per verfus fyllaba
queq) /. Fol. 151^: I). B. // Explicit hoc opus inipreirum Lugdiuii /, per
lohannem de prato. Anno domini // M.CCCCXXXXIX. die XV. Augui'ti. //
Fol. 152 vucat.
Vesontione, B. Ur. llainio ujuof.; not. a Buissono p. 669. — De
tijpoyraplio cf. irr. 48.
57.
Parisiis, Petrus Level, a. 1489, d. ult. in. Aug. Doctriiiale
cum glosa Monachi [Lombardi]. In fol.
Fol. 1^^: Glofa Monachi una cum textu Alexandri. Fol.P: Maturini
de Barda Subterranenfis in laudes Alexandri heroica verfificatio. In fine:
Opus hoc haud inutile juvenibus exaratum parifius magna vigilantia per
Petrum Levet finit l'eliciter. anno domini M.CCCC.LXXXIX. ultima Augui'ti.
Ab Hainio no. 768 nof. ex Fanzero IL p. 291 no. 158, qui quidem
Maittairiiim p. 511 no. 1 secnius est. — Petrus Levet a. 1486 Parisiis
preltün instituerat. De operibns eitts ef. Hain-Burger p. 175 sq.
58.
Daventriae, lacobus de Breda, a. 1489, in profesto omniuni
Sanctoruni. Pars IL cum glosa loannis Synthen. 114 foll. s. num.,
c. sign, aij — riiij, typi Goth., in 4^.
Fol. 1": Glofa loänis Sinthe // fuper Secunda parte Ale // xandri bene
cmendata. // Fol. 2^: Incipit Glosa etc. Fol. 5^ /. 17.: Sequitur textus //
Hie iubet ordo libri vocum regimen referari. // Fol. 114"^: Finit hie Glofa
fup feeunda parte Magiftri Alex // andri p loannem Synthis coUecta 2 nOc
in optima for // mam redacta. ImprefTa dauentrie iuxta fcholas p me //
lacobum de Breda. Anno dni M.CCCC.LXXXIX. In profe // fto omnium fanc-
torum. // Fol. 114'^ vucat.
Upsaliaey B. Un. Cf. Camphell no. 128, qid quidem Ilainimn no.
14765 sccutus libriun 146 foliorHin esse falso indicavit. — Ilaec editio
est antiquissinia omnium, quas lacobus de Breda, alter typoyraphns Da-
ventrieiisis, paravit. Is prehtm ibi constituerat a. 1485. Vide Camp-
bellium no. 800 et Hainium-Bnrgerum p. 48 sq.
59.
Argentinae, Marl. Flach, a. 1490, m. Febr. et Marl. Partes
I. — IV., quarum pars 1. ignota est, cum glosa notabili. 130 et
52 foll. s. num., c. sign, aa — Vr, et a^ — g4, typi Goth., in 4^
II. Fol. P': Glofa notabilis fecun // de partis Alexädri: cü interlinearib"
expofilönibus // textus eiufde in planiffimis fentetijs fubiüctis ppul = // cre
ordinatis ([ueftionib^ at(j3 argumentis : cum re ; /, plicis contra eorunde fo-
lutönes. Omnibus qui fcire // defiderant fumme necelTaria. // Fol. P vacat.
Fol. 2«: Prefatio. // ( )Utirri et mel omedet // puer etc. Fol. ISO^^: Finit
feliciter opufeulü fcd'e partis Alexädri. cum glofis me // troij interlinearib'^.
planiflimiA]) eorüde fubiüctis fentetijs. // etc., l, 2. in f.: Impüum ja famofa
Doctriiialis libri typis doscripti CXCV
ciuitate Argentineß. p Martinü flach // Anno incarnatöis dnice. M.CCCC.XC.
ipa die Agathe vn-gTs. // Fol. 130^ vacat.
III. IV. Fol. 1^: Tercia et qrta partes // doctrmalis Alexandri // cü
notabih cömento. // Fol. 1^ vacat. Fol. ^«: Prefatio // (m)Eliora funt
vbera tua // etc. Fol. 52^: Alexandri grämatici opus cü breui ac vtili
expo i II fitöe Inipreirurn Argentine per Martinü flach : // Anno gratie Mille-
fimo qiiadringentefimo nona // gefimo prid.' kal.' Martij finit feliciter //.
Fol. 52f> vacat.
Monachn, B. Key.; Medelicae, B. Coen.; Salishiir(ji, B. Coen. (IL);
Carolsruhae, B. M. Duc; Df^esdae, B. Reg. (III.). Cf. Hain no. 701 et 734.
60.
Argentinae, Mart. Flach, a. 1490, d. XIV. Kai. Aug. Pars I.
cum glosa notabili. 143 foll. s. num., c. sign, aa — Vg, typi
Goth., in 4^
Fol. 1«: Glofa notabilis prime // partis Alexandri : cü interlinearibus
expolitönibiis // textus eiufdem in planifßmis fententijs : cum voca - ii buloi;,
lucida expofitöe : fubiüctis perpulcre ordina s // tis queftionibus atq) argu-
metis. cü replicis contra // eorüdem folutönes. oiTiib^ q fcire d'fiderant
furnme // necelTaria. // Fol. P vacat. Fol. 2^''. Prologus in alexandrü //
(t)Anquä paruulis vt lac // potü dedi vobis etc. Fol. 143^: Expofitio ex-
emplorum textus prime // partis Alexandri etc.; l. 2. inf.: Impreirum in
Argentina per Martinum Flach // Anno falutis. M.CCCC.XC: Xiiij. kal.' Augui'ti. //
Fol. 143'^ vacat.
Darmstadii, B. M. Diic; Medelicae, B. Coen.; Salishurgi, B. Coen.;
Carolsruhae, B. M. Duc; Erlangae, B. Un.; Cracoviae, B. Un. Ilainio i(jnot.
61.
Rutlingae, sine typographi nomine (Mich. Greyff), a. 1490.
Partes I. II. cum glosa notabili. 124 et 118 foll. s. num., c. sign.
Aij — Siiij et AijY^/<:^ — oiij (pro püjj, typi Goth., in A^.
I. Fol. P'^: Prima pars doctrinalis // Alexädri cum fentctiis no // ta-
bilib^ et vocabulo^ luci // da expofitione nönullisq) // annexis argumentis /,'.
Fol. P vacat. Fol. 2^: ( ) Anq) paruulis vt lac potum dedi vobis in // quit
Paulus etc. Fol. 3^: ( ) Cribere clericulis // lis (sie) paro doctrinale nouellis //
Fol. 124^: Expofitio exemplo^ textus pme ptis alexanchi. equiuo ^ /; cot>^ etc.,
l. ult.: explicit feliciter. Fol. 124^ vacat.
II. Fol. P: Glofa notabilis fecüde // partis alexädri cü inter // lini-
arib^ expofitiöibus // textus eiufdem. planifßmis fentetijs fubiü // ctis per-
pulcre ordinatis qftionibus atq) ar // gumetis cum replicis otra eorunde
folutio // nes. oTbus q fcire defiderät füme necelTaria //. Fol. P: ( ) Utirü
et mel comed) // puer etc. Fol. 4«, h 5.: ( )Ic iubet ordo libri // vocum
regimen referari. // Fol. 118^'^: Explicit felicit fcd'a ps Alexädri. cü glofis
metroif interli ; // nialib^ etc.; l. ult.: ImprelTum in Rutlingen Anno dni.
M.CCCC.LXXXX. // Fol. 118^ vacat.
Frihurgi Brisg., B. Un.; Monachii, B. lieg.; Salishurgi, B. Coen.
Cf. Hain no. 672 et 700. Partes I. et II. sine dubio una einissae sunt.
XIII*
CXCVI
Bibliographia
()2.
Parisiis, Petrus Level, a. 1490. Doctrinale cum glosa
Monachi [Lombardi]. 184 l'oll., c. sigu. aij — ziiij, typi Goth., in 4".
Fol. P': Glol'a moiiaelii I'upcM- /; doctrinale Alexandri. / Sequitur in-
üujiic tijpoyruphi. Fol. 1'^: Maturini de Barda fubterranenüs // in laudes
alexandri heroica verfifieatio. // In /ine: D. B. // Dogmata qui primc glifeis
eallere parentis: / Me lege: peileetü peetore conde tiio. // Codicibus pro-
perando tuis me iunge: iuvabit. / Optima li noris tu doeinnenla niea. //
Clarus li papia& et ealbolieon tibi defint: // Quo petis introrl'um lignilicata
feies. // Non ego Iinn niactus: tanien aulim dieerc: nie qui // Enierit: es
lUiidujn non petet ipfe fuum. ;, Nam nie dictauit multis niaturius auctor //
Squalida delinians tractus aniore niei. // Inferius: Opus hoc: band inutile
iuuenibus /, Kxaratü Farilius magna vigilä : /, tia per Petruni Leuet finit
l'eliciter. // Anno dni M.CCCC.XC. Vieefi ■ ii nia quarta die Menüs maii. //
TreciSf B. Ur. Hainio iynot.; )iot. u Ihdssoiio p. 669. De ti/poyrapJio
rf. (((bwf. ad nr. 57.
08.
Daventriae, lac. de Breda, a. 1490, d. XXII. m. Oct. Partes
in. iV. cum commentü. 34 füll. s. num., c. sign, aiij — eiij,
typi Goth., in 4^
Fol. i": Tercia et qrta pars alex // andri cü optinio oniento //. Fol. P
varut. Fol. ^": C // Tercia pars Alexandri, i Capitulfi decinmm de quan-
titatil)us fyllabai^ //. Fol. o'-i«: Cl'^t lic finitur expolitio doctrinalis Alexandri.
Im // prelFa dauantrie xxn. menfis Octobris Per mc la- // cobum de breda.
Anno incarnationis diiicc Milleli- // mo quadringentefimo Nonagefinio //.
Fol. 3P vucat.
Cf. Caiiiphell no. 130.
04.
Coloniae, Henr. Quentell, a. 1490, pridie Id. Dec. Pars II.
cum glosa notabili. 124 foll. s. num., c. sign, aij — siij, typi
Goth., in 4".
Fol. J": Olofa notabilis fecun // de partis Alexandri cum // inter-
linialib' ex[)ontionibus textus eiufdem in planiffi / inis fententijs. fubiunctis
perpulcbre ordinatis ([uelli /, onibus atq) argumentis cum replicis contra
eorundc) // folutioncs. omnib' (qui fcire deliderant) fumnie necef // farijs.
nouilfime diligenter correctis. cum additis in lo // eis in quibus neccllarium
j)ro iuuenib' eile videbatur // Que jam de nouo iinprella el't cum multis
arguinetis et replicis pri // us non additis: vt prima facie videri poteft circa
illos textus jUult // inträlitio] et |Sepe vocäs verbum] cum reliquis //.
Fol. 1'^: Glol'a notabilis /; ( )am pulcbra ta ; // bernacula tua iacob 2 tentoria
tua ifrael: etc. Fol. J24(^: Impreda in fancta ciuitate Coloniefi per //
Henricü Quentell circa fununfi. Anno incarnationis dominice. M // CCCC.XC.
Pridie ydus Decombris //. Fol. 124'^ vacat.
Coloniae, B. Ur. (B. Gym. ad Marc); Frlanf/ae, tf. Fn.; Carohriihae,
JJ. M. Duo. Jfainio ifpiof.
I
Doctrinalis libri typis desciipti CXCVÜ
05.
Coloniae, Henr. Quentell, a. 1490, pridie Kai. lan. Pars II.
ciiin glosa notabili. ]8() folj. s. niiui., c. sign, aiij— siij, typi
Goth., in 4^
Fol. i«: Glofa notabilis foeundo / partis Aloxädri cfi iiitcr // linialib^
expofitionibiis // toxtus f^iiifdom in plaiiinhiiis feiitentijs. fubiunotis p//pul(^bio
ordinatis qiieftionilms atq) arginnentis cvi) // replicis contra oonindom Td-
Intiones. omnibus qui // fcire defiderant fnnnne necofFarijs. // Fol. P".
(s)Atis debiti deeoris // efe. Fol. 5'>: ( ) Ic iiibet ordo // etc. Fol. l'iG":
]^]xplicit folieiter feciuida pars Alexandra cum glofis nie // troi; intoj-
linealib.' de; l. .3. hif.'. Impreirii) in fancta ciuitate C-olonienfi. per Henricum //
Quentell. circa fammü. Anno falutis M.CCCC.XC. pridie // Kalendas lanuarij, //
Fol. 136^ vacat.
Monachii, B. lieg.; Vhuiriae, B. Duc; DoH^schwgae, B. Prhic. Cf.
Hain no. 702.
00.
Sine loco, typogr. nom. et anno (Parisiis c. a. 1490). Doe-
trinale cum glosa Foeaudi Monieri. 122 foll. s. niini., c. si,2^n.
a2 — X4, typi Goth., in 4".
Fol. 1^: DOctrinale Alexandri de villa // dei cum glofa Foeaudi
Mo ; /; nieri et additiöibus mugiftri /; loannis Bernier receter adiect* una // cum
quotationibus in margine appo // fitis: vt etiam legetibus prinn's inluis//
tionibus contenta pateant. // Fol. P: FOcaudi monieri T magiftri Alexandri //
de Villa dei laudes Carmen eliacum. (f^ir) 11 Sequitutity IS flifiiicha.
Fol. 2^: C Foeaudi monieri in Alexandri te /; nuiCüma puerilifq) inter-
pretatio. // Fol. 122": C Finis // C Erratorium veniam fequens poftulat
oratio //. Seqiiuntur 12 line.ae. Fol. 122^^ vacat.
Monachii, B. Re</. Cf. Hain no. '/"57. Incolucro lihri Monaccnsi!^
(i(f(jlutinatufi est titulus: Alexandri tres partes. Fxeiitplar a. 1512, ut in
wten'ore parte teyunienti aclnotatum est, wona.'iterio Te.fjernseen.'ii compara-
tarn erat. De loco, nhi lihcr tijpis exscriptus ci^se vidctitr, cf. edifio no. 2il
de scripta.
07.
Sine loco, typogr. noni. et anno (c. a. 1490). Partes I. —IV.
cum glosa notabili. 112 foll. partim niuneris sign, et 90 et
44 foll. s. num., c. sign, aij — qiiij et Aij — Piiij et Aaij — Ggiiij,
typi Goth., in 4".
I. Fol. i«: Alpbfibetarius fuper // prima parte doctrinalis magiftri
Alexandri //. Fctl. V': Alpbabetarius et primo de Ira //. Fol. 5": Glola
notabilis prime // partis Alexandri cum interliniaribus expofitioin' // bus eiuf-
dem in planiffimis (ententijs. C-um voca /; buloru) lucida expofitiöe. Kt
alpbabetarij foliatim /, remiffione. Subiunetis perpulcre ordinatis qftio t!
nibus at(j3 argumetis: cum replicis eorundem //. Fol. 5'". icon Xijloijr.
Mtiriftih ciitn lesa iuptnte repraesentans. Fol. G": Prologus // TAnqj
CXCVlii Bibliographia
paruulis vt lac potü // dedi vobis etc. Fol. 111^'. Expofitio exemplorum
textus prime partis Ale c n xandri. eqiiiuocorum et fynonimorum cum
differentialibus verfi // bus valde pulchris etc., l. 2. wf.\ Ex ; // plicit feliciter. //
Fol. 112 vacat.
II. Fol. P". Glofa notabilis fecunde // partis alexandri. cum inter-
linearibus expofitionibus // textus eiufde) in plaiiiffimis fententijs fub-
iunotis per // pulcre ordinatis. queftionibus atq) argumentis cu) re // plicis
contra eorunde) folutiones omnibus qui defide // rant fumme necelTaria. //
Fol. V> vacat. Fol. 2": Prefatio // (b)Utirum et mel comedet // puer etc.
Fol. .95'': C Explicit foeliciter fecunda ps Alexandri cü glofis metroi^ in-
ter // linialibus etc.; l. ult.: altiora afpirant) fumme necedarijs. // Fol. 96 vacat.
III. IV. Fol. 1": Tertia et Quarta par s // tes doctrinalis magiftri
Alexandri cum commento // valde vtili textus dante intelligentiam fum-
mariam // Quarum tertia docet de quantitate fyllabai;. Quar // ta vero de
accentuatione cum nouis quibufdam fen // tentiarmn additionibus //. Fol. 1'".
Prohemium. /; MEliora funt verba tua vino fragrantia vngentis // optimis etc.
Fol. 44": Alexandri grämatici quattuor partes. Ic) prima fecunda // tertia 2
ijrta cum breui ac vtili expofitione cum (jbufdä ad // ditionib' in locis vbi
expedite videbatur finiunt feliciter. // Fol. 44^ vacat.
Carolsruhae, B. M. Duc. (I. IL IIL) ; Monachn, B. Hey. (I. IL);
Darni.'^tacln, B. M. Duc. (I. mntilat.) ; Hersfeldiae, B. Gym. (IL, quae ixtrs
cum eclittone no. 112 clescripta uno volumine comprehensa est); Oeniponti,
B. Un. (IIL). Ilainio iynot.
68.
Sine loco, typogr. nom. et anno (c. a. 1490). Partes I. — IV.
cum glosa notabili. 98 et 90 et 37 Ibll. s. num., c. sign,
aij — qiiij et Aij — Piij et aij — fiiij, typi Goth., in 4^
I. Fol. i«: Prima pars doctrinalis Alexandri cum // fententijs: no-
tabilfbus: l vocabulorum lu // cida expofitione. nonnullifq) annexis argu //
mentis cum eorundem replicis ad nouellorum in grammatica incipientium
profectu: cü quibufdam aliis additis pro in fcienti- // is aliqualiter pro-
uectis: de nouo diligentif // fime reuifa. // Sequitur icon xyloyr. mayistrum
cum 3 discipulis repraese?ita?is. Fol. P: Prologus in Alexandrum //
( )Anq) paruulis vt lac potü dedi vobis. Inqt pau // lus etc. Fol. 98: C Ex-
pofitio exeploi^ text" pme pt" alexä. equocoi^ t finonomoi^ // etc., l. ult.:
Finit feliciter. //
II. Fol. 1": Glofa notabilis fecunde partis Alexan // dri cum infer-
linealibus expofitionibus te- // xtus eiufdem et planiffimis fententijs fub- //
iunctis perpulcbre ordinatis queftionibus // atq) argumentis cum replicis
contra eorü- // dem folutiones omnibus qui fcire defide- // rant fumme ne-
ceffarijs nouiffime diligeter // correctis cum additis in locis in quibus ,p //
i\uienibus necellariu) eft (.nc) videbatur. Que iam de nouo imprelfa eft
cum multis argu- // mentis et replicis prius non additis vt in p // ma faoie
videri poteft circa illos textus Uult // intranfitio: z Sepe vocäs verbü: cü
reliqs '. Sequitur fadem icon, quae parti L .suhiecta est. Fol. P: Glofa no-
tabilis / ( ) Tum (l' itoH e.rprcss.) pulcra tabernacula tua lacob 2 tetoriu
Doctririalis libri typis descripti CXClX
tua ifrael. Hec em // etc. Fol. 90(': Explieit feliciter Secvinda pars Alexandri
oü glo ; // lis metroruni iiiterlinearibiis etc. Fiiiit feliciter. // Fo/. 90^' vacat.
III. IV. Tereia et qiiarta partes doctrinalis ma // gil'tri alexandri
cum commento valde vtili // textus dante intelligentiam fummariam. //
Quariim tereia docet de quaiititate fillaba // rum. Quarta vero de accen-
tuatione cü iio // uis quibufdam feiitentiarum additiöibus //. Sequitttr eadeni
icon qiiae supra. Fol. V". Prohemium // ( ) Eliora funt vbera tua vino fra-
grätia: vngent' optimis. Cäticorü p" //. Fol. 37": Alexandri grammatici
due partes Tereia vide s // licet et Quarta finiunt feliciter. // Fol. 37^' rcttat.
Monachii, B. Re(/. (I. IL III. wio vol. compreh.). Cf. Hain no.
074. 697. 723.
(39.
Sine loco, typogr. nom. et anno (c. a. 1490). Partes I. II.
cum glosa notabili. 92 et 82 foll. s. num., c. sign. A^ — P4 et
Aa^ — O3 (sie), typi Goth., in 4'^.
I. Fol. i«: Prima pars doctrinalis Alexä // dri cum fententi.js: nota-
bilibus 2 vocabulorum lucida expofitiöe // nonnullifq) annexis argumentis
cum eorundem replicis: ad no s // uellorum in grammatica incipientium
profectum: cum quibufdä // alijs additis pro in fcientijs aliqualiter prouectis. //
Sequiiur icon xylogr. magtstrum cum 4 discipidis rei^raesentanfi. Fol. 1'':
Glofa notabilis // ( ) Anquä paruulis vt lac po // tum dedi vobis etc. Fol. 92":
Expofitio exeploi^ text® pme ptis Alexädri. cquiuocoi?, et fynonomoif cü
drntia // lib® verfib^ valde pulchris etc., l. ult. : Finit feliciter. // Fol. 92^ vacat.
II. Fol. 1": Glofa notabilis fecunde partis // Alexandri cü interlini-
alibus expofitionibus textus eiufdc) in pla // niffimis fententi.js: fubiunctis
perpulchre ordinatis queftionibus: // atq) argumentis cum replicis cötra
eorunde) folutiöes: oTbus qui // fcire defiderät fumme neceffarijs nouifüme
diligenter correctis: cü // additis in locis in quib^ jj iuuenibus neceffariü ee
videbat. Que // iä de nouo impITa eft etc., nt in no. 68. Sequitur eadem icon
qiiae sitpra. Fol. P: ( )Uam pulchra tabernacula tua lacob et tentoria
tua // ifrael. etc. Fol. 82"-: Explicit fecunda pars Alexandri. // Fol. 82^' vacat.
Monachii, B. Rey.; Medelicae, B. Coen. (partis I. titulus (jlutine
ohlitufit est). Cf. Hain no. 673 et 696.
70.
Sine loco, typogr. nom. et anno (c. a. 1490). Pars I. cum glosa
notabili. 126 foll. s. num., c. sign. Aiij — Siiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1": Prima pars doctrinalis // Alexandri cum fententijs notabi-
libus et voca // bulorum lucida expofitione nönullifq) annex /; is argumentis //.
Fol. P vacat. Fol. 2"-: ( )Anq3 paruulis vt lac potum dedi vobis // etc.
Fol. 126": C Expofitio exemploi^ textus pme ptis alexandri. equiiio ; // co^ i
fynonomo)^ cü differentialib^ verfibus valde pulcris // etc. explicit feliciter //.
Fol. 126^ vacat.
Lo?idinii, Mus. Br.; Argentinae, B. Un. Cf. Hain no. 676. In
prima pagina exeuiplaris Londiniensis mann scripta sunt haec: empt^ e
Hb' aüo ?e 1-191 et nttTet möftio Tegernfee.
C^ij Bibliographia
71.
Coloniae, Henr. Quentell, sine anno (c. a. 1490). Partes III. lY.
cum commento. 46 foll. s. num., c. sign. Aij — Giiij, typiGoth., in4^
Fol. jf«: Teroia et qiiarta partes do ; // ctrinalis magiftri Alexandri
ciiin omento valde vtili textus /; danto intelligentiam fiiiuriiariani. Quarum
tercia docet de // quantitate fyllabaruni. Quarta vero de accentuatione
cum // noiiis quibufdam fenteiitiarum additionibiis /;. Sequüur icon X[flo(fr.
mafjisitnim cu)n 2 (Uscipulis repraesentans. Fol. 1'': Proheniium // ( )Elioi-a
fiuit vbera tua vino fragrätia vngentis optimis Caii // etc. Fol. 46":
C Alexandri grammatici due partes: tercia videlic) 2 quarta finiüt // feli-
citer InipfTe p Henricü Qiientell in fancta ciuitate Colonienfi //. Fol. 40'' racat.
Monacliii, B. lieg.; MarhHryi, B. Vn.; Vratislan'ae, B. Un.; IU(-
ti.'ihoiHtP, B. J^roi:; Hayae Comituni, B. Beij. Cf. Hain no. 727.
72.
Coloniae, Henr. Quentell, sine anno (c. a. 1490). Partes III. IV.
enni commento. 46 foll. s. num., c. sign. Aij — Giiij, typi Goth., in 4".
Fol. 1": Tercia et quarta partes do : // ctrinalis magiftri Alexädri
cum cömento valde vtili textus // dante intelligentiä fummariä. Quarü
tercia docet de quanti // täte fyllabarn, Quarta vero de accentuatione cum
nouis q- // bufdam fententiarum additionibus //. Sequitnr icon crylogr. nuiyi-
."^trum cum 4 discipulis repraesentans. Fol. i^: Prohemium // ( )Eliora funt
vbera tua etc. Fol. 40^: Alexandri grammatici due partes, tercia videlic(^t
et // quarta finiunt feliciter. Imprelfe p Henricum Quen- // teil in fancta
ciuitate Colonienfi. // Fol. 46'^ vacat.
Vratislaviae, B. Un.; Erlanyae, B. Un. Hainio tfjnot.
73.
Coloniae, Henr. Quentell, sine anno (c. a. 1490). Partes III. lY.
cum commento. 46 foll. s. num., c. sign. Aij — Giiij, typi Goth., in 4*^.
Fol. 1": Tercia et quarta partes do 5 // ctrinalis magiftri Alexandri
cü omento valde vtili textus // dante intelligentiam fummariam. Quarum
tercia docet de // quantitate fyllabarum. Quarta vero de accentuatione
eil // nouis quibufdam fententiarum additionibus//. Fol. 1'': ( )Eliora funt
vbera tua vino fragrätia vngentis optimis // etc. Fol. 40^ : Alexandri
grämatici due ptes tercia videlicet 2 qrta finiüt feliciter // Imprefie p Henricü
Quentell in fcä ciuitate Colonienfi //. Fol. 46'' racat.
Moyanfüie, li. Ur.; Uersfelcliae, B. Gt/ut. Hainio iynot.
74.
Sine loco, typogr. nom. et anno (c. a. 1490). üoctrinalis
textus. 64 foll. s. num., c. sign, aij — hiiij, typi Goth., in 12^
Fol. i«: Tres partes Ales// xandri. Tractatus de cöpofitione ver s //
fuum. Donatus minor. Kegule Romi 5 // gii. Hegule grammaticales. Con-
l'tructi // ones cü regiminib^ Et paruul^ logice // Alias vade mecü. // Fol. 1^
vacat. Fol.2".{ ) Cribere clericulis })aro // tloctrinabMiouellis /jW/r. Fol.2i'*:
Doctrinalis libri typis descripti CCI
Finit prima pars Alexandri //. Fol. S5^: Fiiiit fecujida pars alexandri. //
Fol. 59c : ^ Finis tercie ptis Aloxaiulri //. Fol. GP". Fiiiis teroie partis
Alexandri vna cfi // vtili cöporitiöe verfuii) correfpödens // textui eiufdem. //
Fr ihn vgl Bn'sr/., B. Un. Hainio ignoi.
75.
Sine loco, typogr. noni. et anno (c. a. 1490). Doctrinalis
textns. ()8 foll. s. num., c. sign. Aij — Jiiij, typi Goth., in 10*.
Fol. 1 (titiili!!^) fleest. Fol. 2^ (c. sign. Aij): ( ) C'ril)oro clericulis
paro do /, otrinale iioiiollis // Fol.2Gc\ Finit prima pars Alexandri. Fol. 20^".
Hie iiibet ordo libri vocum re // gimen referari // Fol. o*7«: Finit fecunda
pars Alexandri. Fol. 87'': Pandere propofui per verfus // fillaba queque,
Fol. f)8'': Finis tereie partis Alexandri una cum // utili compofilione
verfimm correfpondens // textui eiufdem.
In li. Canonicornni San cfi Floriani Änsfr. Hainio ignof.
7G.
Sine loco, typogr. nom. et anno (Rutlingae, Mich. Greyff,
c. a. 1490). Pars IL cum glosa notabili. 118 foll. s. nuni., c. sign,
aij — oiiij, typi Goth., in 4".
Fol. 1"-: Glofa notabilis feefide // partis alexandri cum inter liniari-
bus (.^ic) expo // fitionib'^ texfcus eiufdem. planiffimis fenten // tijs perpulcre
ordinatis qftionibus atq) ar // gumetis cum replicit otra eorunde folutio // nes.
Omnibus qiii feire defiderant fumme // necefTaria. Fol. P: ( )Vtirum et
mel come // det \)\\qy .eic. Fol. 4" (c. .sign, aiiij), /. 5.: ( )Ic iubet ordo
libri // vocum regimcn referari. // Fol. 118^: C Fxplicit felicit fcd'a ps
Alexädri. cü glofis metroi^ IterlTalib^ // planiffimifq) eorüde fl)'irictis fen-
tetijs. ml'tis cü vtilib^ ([ftionib-' // argument** at) ö eade cü pulcris du
reqrit mä replicis jtam ma ; // iorib^ 43 etiä niTorib' 4 fcire altiora afpirätl
füme necefi'arijs. // Fol. 118'> vacat.
Argentinae, B. Un.; Lanihaci, B. Coen. Hainio ignot. Dp loco et
tgpographo cf. editio 710. Gl de.seripta.
11.
Sine loco, typogr. nom. et anno (c. a. 1499). Doctrinale
cum brevi ac utih expositione (i. e. cum glosa notabili; cf. no.
53. 59. 82. sqq.). Partes 111. IV. cum commento (partes I. IL
desunt). 44 folL s. num., c. sign. Aij — Fiiij, typi Goth., in 4".
Fol. i«: Tercia l quarta partes // doctrinalis magri Alexädri cü
cömeto vaide vtili text^ // dante intelligentiä fummariam Quaru) tercia
docet de // quantitate fillaba>4. Quarta vero de accentuatöne // Fol. 1'^ :
( )Eliora fnnt vbera tua vino fragrantia vngentis optimis // f?^r. Fol. 44":
Alexandri grämatici opus cum breui ac vtili // expofitöe finitur feliciter //.
Fol. 44^ vacat.
Fragac, B. Un. Hainio ignot.
CCII Bibliographia
78.
Lipsiae, lac. Taniier, sine aiino (c. a. 1490). Pariis III.
(et IV.) textus. 34 foll. s. num., c. sign. Aij — Fiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1^: TErtia Pars doc /, trinalis alex. liec tria oünes capita. // De
YeiTificatoria et fyllabarü quantitate. // De Profodia acceiituumq) ratione. //
De Figuris et diceiidi tropis ;;. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: Incipit Tercia pars
Alexädri //. Fol. 34^". Liptzk imprelTiij ^ lacobü Tanner. // Fol. 34^ vacat.
Monachii, B. Rey. Cf. Hain no. 671. — De lacobt Tanner Jlerbipo-
len.9tft, fypoyra2)]H Liiysiensis, operihus vide Hainhtm-Buryerum 'p. 322 f^q.
79.
Daventriae, Rick. Paffroet, sine anno (e. a. 1490). Pars IL
cum glosa loannis Synthen. 138 foll. s. num., typi Goth., in 4".
Fol. 1": Glofa domini loannis Synthen /, fuper fecunda parte alexan-
dri //. Fol. P vacat. Fol. ^": Incipit Glofa fiip fecüda pte doctrinal' in
lioc opu // Iciilü diligenf collecta. que vt fcholarib^ necelTaria. fic // etiä
informatoril)® ar inftructorib^ eoi^ erit vtiliffima. // Fol. 138^': ^F'mii hie
Glofa fup fecüda pte Magiftri Alexä /; dri p loäne Synthis collecta et nüc I
optima forma // redacta Impfla Dauätria (sie?) p me Richardü pafTroed. //
Fol. 138f> vacat.
Cf. Canrpbell no. 124.
80.
Rotomagi, Rieh. Goupil, sine anno (c. a. 1490). Doctrinale
cum glosa Focaudi Monieii. 102 foll., typi Goth., in 4^
Fol. 1^'^: Glofa Focaudi monieri fuper doctrinale Alexädri de Villadei
cü additionib' magiftri lohänis bernier recent) adiectis cü quotationib' in
margle appofit) . . . IpfTü Ivothomagi T ofiicina Richardi Goupil. Impenlis
honefti viri Guillermi Benard. In flne: Impreffum Rothomagi in officina
Richardi Goupil. Impefis honefti viri Guillermi Benard in eadö urbe iuxta
eccl ^fiä cathedralem coinoran.
Cf. Brand, 5. edit. p. 168.
81.
Rotomagi, Petrus Violette, impensis Petri Regnault, sine
anno (c. a. 1490). Doctrinale cum glosa Focaudi Monieri.
Sign. A— S, typi Goth., in 4».
Fol.l": Doctrinale Alexandri de //Villadei cum glofa Focaudi Monieri
et additionibus // magiftri lohannis Bernieri recenter adiectis, una cum //
quotacionibus in margine appofitis, ut etiam legentibus // primis intuilibus
contenta pateani. Improlfum Rothomagi, // in ofhcina magiftri Petri Violette,
impenOs honefti viri Petri Re // gnault, bibliopole univerlitatis Cadomenfis. //
Sequitiir insiyne Petri lieynault rubra colore ecrpictum. In fine: Impreffum
Rothomagi in officina magistri Petri Vio // lette, impenfis Petri regnault,
bil)liopole univerlita // tis Cadomenfis.
Descn'ptioneni mecum conuiumicavit Leopoldas Delisle. Quod Brunetus
Freriam (Manuel da biblioyraphe normand tont. I. ]). 11) secuta.^ exemplar
in bibliotkeca Cadomen s'i asserrari affirmarit, Delislins frustra se ibi
ijaacsisse ad ntr i^crijtfiif. l^raettrca e:r libello ab eodeni riro doctissinio
Doctrinalis libri typis descripti CCIII
composito et hisce diehiis benigne ad nie misso: ^ Essai siir Vimprimerie et
la librairie ä Caen, de 1480 ä 1550^ (Caen 1891), coynovi Petro Reynault
a. 1492 m. Sept. titulum hihliopolae universitatis Cadomensis additum esse.
Quam oh rem, et quia ex eo demum tempore Uhrariam Cadomi simul et
Rotoniagi apervit (cf. Delisle l. c. p. 8 sg.),' haec Doctrinalis editio non
ante finem anni 1492 cadere j^otest. — Etiam quam no. 80 e Bruneto
deseripsimns editionem posterion's temporis esse nunc quidem snspicor.
82.
Argentinae, Mart. Flach, a. 1491. Doctrinale cum glosa
notabili. Partes IL 111. (pars 1. deest). 130 et 52 foll. s. niim.,
c. sign. a2 — \\ et aa — g4, typi Goth., in 4^
II. Fol. i": Glofa notabilis fecun // de partis Alexädri: cü inter-
linearib^ expofitönibus // textus eiufde T planiffimis fentetijs: fubiüctis
ppiil- // cre ordinatis queftionib^ atq) argiimentis : cum re s // plicis contra
eorunde folutönes. omnibus qui fcire // defiderant fumme necefTaria //.
Fol. 1^ vacat. Fol. ^«: Prefatio // ( )Utirü et mel omedet // puer etc.
Fol. 130^^: Finit feliciter opufculü fcd'e partis Alexädri. cü glofis metro ^ //
nim interlinearib^ etc., l. 3. in f.: Impffum in fa // mofa ciuitate Argetinefi p
Martinü Flach Anno incarnatö // nis dfiice. M.CCCC.XCI duodecima die mefis
Nouembris. // Fol. 130^ vacat.
III. IV. Fol. i": Tercia prs doctrina // lis Alexandri cum no // tabili
commento. // Fol. P vacat. Fol. 2«: Prefatio // ( ) Eliora funt vbera tua // etc.
Fol. 31"^: Finit tercia pars doctrinalis Alexädri // Incipit iam quarta pars.//
Fol. 52^'-'. Alexandri grämatici opus cü breui ac vtili expo = // Fitöe Im-
prelTum Argentine per Martinü flach: // Anno gratie Millefimo quadringe-
tefimo nona ; // gefimo primo finit feliciter. // Fol. 52^ vacat.
Monachii, B. Reg.; Medelicae, B. Coen.; Erlangae, B. Un.; Carols-
ruhae, B. M. Duc; Basileae, B. Un. (III.). Cf. Hain no. 703 et 735.
83.
Venetiis, Liga Bovaria, a. 1491, d. V. m. lan. Doctrinale
cum commento [Ludovici de Guaschis]. 84 foll. s. num., c. sign.
a[il — l[iiijl, typi Goth., in fol.
Fol. i«: Doctrinale // cum comento (sie) II Fol. 1^ vacat. Fol. 2^:
Opus alexandri grammatici pro eruditione puerorum Incipit. // Ifte liber
diuiditur in tres libros partiales. In quorum primo Alexander tractat de
ety- // mologia etc.; l. 15.: (S) Cribere clericulis paro doctrTale nouellif. //
Fol. 43^^ (c. sign, fa): (h)Ic jubet ordo libri vocum regimen referari.
Fol. 56^ (c. sign. gM): ( ) Andere prepofui per verfus fyllaba queq).
Fol. 84^: (d)Octrinale dei virtute iuuante peregi. // etc.; l. 17.: Doctrinale
Alexandri grämatici pro eruditione pueroru) feliciter explicit. ImprelTu) /;
Venetijs per famofiffimam liga bouariam). (sie) Anno. dni. 1491 die quinto
lanuarij. // a b c d e f g h i k 1 // Omnes funt quaterni preter 1 qui eft
duernus // FINIS. //
Parisiis, B. Nat. Äpnid Haininm ne nomen quidem illins feminae,
natione Germanae vel uxoris Gertnani ( Ochsenhin d er it?), qnae omnium.
prima artem tgpograjjhicam exerciiisse videtur, reperies.
CCIV Bibliographia
84.
Coloniae, Henr. Quentell, a. 1491. Partes I. — IV. cum
ojosa notabili. 182 et 124 et 44 (vel 46) foll. s. num., e, sign,
aij — viiij et aij — siiij et Aij — Fiiij (vel Aij — Giiij), typi Gotli., in 4^
I'\ Fol. P': Prima pars doctrinalis ii Aloxädri eii) fontötiis no // ta-
l)ilihus ot vooabiilo^; hioida expofilione. noniuillif(j3 /, aiuiexis argiiniontis
fü eorüdom roplicis: ad nouolm; (!^ic) 11 in grammatica incipientiiim pro-
foctum. CU3 quibiifdä /; alijs additis pro in fcientijs ali(iiialiter prouectis //.
S/)afiinn irovi xtjluyr. (hsfinatnm vartiuin est. Fol. P: Glofa noiabilis //
( ) AiKpiam paruulis // e/c*. Fol. IS 2^*^: Mxpofitio exemploi^ tcxtus pme ptis
Alexäcb-i. eqiiiuocoi; i h no / iioiiioruiii etc., l. 2. Inf.: Expllcit felicitor.
Impfruni in tclici Colonia circa fuinnnl p Henricü /, Quentell. Anno a na-
tiiiltati (sie) xpi xM.CCCC.XCl. ydib' laniiarij. // Fol. 132^ racaf.
Coloniae, ß. TV. (B. Gi/)n. ad Marc); Carolsrnhae, B. M. Dac; Er-
lanf/ac. B. Un.; Frihurgi Brisg., B. Un. llainio i(j)iot.
I'*. Fol. P'. Prima pars doctinalis (sie) II Alexandri cimi fententijs.
notabilib'. 2 vocabulo^ lu- /; cida cxpofitione. nönuUifq) annexis argnmontis
(Hl eo- /; rrid(;m replicis. ad nonellornrn in grannnatica incipien // tiimi pro-
foctum. eü qiiibufdam alijs additis pro in fei // entijs aliqnaliier prouectis//.
Si'Cjaitur iron xf/lo</r. inayistruni cum 2 cliscipnlis repracsentans. Fol. P:
(ilofa notabilis '/ ( ) Anquam ])aruulis /; vt lac potu) dedi vobis etc. ii Fol. 132":
Kx])ofitio ex(~[)loT^ lextus pme ptis Alexandri. e(|noco>^ 2 fyno//moTj (sie) etc.;
l. 2. in f.: ImpHnm in lelici Colonia circa runnnü p lieri s // cü Quentell.
Aimno (sie) a natiuitale xpi M.CCCC.XCl. jdib' AuguTti. //
Monaehii, B. Uey.; Frayae, B. Un. Hainio iynot.
1^. Cum praeeeelenti edilione prorsus conyraens, nisi quod dnae
iiltitnae lineae (locuni, typoyr. et annuni eontinentes) apud Hainiam quidem
no. 075 de.mnt.
II''. Fol. P': (ilola notabilis ['ecunde /, p(is Alexädri cü interlinialib'
expönibus textus eiufde //in i)laninimis rentötijs: fubiüctis perpnlcbre or-
dinatis /, qftionibus atq) argumentis cum replicis otra eorunde // fohitiones etc.
Sequifitr eadent icon quae .wpra. Fol. P: Glofa notabilis // ( )Uam pulcbra
tabernacula tua lacob : te // toria tua ifrael etc. Fol. 124^: ICxplicit fe-
liciter fcd'a ps ^Vlexädri cum glofis metroi; inlerlinea // libus etc., l.S.inf.:
Imprefl'a in l'ancta // ciuitate Colonienfi j^ei- Henricü Quentell circa funnuü.
Ainio incar ;; nationis dominice M.cccc.XCl. nono kalendas lulij. // Fol.
12P> raeal.
Monaehii, B. Bey.; Prayae B. Un.; Lamhaci, B. Coen. Cf. Hain no. 70').
II'*. Fol. P': Glofa notabilis fecun // de partis Alexandri cum inter-
linialibus expoHtiom' ; // bus textus eiuCdc) in planiffinn's fententijs. fub-
iunctis // perjjulcbre ordinatis (ineftionibus at(|3 argumentis // etc. Seqaitnr
eadeni icon qnae sapra. Fol. P': (ilofa notabilis /, ( ) Uam pidcbra ta // ber-
nacula tua lacob etc. Fol. 124^': Kxplicit feliciter fcd'a ps Alexädri cum
glofis metj'Oi; intcrlinea ) libus etc., l. .*>. i)if.: Imprefl'a in fancta // ciuitate
Colonienfi per llem'icü Quentell circa fummü. 7\nno incar // nationis do-
minice M.CCCC.XCl. nono kalendas lulij. // Fol. 124'' laeat.
Doctriiialis libri iypis dcscripti CCV
Moitachii, B. lh'</. Cf. Hain no. 706. — llaec cditio a praccedcnti
in tilulü tantuDi et parte quadam p)-aefationis dincrepat.
III. IV''. Fol. 1^: Tertia i (luarta partes // doctriiialis iiiagiftri
Alexädii cum cöinento valde vti- // li. textus dante iiiteJligeiitiä fumtnariä
Quai^ tercia do // eet de quätitate fyllabai;. Quarta vero de accentuatiöe. //
Icon spatio relirto expressa non est. Fol. 1'': ( ) Eliora fuiit verba tua
vino Iragraiitia viigenlis optiniis // etc. Fol. 44"^: Alexandri gräinatici
qttuor ptes fc) pma fcd'a tercia // et qrta cü breui ac vtili cxpoTitioiie
linitur (sie) feliciter //. Fol. 44^ vacat.
Monachii, B. Eecj. Cf. IIa in no. 724. — Fdiliones V>. //«. 111. /K«
uno colmnine continentnr in exeurplari Monacensi.
III. YV^K Fol. i": Tercia et quarta partes // doctriiialis magiftri
Alexandri cum omento valde vtili // textus dante intelligentiam fummariä.
Qua^ tercia do // cet de quätitate fyllabai;. Quarta vero de accentuatöe //.
Sputiinn iconi destinatum vacumn est. Fol. 1^: ( ) Eliora funt verba tua
vino fragrantia vngentis optimis // etc. Fol. 44^: Alexandri grämatici
quatuor partes, f. prima fecunda // tercia i qrta cum breui ac vtili expo-
fitiöe finiunt feliciter // Irnprefl'e p Henricü Quentell in fcä ciuitate Co-
loniefi //. Fol. 44^ vacat.
Coloniae, B. Vr. (B. Gijnt. ad Marc). Fra<jae, B. Un. Ab llainio
not. no. 720. — Fditiones 1^'. IF. III. IV^ in exemplari Pragensi, i«.
et HL /F* in exemplari Coloniensi coniimctae sunt.
III. IVc. Fol. i«: Tertia et quarta partes // doctrinalis ningiftri
Alexandri cum commento valde vti // li textus dante intelligentiam fum-
mariain. Quarum ter- // cia docet de quantitate lillabaruin. Quarta vero
de accen // tuatione cum nouis quibufdä fententiarum additionib' //. Se-
quitur cadein icon quae siipra in F. Fol. F\ (M) Eliora funt verba tua
vino fragrantia vngentis optimis // etc. Fol. 46^: Alexandri grämatici
quatuor partes, fc) prima fecunda // tercia 2 (quarta cum breui ac vtili
expofitione cum quibuf // da) additionib' in locis vbi expedite videbat
finiüt felicit. // Imprell'e y Henricü Quentell in fcä ciuitate Coloniefi. //
Fol. 46^ vacat.
Basileae, B. Un.; Monachii, B. Reg. Cf. Hain no. 728. — Hacc
pars in exemplari Monacensi coniiincta reperitur chih editione Coloniensi
a. 1491 ah Ulrico Zell Hanoviensi parata (ride nr. 90).
85.
Venetiis, Bonetus Locatellus, a. 1491, d. XV. Kai. Mart.
Doctrinale cum commento [Liidovici de Giiaschis]. 92 f'oll.
s. num., c. sign, aa — nia, typi Goth., in fol. min.
Fol. 1^: Doctrinale cum // commento // Fol. P vacat. Fol. 2^''.
C Opus alexandri grämatici pro eruditione puerorü Incipit. // Ifte über
diuiditur in tres libros partiales. In quorum primo Alexander tractat de //
etliymologia etc. Fol. 2^, l. 1.5.: (S)Cribere clericulis paro doctriale no-
uellis //. Fol. 45^, l. 17.: (H)Ic iubet ordo libri vocü regimen referari //.
Fol. 59^, l. SO.: (P) Andere ^ppofui per verfus fyllaba qq) //. Fol. 92^, l. 5.
inf.: Doctrinale Alexandri grammatici pro eruditione pueroru) feliciter
CCVI Bibliographia
explicit. Inipicf- /, fiiin Uenetijs per Bonetii) locatellum bergoinefe (sie)
iullu Tpenfifq) Nobilis Octauiani // fcoti ciuis Modoetienfis. Anno domini.
1491. 15". kalendas martias. // Regiftrum. // Sequittir 1 linea. Fol. 02^ tacat.
Vindohonae, B. Caes. uib Hainio no. 668 not. ex Panzero II L
p. 297 no. 1364. — Bonetus Locatellus (de Locatellis), preshyter Beryo-
jnensis, a. c. 1487 Venetiis prelum wstüuerat, ex quo usque adfinem saec. XV '^
plurima opera ])7'odtenwf. Cf. Hain-Burger p. 182—184.
86.
Daventriae, Rieh. Paffroet, a. 1491, d. XXVII. m. Martii.
Pars II. cum glosa loannis Synthen. 97 foll. s. num., c. sign,
aij — qiiij, typi Goth., in 4^.
Fol. i«: Glofa loänis Sinthen // l'up Scd'a i)le Alexandri bene cmen-
data. // Fol. P racat. Fol. 2«: C Incipit Glofa l'uper Secunda parte
doctri ; // nalis in hoc opufciiluni diligenter collecta. que vt // fcholaribus
necellaria. ßc etiam informatoribus // ac inftructoribus eorum erit vti-
liffnna. // Fol. S^: C De regin)iue (^6'iV'y) dictionum //. ( )Ic iubet ordo libri
vocum regi // men referari. // Fol. 97^". C Finit liic Glofa fup Scd'a parte
Alexä // dri per loänem Synthis collecta 2 nüc in optima // formam redaeta.
Iinprella DauetriQ in platea // epifcopi per nie Richardü paffroet. Anno
dni. M. // CCCC.XCl. Vicelimafeptinia Martii //.
Oxoniae, B. Bodl.; Giessae, B. Un. Cf. Canqyhell Suppl. III. no. 124^.
87.
Lipsiae, Conr. Kacheloven, a. 1491. Partes I. — IV. cum
glosa notabili. 120 folL c. num. III-CXX et 114 et 44 foll.
s. num., c. sign, aiiij — Inj et Aij — Riij et Aiij — Fiiij, typi
Goth., in 40.
• 1. Fol. V'-'. Glofa prinie partis alexan // dri cum notabilibus et ar ; /f
gumentis quibufdam. // Nota q' hec glofa puula denuo imprelfa: melius eft
diftincta q' prius. // Quia additus eft numerus folio^ 4.) totü hunc libellü i
ad fingula voca // bula etc. Fol. P: ( )Anq' paruulis vt lac potu) dedi
vobis: inqt Paul'-* // etc. Fol. CXX": Expofitio exemplorum textus prime
partis alexandri cum fententijs // fynonimis equiuocationibus verlibus
differentialibus cum argumen 5 // tis i queftionibus Explicit foeliciter. // Im-
preffuin Liptzk per Conrad um kachelouen. Fol. CXX^ vacat.
II. Fol. i«: (jlofa notabilis fecunde // partis Alexandri cum in // ter-
linialibus expoütionibus textus eiufdem in planifümis // fentetijs. fubiunctis
perpulchre ordinatis queftionibus at // q) argumentis etc. (nt in no. 76. 82.).
Fol. 1'': ( )Uam pulcbra tabernacula tua iacob et tentoiia tua if//rahel etc.
Fol. 114^''. Explicit feliciter fecunda pars Alexandri cum glolis metro^
interli : // nialibus. planifliniilVj) eorunde fubiunctis fententijs etc., l. 3. inf.:
Imprefla Liptzk // per me Conradum kachelouen. Anno incarnationis do-
minice M^.CCCC« // LXXXXP. in die fancte (sie) viti 2 modefti. //
III. IV. Fol. i«: Tertia et quarta partes // doctrinalis magiftri
Alexandri cum cömento valde vtili. // textus dante intelligentiam fum-
Doctrinalis libri typis descripti CCVfl
maria3. Quarum lertia // docet de quätitate fyllabai;. Quarta vo de ac-
contiiatione. Fol. 1^: { ) Eliora funt verba tiia viiio IVagrantia viigeiilis
optimis Can // ticorü primo. etc. Fol. 44*^: Alexandri grammatici quattuor
partes fc) prima fcd'a ter // cia et qiiarta cum brcui ac vtili expoßtiöne
linit (sie) foeliciter, //
Dresdae, B. lie(/.; Fraf/ae, B. Un. Hainio ignot. Partes III. IV.
iisdem typis impressae sunt, quihus pars I. et II. — Conradus Kacheloven
sive Kachelofen ah a. 1485 Lipsiae artem .suam professus est. JSfonmdlis
annis ante Marcus Brandts, qui frater Lucae Brandis, j)t'otoiypo(jrai)hi
Merseburg ensis et Luhecensis (lide adn. ad nr. 11), fuisse videtur, in illa
urhe primus typograj^hus co'nsederat. Cf. Dictiomiaire de geogr. p. 743
et Hain-Burger 2)- 47 et 153 sq.
88.
Daventriae, lac. de Breda, a. 1491. Partes I. IL cum glosa
loannis Synthen. 133 et 102 foll. s. iium., c. sign, aij — yiij et
aij — vij, typi Goth., in 4^
I. Fol. i«: Glofa fuper prima parte // doctriuanalis (sie) Alexandri.
per Joanne Synthen Da // uentrie extremo labore collecta que fi diligenter
au // fcultetur non modo iuuenibus. verum etiä precepto // ribus erit ne-
ceiraria. // Sequitur icon xylogr. Fol. P vaeat. Fol. 5«: Prologus in
Alexandrum. // (T)Anq5 paruulis vt lac potum dedi vo // bis etc. Fol. 133^^:
Finiunt fuper prima parte doctrinalis Alexandri // venerabilis loannis
fynthen copulata Dauentrie // fumma diligentia nouiter emendata 2 impreira.
per me lacobü de breda luxta fcholas. // Fol. 133^ vacat.
II. Fol. i«: Glofa loannis Synthen Su // per Secunda parte Alexandri. //
Fol. P vacat. Fol. ^«: C Incipit Glofa fuper Secüda parte doctrinalis in
hoc opufcu // lü diligenter collecta etc. (In praefatione iam typi Grueci
occurrunt.) Fol. 101^'. Finit hie Glofa fuper Secüda parte Magiftri Alexandri
per loannem Synthis collecta 2 nunc in optima forma redacta: Imprelfa
Dauetrie. Anno dni M.ccccxci. Sexta feptem // bris //. Fol. lOP et 102 vacant.
Guelferhyti, B. Duc. Ex hoc exemplari descripsit Campbell 7io. 110
et 125.
89.
Daventriae, sine typographi nomine (Rieh. Paffraet), 1491,
d. X. m. Sept. Pars I. cum glosa loannis Synthen. 122 foll.
s. num., c. sign, aiij — rij, typi Goth., in 4^.
Fol. 1^: Glofa prime partis Alexan // dri loänis fynthe //. Fol. P vacat.
Fol. 2^: (S)Cribere clericulis paro doctrlale nouell' // Fol. 122^: Finiunt
fuper Prima parte doctrinalis Alexädri // venerabilis loannis Synthen co-
pulata Dauentrie // fumma diligentia nouiter emendata 2 imprefl'a. An // no
domini Millefimo Quadringetefimo Nonge // fimo (sie) primo Decima die
feptebris //. Fol. 122^ vacat.
Giessae, B. Un.; Guelferbyti, B. Duc; Upsaliae, B. Un. Cf. Caniii-
bell no. 118. Ex typis elucet hanc editionem in ofßcina Richardi Paffraet
confectßm esse.
CCVni Ribliographia
90.
Colüiiiae, Uiricus [Zell] de Hamiaw, a. 1491. Partes 1. II.
cum glosa notabili. 1 i'ol. s. niim. + II— CXLI -= 142 ibll. et
126 lull. s. iiuin., e. sign, aij — viij et aiij — siiij, typi Goth., in 4".
I. Fol. 1"\ Prima pars dootriiialis Alexandri 0113 // foiitötijs 2 voca-
buloi^ liicida expolitioiie // nonniillif()) noviis notabilib-* amiexis. // Sequitur
i'roH .i'i/Iof/r. Mariam cioti Teste itifdnte repraeserttans, in cuius calve Je<jiiur:
liiipreirum Colonio apud bjfkirebcn /,/. Fol. JJ^: Glofa nolabUis // ( ) AiKpjaiii
parunlis (sie) vt L^c potü // dedi vobis de. Fol. o^ : Glofa notabilis //
( )Cribere clericulis paro doc = // trinalo iiouelHs // etc. Fol. CXLP: Kxpofitio
oxemph^ruiii textiis piiiiie partis Alexandri. (Miiiiiiocoiü // etc., I. 2. in f.:
Inipreiruiii in ftdici GoK)iiia circa Lijfkyrcbcii p Ulricfi de lianiiaw // Anno a
xpi natiiiitate. M.CCCC.XCl. tcrcio nonas noncbras. (sie) //
II. Fol. 1": (ilofa nöbib's fecüdc ptis // alexandri cü intcr linialibus
fsir) ii cxj)o{itionib^ tcxtus oiMfdcj // in planiCfimis fentctijs lub : ji iüctis
i'pulerc ordTatis quo- ', rtionib'' at) (sie) argnnictis cü rc /; plicis cötra eorüdc)
folutiöi: / bns. olbiis (pii I'ciro delide^z/rant (unie ncccH'aria // Inprella apud
Lijfkyrcbcn //. Fol. P vaeat. Fol. 2": (B)Utirum et niel coniedet pucr // e^c.
Fol. 126^: Kxplicit felicitcr Ccd'a ps Alexädri cü glofis nietroiü int'iim'ali-
bus /, ete., l. 2. in f.: IniprcfTa iji fcä ciuitate Coloiiicnli j)pe Lijfkircbe.
Anno in- / earnatiöis doniinicc. M".CCCC"\X(:i. Pridie ydns Maij. Fol. 126^ vacuf.
Monaeliii, JJ. lieg. (I. IL); Oxoniae, B. Bodl. (IL). Cf. Hain rto.
081 et 704. Pens I. et jno-s 11. ad elireisas editiemes eidsdem anni per-
tinere videntur. — De tijpofjraijho ride adnot. ad niini 41.
91.
Daventriae, lac. de Breda, a.[14J91 in proi'estoThomae apostoli.
Partium III. IV. textus. 80 foll. s. num., c. sign., typi Goth., in 4^
L'ol. 1^ (c. sif/n. aj): Tcrcia pars Alexandri et Capituluni // decimü
de 'quantitatibns fyllabaruni // ( ) Andere j>poi'ui p vTus fylla})a (iueq3 //
Quanta lit 2 pauca proponam con // grua metris. /, Fol. 26'': Quarta pars
Alexädri Cap. Xij. de figuris. grä. // Fol. 5*6'«: Et fic finitur expolilio
doctrinaiis Alexan(h'i /, Iinprella Dauetrio })er me locobuni (sie) de breda //
Anno. xci. Iniprolerto (sie) Thome apolloli. // Fol. oG^ vacat.
Oxoniac, B. Bodl. Caniphellio ifjnot.
92.
Argentinae, sine typograplü nomine, a. 1491. Partes I. — III.
cum arginnentis atque notabilibus lohannes Versoris. In 4".
JS'ot. ah llainio no. 764.
93.
Xorimbergae, sine typographi nomine (Ant. Koberger),
a. 1491/92. Partes I. II. cum glosa notabili. 1 + CXXIII -^ 124
l'oll. et 10() l'oll. c. sign, aij — (jiiij et aij — piij, typi Goth., in 4^
I. l'ol. i": Prima pars doctrinaiis // alexandri cum fententiis // nota-
bilib" > Yocabuloru) // lucida expofilione nönul // lifq) annexis aigumentis //
Doctrinalis libri typis descripti CCIX
Fol. 1^ icon xylogr.: magister virgam manu tenens, ante eum 4 discipiili.
Fol. 5« (Fo. I): Prologus in alexandrurn // (T)Anquä paruulis vt lac // etc.
Fol. 124^ (Fo. CXXiij): Expofitio exemploi^ text^ prime partis Alexandri.
equiuocoT^ l ii fynonomorü etc.; l. 2. inf.'. ImprelTum in famofa ciuitate
Nurenbergenfi i/ Anno falutis M.CCCCXCi. tercia die Decembris. // Fol.
124^ vacat.
II. Fol. i«: Glofa notabilis fecunde par // tis Alexandri cum inter-
linia // libus expofitionibus textus ;/ eiufdem in planilfimis fententijs: fub-
iunctis ppuchre ordi // natis qiieftionibus atq) argumentis cü replicis contra
eorü // dem folutiöes. oTbus qui fcire defiderant fumme necelTarijs // Fol. 1^:
Prefatio // (s)Atis debiti decoris pi- // cturä exiftimo etc. Fol. 2^: (B)Utirü
et mel comedet puer vt fciat reprobare malü // etc. Fol. 106^: Explicit
feliciter fcd'a pars Alexandri. cum glofis metroi^ // interlinealibus etc.; 1.2.
inf.: ImprelTum in famofa ciuitate. Nurenbergenfi. An s // no falutis.
M.CCCC.XCij. Tredecima die menfis lanuarij. // Fol. 106^ vacat.
Monachit, B. Reg.; Medelicae, B. Coen.; Donescliingae, B. Princ. (I.).
Cf. Hain no. 682 et 707. Quod ad tgpographum attmet, cf. nr. 108. 118.
134. 157. 169. — Anto7iius Koherger sive Kohnrger, alter tijpographiis
Norimbergensis (vide adn. ad nr. 37), inde ah a. 1473 permiiltos lihros
prelo suhiecity qiiorum sola enumeratio apud Hainüim-Burgerum, quamvis
illa sine dubio plena non sit, quingue fere paginas complet (p. 158 — 162).
94.
Coloniae, Henr. Quentell, a. 1492. Partes I. II. cum glosa
notabili. 124 et 114 foll. s. num., c. sign, aij — viiij et aij — siiij,
typi Goth., in 4».
I. Fol. jf«: Prima pars doctrinalis // Alexandri cum fententijs. no-
tabilibus. x vocabuloru) lu // cida expofitione. nönuUifq) annexis argumentis
cum eo- // rundem replicis ad nouellorum in grämatica incipientiu) // pro-
fectum. cum quibufdam alijs additis pro in fcientijs // aliqualiter prouectis. //
Seqiiitur icon xylogr.: magister capite radiato avem in dextro Immero
gerens, ante eum 2 discipuli. Fol. 1^: Glofa notabilis. // ( )Anquam par-
uulis // vt lac potu) dedi vobis etc. Fol. 124^: Expofitio textus z exemploi^
prime ptis Alexandri. equiuocoi^ et fy // nonomoi;, etc., l. 2. inf.: Imprella
in felici Colonia circa fummO per Henricum Quentell. // Anno a natiuitate
xpi M.CCCC.XCij. fexto Kalendas menfis Maij //. Fol. 124^ vacat.
II. Fol. 1^: Glofa notabilis fecunde // partis Alexandri cum inter-
linearibus expofitionib' textus // eiufde in planiffimis fententiis. fubiüctis
ppulchre ordina // tis queftionib' etc. Deinde sequitur eadem icon qiiae
supra. Fol. 1^: ( )Uam pulchra tabernacula tua lacob 2 tento // ria tua
ifrael. etc. Fol. 114^: Explicit feliciter fcd'a ps Alexädri cum glofis metro^
interlinealib' // etc.; l. 2 inf.: Imprelfa in fancra (sie) Colonia p Henricü
Quentell circa fummü. Anno // incarnationis dominice M.CCCCXCi j. quarto
nonas lunij. // Fol. 114^ vacat.
Äugustae Trevir., B. Ur. (I.IL); Vratislaviae, B. Un. (I.). Hainius
Panzerum I. p. 305 no. 209 secutus adnotat no. 765: Partes IV. Co-
loniae 1492. 4^
MoQumenta Germauiae Paedagogica XII XIV
CCX Bibliographia
95.
Venetiis, Simon Papiensis, alias Bevilaqua, a. 1492, d. IX.
m. Maii. Doctrinale cum commento [Ludovici de Guaschis].
86 foll. s. num., c. sign. Aij — L2, typi Goth., in 4^
Fol. 1 (titidiis) deest in eo exemplari, quod inspicere licuit. Fol. 2«:
Opus Alexandri grämatici pro eruditione puerorii) Incipit. // C Ifte über
diuiditur in tres libros partiales. In quoi^ primo Alexander tractat de //
ctymologia etc.; l. 15.: (S) Cribere clericulif paro doctrTale noiiellif //.
Fol. 86^: (d)Octrinale dei virtute iuuante peregi. // etc.; l. 2. tnf.: Doctrinale
alexandri grämatici pro eruditione pueroi;. feliciter explicit. Impreirum //
Venetiis per S3anone3 papiefem. alias Beuilaqua. anno dni. 1492. die.
9. Maii. // REGISTRVM. // Sequiintur 3 lineae; deinde: FINIS. //
Parisiis, B. Nat. Hainio i(/not. — Simon de Gabis, Bevilaqua,
Ticinensis vel Papiensis, a. 1485 Ve?ietiis, deinde a. 1487—1491 Vicentiae
et ah a. 1492 iterum Venetiis arti typoyraphicae operam dedit. Cf. Hain-
Bar yer x>- 35—37.
96.
Norimbergae, sine typogr. nomine (Ant. Koberger), a. 1492.
Partes I. II. cum glosa notabili. 130 et 124 foll. s. num., c. sign,
aij — riiij et Aij — Qiiij; typi Goth., in 4^
I. Fol. 1^: Prima pars doctrinalis ale // xandri cum fententijs nota //
bilibus et vocabulorum lu- // cida expofitione nonnullif- // q) annexis ar-
gumentis. // Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: Prologus in alexandrum // ( )Anquä
paruulis vt lac // potü dedi vobis etc. Fol. 4^: Textus Prohemialis //
( ) Cribere clericulis // etc. Fol. 130^: Expoßtio exemplora textus prime
partis Alexandri. equiuo 5 // corü t fynonomorü etc.; l. 2. inf.: ImpIIum in
famofa ciuitate Nurenbergenfi. Anno // falutis. M.ccccxcij. tercia die lunii. //
Fol. 130^ vacat.
II«. Fol. 1^: Glofa notabilis fecOde par // tis Alexandri cum inter-
lini // aribus expofitiöibus textus eiufdem in planiffimis fenten 5 // tijs fub-
iunctis per pulchre (sie) ordinatis queftionibus atq) ar- // gumentis cum
replicis contra eorundem folutiones omni ; // bus (qui fcire defiderant) etc.
Fol. P vacat. Fol. 2^: Glofa notabilis // ( )Uam pulcra taberna // cula
tua etc. Fol. 124^: Explicit feliciter Scd'a pars Alexandri etc., l. 2. inf.:
ImprefTa in famofa ciuitate Nurenbergenfi. cir // ca fummü. Anno incar-
nationis diiice. M.cccc.XCij. Pridie ydus Augufti. // Fol. 124^ vacat.
11^. Fol. i«: Glofa notabilis fecunde partis // Alexädri cü interlini-
aribus expo- // fitöibus textus eiufde in planiffimis fententijs fub // iunctis
perpulchre ordinatis queftiöibus atq) argu // mentis etc. Fol. P vacat.
Fol. 2^^: Glofa notabilis // (q)Uam pulchra tabernacula // tua etc. Fol. 124^:
Explicit feliciter Scd'a pars Alexandri etc., l. 2. inf.: Imprelfa in famofa
ciuitate Nurenbergenfi. cir // ca fummü. Anno incarnationis diiiee. M.CCCC.XCij.
Predie (sie) ydus Augufti. Fol. 124^ vacat.
Monachii, B. Hey. (I. 11^^. 11^.); Medelicae, B. Coen. (I. IP.) ; Sa-
lisbiiryi, B. Coen. (L). Editiones 11^ et 11^, iit iam Hainiiis adnotavit, in
quavis fere 'payina inter se differunt. Cf. Hain nO' 683- 708, 709.
Doctrinalis libri typis descripti CCXI
97.
Hagenoae, sine typogr. nomine (Henr. Gran), a. 1492.
Partes I. IL cum glosa notabili. 156 et 136 foll. s. nmii.,
c. sign. a2 — Vg et Ag — R4, typi Goth., in 4^
I. Fol. i«: Prima pars doctrinalis // Alexandri cum fententiis // no-
labilib^ et vocabuloi^ lucida expofitiöe nönuUifq) // annexis argumentis cü
eorundem // replicis. ad nouel - // lorum in grämatica incipientimTi profectü.
cum qbuf // dam aliis additis pro in fcientiis aliqliter prouectis. // Sequitiir
icon xylogr. magtstrtim cum 2 discipulis repraesentans ; super caput eius
etnhlema legitur: Accipies tanti doctoris dogmata fancti. Fol. 1^: Glofa
notabilis // (t)Anquam paruulis // vt lac potü dedi vob' etc. Fol. 156"-:
Expofitio exeploT^ textus pe ptis Alexandri. equocoi^ 2 fyno // nomoi^ etc.;
l. 2. inf.: ImpfTu) in impiali oppido Hagenaw // Anno incarnatiöis chrifti.
M.CCCCXCij. idib' lulij. // Fol. 156^ vacat.
IL Fol. 1^: Glofa notabilis fecunde // partis alexandri cü mter-
linialib^ expofitiöib^ text^ eiuf ; // dem in planiffimis fentetijs. fubiüctis per-
pulchre ordi ; // natis queftiöib® atq) argumetis cü replicis cötra eorun ; // dem
folutiöes. oTbus q fcire defiderant fumme necelTas // rijs nouiffime diligenter
correctis. etc. Sequitur eadem icon ac supra. Fol. 1^: Glofa notabilis //
( )Uam pulchra tabernacula tua lacob i te- // toria tua ifrahel etc. Fol. 136^'',
l. ult.: Explicit fcd'a ps Alexan. // Fol. 136^ vacat.
Monachti, B. Reg. (I. II.); Salishurgi, B. Coen. (L); Medelicae,
B. Coen. (IL). Cf. Hain no. 684 et 698. Parteni IL in eadem ofßcina
paratam esse ac partem I. perspiciium est. Quod ad typographum at-
tinet, vide editiones no. 115 et 136 descriptas. — Heiiricus Gran, primus
Hagenoensis typographus, prelum ihi a. 1489 instituerat. Cf. Dictionnaire
de geogr. p. 599 et Hain-Burger p. 123 sq.
98.
Rutlingae, loan. Omar, a. 1492. Pars I. cum glosa notabili.
143 foll. s. num.j c. sign, aij — viiij, typi Goth., in 4^ min.
Fol. 1 (tittdus) deest ei, quo uti nohis licuit, exemplari. Fol. 2^
(c. sign, aij): Prologus in alexandrum // ( )Anquä paruulis vt lac // etc.
Fol. 4^: ( jCribere clericulis // etc. Fol. 143^: Expoßtio exemplorum textus
prime partis // Alexandri. etc. explicit // feliciter. C |E^^ Impreffura Magiftri
lohaimis // Omar in Reüttlingii Anno. M.CCCCXCij. Tempe quo // ofederatoi;.
populus fueuie cü rege romanoi^ Maximi // liano et margrauio de Pranden-
burg occupauerüt ptes // Bauarie contra ducem Albertü de munaco qui
ratifpa // nam ciuitatem imperiale contra cefaris volütatem fibi // vfur-
pauerat //. Fol. 143^ vacat.
Moguntiae, B. Ur. Ilainio ignot. — loannes Omar sive Otmar
a. 1482 Rutlingae primus typographus doinicilium collocavit et usqiie ad
a. 1495 commoratus est. Inde ah a. 1486 Michael Greyff alter chalco-
graphus ihi consedit (vide nr. 55 et 100). Ä. 1498 loannes Omar novam
artem Tuhingam introduxit. Cf. Dictionnaire de geogr. p. 1114 et 1265,
Hain-Burger p. 219 sq., C. Steif der erste Buchdruck in Tühingen
(1498-1534). Tühingen 1881.
XIV*
CCXII Bibliographia
99.
Parisiis, Michael Niger, a. 1492. Doctrinale cum expositione
[Ludovici de Guaschis]. 120 foll. s. num., c. sign, aij — riij,
typi Goth., in 4^
Fol. 1 (titidiis) deest nnico, quod inspicere liciiit, exernplari. Fol. 2^
(c. sign, aij): Prefatio // (S)Cribere clericulis paro doctrinale 7 noucllis. //
C Quia tcxtus eft planus non indiget explanatio ; // ne: etc. Fol. 60^:
( ) ic iubet ordo libri vocü regime referari // etc. Fol. 80^: ( ) Andere
j)pofui p verfus f3dlaba qiieq) // etc. Fol. 120^: C Alexandri grämatici
vna cü breiii 2 fiiccincta ex // pofitione op'' perlucidü ac Parifius imprelTum
p // me micliaelcm nigrum librarium morante fup pon // tem fancti michaelis
anno domini millefimo qua s // dringentefimo nonagefimo fecundo. //
LiKjduni Batav., B. Un. Ab Ilainio no. 753 not. ex Panzero II.
p. 208 no. 237. — Michael Niger (Le Noir) ex eo ipso tempore arti typo-
grapliicae Parisiis operam navasse videtur. Cf. Hain-Burger p. 214.
100.
Rutlingae, Mich. GreyfP, a. 1493. Partes I. II. cum glosa
notabih. 106 et 95 foll. s. num., c. sign, aij — oiij et Aij — Miiij,
typi Goth., in 4^
I. Fol. 1^: Glofa notabilis prime // partis Alexandri cum inter-
liniarib^ expofitionib^ // textus eiufde in planiffimis fententijs. cum vo-
cabu // lorum lucida expofitöe. fubiunctis perpulcre ordi ; // natis qftionib^
atq3 argumetis. cü replicis contra // eorundem folutiones. omnib" qui fcire
dcliderant // fumme necelTaria //. Sequitur icon xylogr. magistrum cum
5 disciptilis repraesentans. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: Prologus in alexa n-
drum. (sie) // (T'jAnq) puulis vt lac potum de // di vobis etc. Fol. 5« med.:
(S)Cribere clericulis paro docrinale (sie) nouellis //. Fol. 106^: Expofitio
exemplorum textus prime partis // etc.; l. 2. inf.: If^^ ImprelTum in
Reuttlingii (sie) per // Michaelem Greyff //.
II. Fol. i«: Glofa notabilis fecun // de partis Alexandri. cum intcr-
linearibus expofi s // tionibus textus eiufdem in planiffimis fententijs // fub-
iunctis perpulcre ordinatis queftionibus atq) argumcntis. cum replicis
contra eorüdem folu ; // tiones. omnibus qui fcire defiderant fumme ne ; //
celfaria. // Seqiiitnr eadem icon ac supra. Fol. P: icon xylogr.: Christus
in cruce j)endens suis lugentihus circumdatus. Fol. 2"-: C Prefatio // Bu-
tiruni et mel comedet puer // etc. Fol. 95^: Explicit feliciter fcd'a ps
Alexädri. cü glofis metro>4 interlinia // lib^ etc.; l. 2. inf.: |C^** Imprelfum
in Reutlingn per Michaele // Greyff. Anno dili. M.CCCC.LXXXXüj. //
Monachii, B. Reg.; Friburgi Brisg., B. Un. C f. Hain no. 678 et 710.
De typographo vide adnot. ad. nr. 55.
101.
Argentinae, Mart. Flach, a. 1493. Partes L— III. (IV.) cum
glosa notabili. 144 et ? et 52 foll. s. num., c. sign, aa — V5
et ? et aa — g4, typi Goth., in 4^.
I
Doctrinalis libri typis descripti CCXIIl
I. Fol. i«: Glofa notabilis prime // paitis Aloxandri: cü interlinearibus
expofitionibus // textus eiufdem in planiffiinis fententijs: cum vocabii // lorum
lucida expofitione: fiibiunctis ppulcre ordina- // tis queftionibus atq) ar-
gumentis: cum replicis otra // eorundem folutiones: omnibus qiii fcire de-
fiderant // fumme necelTaria. // Fol, 1^ vacat. Fol. 5«: Prologus in alexandrü //
(t)Anqua3 panmlis vt lac // etc. Fol. 143^: Expofitio exemplorum textus
prime // partis Alexandri etc. explicit feliciter // ImpreJTum in Argentina p
Martinum Flach // Anno falutis. M.cccc.xciij. // Foll. 143^ et 144 vacant.
IL Fol. 1^: Glofa notabilis fecunde partis Alexandri: cum inter-
linearibus expofitionibus eiufdem. In fine: ImprelTum Argentine per Mar-
tinum Flach Anno M.cccc.xciij.
III. Fol. 1^: Tertia pars doctrina // lis Alexandri cum no // tabili
commento. // Fol. 1^ vacat. Fol. ,2«: Prefatio // (m)Eliora funt vbera
tua // etc. Fol. 52^^: Alexandri grämatici opus cu) breui ac vtili ex s //
pofitione Impflum Argentine per Martinum // Flach. Anno M.CCCC.XCiij.
finit feliciter. // Fol. 52^ vacat.
Basileae, B. Un. (I. III.) ; Doneschingae, B. Princ. (III-)- P(trs I.
not. ah Hainio no. 685, j^ctrs II. no. 711, pars III. Ilainio ignot.
102.
Antverpiae, Henricus Eckert de Homberch, anno 1493.
Wilhelmi Zenders de Werdt opus minus IL partis. In 4^.
Not. a Panzer 0 I. p. 12 no. 73. Hamio et Camphellio ignot.
103.
Antverpiae, Theodoricus Martini, a. 1493 d. XVIII. m. Dec.
Textus doctrinalis cum sententiis et constructionibus. In 4^.
Fol. 1^: Textus Alexandri cum fententiis et conftructionibus. In
fine: Sic finitur expofitio doctrinalis Alexandri impreffa per me Theodori-
cum Martini Antwerpie menfis Decembris die decima octaua anni in-
carnationis Domini noftri MCCCCXCiij.
Cf. Panzer I. p. 12 no. 72, Hain no. 766, Campbell no. 114. —
Theodoricus Martiiii (Härtens sive Mertens) Älostensis, in ofßcinis Venetis,
ut ipse tradidit, instrtictus, a. 1473 artem typographicam Älostum in urbem
natalem et tribus annis post Äntverpiam introduxit. (Vide Dictionnaire
de geogr. p. 47 sq. et 77 sq.) Secuti sunt eum in hanc urbem a. 1482
Matthias van der Goes et a. 1484 Gerardus van Leen, quorum iam men-
tionetn fecimus (vide adnot. ad nr. 34). Procedente tempore Henricus
Eckert van Homberch (vide nr. 102. 183. 191. 254.), Michael Hillen
van Hochstraten (vide nr. 222 et 226), et Guilelmus Vorstermann (vide
nr. 232) ibi consederunt. Theodoricus Martini etiam Lovanii per aliquot
annos officinam habebat. Cf. IIai?i-Bicrger p. 196.
104.
Sine loco, typogr. nomine et anno (Zwollis, Petr. Os de
Breda, c. a. 1493). Partes I. II. cum notis in margine. 54 folL
s. num., c. sign, aiij — iiiij, typi Goth., in 4^
CCXIV Bibliographfa
Fol. i«: Prima et Secüda. Pars Alexandri // cum notis in margino. //
Sequitur icon xylogr.: Christus in templo legimi interpretihtts ct'rcum-
dcitus; in inaryinihus symhola et nomina evangelistarum. Fol. 1^: icon
xylogr.; sn2)ra verha legiintur lemnisco inscriiita: Saluator mundi salua
nos. // Fol. 2^'. (S)Cribe clericiü' paro doct'nale nouelF // etc. Fol. 38^, l. 5.:
Verborüq) data fit declinatio quarta. // Finit Prima ps Doctririalis Allex (sie) II
andri Sequitur ps Secunda. // ( ) Ic iubet ordo libri vocü regimen // re-
sccari (sie?) li etc. Fol. 54^^, l. 6.: Plurali iiumero. fil'os funt qs ego oerno. //
Fol. 54^ eadem icon quae fol. 1^ addita est.
Cf. Campbellj Supplem. IL no. 11 5^^.
105.
Sine loco et typogr. nomine [Aquis Statiellorum (hodie
Acqui)], a. 1493. Doctrinalis textus, iit videtur. 30 foll.
^ Incipit: Opus Alexandri grammatici pro oruditione puerorum. In
fme'. Doctrinale Alexandri Galli, vulgo de Villa Dei, grammatici, feliciter
cxplicit . . . Anno Domini 1493.
Cf. Panzer I. p. 1 no. 1.
105*.
Sine loco, typogr. nomine et anno (Aquis Statiellorum,
c. a. 1493). Doctrinalis textus, ut videtur. 30 foll., typi Rom.
In fine: Alexandri de villa Dei Doctrinale (Deo laudes) feliciter
explicit. Impreirum fat incommode. Cum aliquarum rerum, quae ad hanc
artem pertinent, imprelTori copia fieri non potuerit in huius artis initio:
pefte Genuae, Aft (sie?) alibique militante. p]mendavit autem hoc ipfum
opus Venturinus prior, grannnaticus eximius, ita diligenter, ut cum antea
doctrinale parum emendatum in plerisque locis librariorum vitio esse vi-
deretur, nunc illius cura et diligentia adhibita in manus hominum quam
emendatiffinnim veniat. Imprimentur autem poftbac libri alterius generis
litteris, et eleganter arbitror, nam et fabri et aliarum rerum, quarum
hactenus prompter indignus fuit, illi nunc Dei munerc copia est, qui
cuncta difponit pro fuae voluntatis arbitrio. Amen.
Cf. Hain 7to. 665, Dictionnaire de geogr. j>. 85 sq. lila, quam ex
Panzer 0 supra descripsimus, et haec fortasse eadem est editio. Suhscriptio
ntiqiie maximoj)ere notahilis est.
106.
Venetiis, Manfredus de Bonellis, a. 1494, d. XXVIII. m. Jan.
Doctrinale cum commento [Ludovici de Guaschis]. 84 foll. s. num.,
c. sign, ag — 14, typi Goth., in 4^
Fol. 1 (titulns) ehest. Fol. ^« (c. sign. a2): Proemium // C Opus
Alexandri grammatici pro oruditione. pueroi^ incipit //. Fol. 2^, l. 10.:
(S)Cribere clericulis •* pa // ro doctrinale nouellis //. Fol. 4P^, l. 22.: (b)Ic
iul)et ordo libri ^ vocü regime ref'ari. // Fol. 54", l. 15.: (p) Andere pro-
pofui p '• verfus fyllaba- qq). // Fol. 84": C Impreirum Venetijs per me
Manfredum de Ro- // nellis d(^ Monteferato. (sie) Anno vero ab incarna // cione
Eiufdem omnipotentis. Milefimo (jna /, drTgentefimo. Nonagefimo quarto.
i
Doetrmairs libri typis descripti CCXV
die // vero vigefimo octauo menfis // Janiiarij. // a b c d e f g h i k 1. Onmes
hi fimt quaterni exceptus 1 qui eft duernus //. Fol. 84^ vacat.
Dresdae, B. Reg. Ab Hainio no. 754 not ex Panzero III. p. 364
710. 1860. — Manfredus de Bonelhs sive Bonello de Monte Ferrato typo-
cfvaphus a. c. 1481 2^relum Venetiis instituerat. De lihris, qnos nsqne ad
saec. XVI. emisit, cf. Hain-Burger p. 41 sq.
107.
Basileae, Nie. Kesler, a. 1494, d. III. m. Mart. Partium 1. IL
textus cum notis in margine. 44 foll. s. num., c. sign, sl^ — f,
typi Goth., in 4^.
Fol. 1^: Textus Alexandri // cum vtili i fuccincta alteratione. nota-
tifq3 // in margine adiunctis. // Seqiiitiir icon xylogr.: magister virgam
manu tenens, ante eum 3 discipuli. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: (S)Cribere
clericulis paro doctri // nale nouellis. etc. Fol. 44^: Finit prima et fe-
cunda ptes (sie) Alexandri Im ; // prelTa. Bafilee. per Nicolau m Kefler.
Anno // domini. Millefimo qdringetefimononage s // fimo (sie) quarto. Die
tertia menfis Martij. //
Vindobonae, B. Caes. Ab Haiiiio not. no. 767.
108.
Norimbergae, Ant. Koberger, a. 1494. Partes I. — IV. eum
glosa notabili. , 130 et 124 et 48 foll. s. num., e. sign, aij — riiij
et Aij — Qiiij et Aaij — Ffiiij, typi Goth., in 4^
la. Fol. i«: Prima pars doctrinalis ale // xandri cum fententijs nota//
bilibus et vocabulorum lu- // cida expofitione nonnullif- // q3 annexis ar-
gumentis. // Fol. P vacat. Fol. 2^: Prologus in alexandrum // ( )Anquä
paruulis vt lac // etc. Fol. 130^'. Expofitio exemploij, textus prime partis
Alexädri equiuo // coy^ etc.; l. 3. inf.: ImprelTum p Anthoniü kober- // ger
in famofa ciuitate Nurenbergefi. Anno falutis. MCCCC. // XCiüj. quinta die
Marcij. // Fol. 130^ vacat.
l^. Fol. i«: Prima pars doctrinalis Alexädri // cum fententijs nota-
bilibus i voca // bulorum lucida expofitione nönul // lifq) annexis argumen-
tis //. Fol P vacat. Fol. 2^: Prologus in Alexandi^ // ( )Anquä paruulis
vt lac potü // etc. Fol. 130''' et 130^ ut in l^.
IL Fol. i«: Glofa notabilis fecunde partis // Alexädri cü interlini-
aribus expo- // fitiöibus textus eiufde in planiffimis fententijs fub // iunctis
perpulchre ordinatis queftiöibus atq) argu // mentis cum replicis cötra
eorüdem folutiöes etc. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: Glofa notabilis // (q)Uam
pulchra tabernacula // etc. Fol. 124'^'-: Explicit feliciter Scd'a pars Alexädri
cü glofis metroi^ interlinialib^ // etc., l. 2. inf.: Imprefla in famofa ciuitate
Nurenbergenfi. // Anno incarnationis dnice. M.cccc.XCiüj. XX. die menfis
marcij. // Fol. 124^ vacat.
IIL IV. Fol. 1^: Tercia 2 Quarta Partes do- // ctrinalis magiftri
Alexandri cum cömeto val // de vtili text^ dante intelligentiam fummariä. //
Quarum tercia docet de quätitate fillabarü. // Quarta ¥o de accentuatione
cum nouis qui- // bufdä fententiarum additionibus // Fol. 1^: { ) Eliora
CCXVI Bibliographia
funt vbera tua vino fragrantia vngentis optimis Can // ticoTj primo etc.
Fol. 48^, l. 2. inf.i Alexädri grämatici due partes: tertia videl3 i qrta
finiüt feliciter // ImpITe p Anthoniü Koberger in ciuitate Nurebergenfi. //
Fol. 48^ vacat.
Mo7iachn, B. Reg. (I^. II. III. IV. uno vol. compreh.) ; Medelicae,
B. Coen.; Vtndobonae, B. Caes. (II. et III. IV). Cf. Harn no. 686.
712. 731. Editiones /" et I^ titulo et praefatione et prima parte textns
commentariique (nsque ad sign, d) inter se differunt.
109.
Coloniae, Ulricus Zell, a. 1494, d. VI. m. Apr. Pars I. cum
sententiis et vocabulorum expositione, (i. e. cum glosa notabili).
1 fol. s. num. + Fo. CXLI, c. sign, aij — viij, typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Prima pars doctrinalis Alexädri cum // fentetijs i vocabuloij
lucida expofitione // nonnullifq) nouis notalib^ (sie) annexis //. Sequitur
icon xylogr. Mariam cum lesii infante repraesentans ; inf^'a ligno incisa
sunt haec: Impreffimi Colonie apud lijfkirchen //. Fol. 1^: ( )Anquam
paruulis vt lac potü // dedi vobis etc. Fo. CXLI^: Expofitio exemplorum
textus prime partis Alexandri. cquo- // coriiin (sie) 2 fyiionomorü etc., l. 3.
inf.: Explicit feliciter Improiruin in felici Colonia circa Lijfkir ; //eben per
Ulricum tzell de Hannaw. Anno a xpi natiuitate M.CCCC. // nonagefimo-
quarto. (sie) Sexto Mefis Aprilis //.
Moguntiae, B. Ur. Ilalnio ignot. De iypograjjJw vide adnot. ad nr. 41.
110.
Coloniae, Henr. Quentell, a. 1494, VII. Idus Maii. Pars II.
cum glosa notabili. 112 foll. s. num., c. sign. Aij — Siiij, typi
Goth., in 40.
Fol. 1^'. Glofa notabilis fecüdc par // tis Alexandri cum interlinialib'
expcffitionib^ textus eiufde in planilfimis fententijs fu])iunctis ppulcbre or-
dinatis que // l'tionib' atq) argumentis cü replicis otra eorundem folutio //
nes. etc. Sequitur icon xylogr.: magister cum 2 discipulis ; supra in lemnisco
legitur emhlema: Accipies tanti doctoris dogmata fancta. Fol. 1^: Glofa
notabilis tf ( ) Uam pulcbra tabernacula tua lacol) 2 tcntoria // etc. Fol. 112^:
C Explicit feliciter fcd'a ps Alexandri cü glolis metroi^ interlinialib' // etc.,
l. 3. inf. : Implfa in // fancta Colonia p Henricü Quentell circa fummü. Anno
incarnationis // dominice. M.cccc.XCüij. Septime ydus Maij. // Fol. 112^ vacat.
Monachii, B. Heg.; Darmstadii, B. M. Duc. (Ilofh.) [exemplar nm-
tilattiml. Cf. Hain no. 713.
111.
Daventriae, Rieh. Paffraet, a. 1494, d. IX. m. Aug. Wilhelmi
Zenders de Werdt opus minus II. partis. 132 foll. s. num.,
c. sign, aij — ziiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1": Opus min^ fecüde partis // Alexandri TtroductoriO ad // op®
maius eiufde perutile //. Fol. 1^: ( )Irca principium partis fecüde Alexädri
querit j>rimo qd // eft gräniatica fcd'ni Prif(;ianfi etc. Fol. 5": ( )Ic iub^
Doctrinalis libri typis descripti CCXVII
ordo libri vocü regime referari //. Fol. 132^: C Finitur dei gratia op^
minus feeüde partis alexä = // dri ^p pueris clare breuiterq) infbituedis:
per wilhels // mO zenders de werdt coUectü. Et qiie illic breuitat^ // gra : ne
pueris faftidiü ex ^plixitate generetur : omilFa // funt : in opere maiori cü
plurimis elegätijs 2 queftio // nib^ fcitu dignis in fcholis difputädis : argu-
metis et // rcplicis annexis: vt in logica petri hifpani fecim^ : col // ligun-
tur 2 abfoluütur. ImprelTum Dauentrie p me // Richardum paffraet. Anno
dni. M.ccccxciiij. // Nona Augufti. // Fol. 132^ vacat.
Pragae, B. Un.; Vpsaliae, B. Un. Camphellio ignot.
112.
Coloniae, Henr. Quentell, a. 1494, d. IV. Non. Nov. Pars I.
cum glosa notabili. 124 foll. s. num., c. sign, aij — viiij, typi
Goth., in 40.
Fol. 1^: Prima pars doctrinalis Ale // xandri cum fententijs. nota-
bi 5 // libus : et vocabulorum lucida expofitione. nonnullifq) anne- // xis ar-
gumentis cum eorundem replicis. ad nouellorum in // grämatica incipien-
tium profectum. cum quibufdä alijs ad- // ditis pro in fcientijs aliqualiter
prouectis //. Sequilar tcon xylogr.: magister cum 2 discipulis; supra lemnisco
inscriptum est emhlema: Accipies tanti doctoris dogs mata fanca (sie).
Fol. i*: Glofa notabilis // ( jAnq) paruulis ut lac // potü dedi vobis etc.
Fol. 124^: Expofitio textus 2 exemploi^ pme partis Alexandri equocorü i
fyno // nomorü etc., l. 2. inf.: Imprelfa in felici Colonia circa fummum p
Henricum Quentell // Anno a natiuitate xpi. M.CCCC.XCiüj. quarto Nonas
Nouebris //. Fol. 124^ vacat.
Hersfeldiae, B. Gyrri.; Darmstadii, B. M. Duc. (Hofh.) [tituliis deestj.
Hainio ignot.
113.
Sine loco et typogr. nomine (Basileae, Nie. Kesler), a. 1494.
Partium III. IV. textus. 44 foll. s. num., c. sign. Aij — Giiij,
typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Text^ tercie et quarte // parciü Alexädri cü cö // tinuatis
breuiffimis <p // iuuenum inftructione // non paru) vtilis ac ne 5 // cefTa-
rius •: //. Fol. P vacat. Fol. 2^: Decimum Capitulum // Pandere propofui
per verfus // fyllaba queq). Quanta fit. et // etc. Fol. 30^: Accet' varias
dec) hlc distTguere normas //. In margine dextro: Quarta ps de accentu //
Incipit et vndecimü // capitulum //. Fol. 44^'. Anno M.GGGC.XGiüj. // .:. Finis .:.//.
Fol. 44^ vacat.
Lipsiae, B. Un. Hainio ignot.
114.
Bononiae, Bacielerius de Bacieleriis, a. 1495, d. XXL Kai. Febr.
Partes I.— IV., in 4«.
Incipit opus perutile Alexandri quod doctrinale dicitur. In fine:
Imprefl'um fuit totum hoc opus Bon. per Bacielerium de Bacieleriis Bo-
nonienfem vir (sie?) folertiffiinum. Anno falutis MGGGGLXXXXV. duodecimo
CCXVIII Biblfographia
Kalendas Februarii, loanne Bentivolo Secundo : Sfortia : Vicecomitae (sie?)
de Aragon ia Et caetera : Felfinei fenatus benemerito principe.
Cf. Hain no. 670, qni Panzeriim IX. p. 215 no. 207c secutns est.
115.
Hagenoae, Henr. Gran, a. 1495, m. Jul. et Sept. Partes I. — IV.
cum glosa notabili. 122 et 110 et 46 füll. s. num., c. sign.
^2 — Pö f^t Aa — O4 et Aa — F3, typi Goth., in 4°.
I. Fol. 1^: Prima pars doctrinalis // Alexandri cü fententiis no // ta-
bilibus: et vocabulorum lucida expofitione. nonnullifq) annexis argu ; //
mentis cum eorundem replicis. ad nouellorum in grämatica incipientiu) //
profectum. cum quibufdä alijs additis ,p in fcientijs aliqualiter ^puectis //.
Sequitur icon xylogr.: magister eiini 2 discipulis; siipra lemniseo in-
seri^ita sunt haee: Accipies tanti doctoris dogmata sancta. Fol. 1^: Glofa
notabilis // ( )Anquri paruulis vt // lac etc. Fol. 122^: Expofitio textus et
exemploT^ pme partis Alexandri equocoi^ t fyno 5 // nomoi;.. ete., l. 2. inf.:
ImprefTa in Hagenaw per Heinricum (sie) Gran. Anno a natiuitate chrifti //
M.CCCC.XCV. tredecimo kalendas Augufti. //
II. Fol. 1^: Glofa notabilis fecüde par // tis Magiftri Allexandri. (sie)
cum interlinialib' expofitionib' textus eiufde in planiffimis fententijs. fub-
iüctis perpulcre // ordinatis queftionib' atq) argumetis etc. Sequitur eadem
icon ac supra. Fol. 1^: Glofa notabilis // ( )Ua3 pulcra tabernacnla tua
lacob et tetoria tua // etc. Fol. 110^: Explicit felicit fcd'a ps Alexandri
cü glofis metroT^ Tterlinialib' pla 5 // niffimifq) eorunde fubiüctis fenten-
tijs etc., l. 3. inf.'. ImplTa // in impiali oppido Hagenaw p Henricü Gran.
Anno natiuitat* dni ; // ce. M.CCCC.XCV. Septimo Idus Septembris. // Fol.
110^ vacat.
III. IV. Fol. i": Tercia et quarta partes do // ctrinalis magiftri
Alexädri cum cömento valde vtili text^ // dante intelligentia) fummariam.
Quauum tercia docet de // quantitate fyllabarum. Quarta vero de accen-
tuatione cu) // nouis quibufdam fententiarum additionibus //. Sequitur
eadem ico?i ac supra. Fol. V>: Prohemium // (M) Eliora funt vbera tua
vino fragrätia vngentis optimis. Ca // ticoi^ pmo etc. Fol. 46^, l. 2. inf.:
Alexandri grammatici due partes, tercia videlicet i quarta fmiüt feli s // cit
Imprelfe p Heinricum (sie) Gran in oppido Hagenaw. // Fol. 46^ vacat.
Monachii, B. Reg.; Oeniponte, B. Un.; Ärgentinae, B. TJn.; Ädmonte
(Änstr.), B. Coen. Cf. Hain no. 688. 714. 732. — De tyjiographo vide
adnot. ad nr. 07.
IIB.
Coloniae, lo. Koelhofl*, anno 1495, m. Sept. Partes I. IL
cum glosa notabili. 118 et 114 foll. s. num., c. sign, aij — vv et
Aij — Siiij, typi Goth., in 4^.
I. Fol. 1^': Prima pars Do // ctrinalis Alexandri cum fententijs nota-
bilibus. 2 vocabulorum // lucida expofitione. nonnullifq) annexis argumentis
cum eorun- // dcem (sie) replicis, ad nouellorum in granuuatica incipientium
profe // ctum. (!ü quibufdaj alijs additis ,\) in fcietijs aliqualiter ,puect' //
Doctrinalis libri typis descripti CCXIX
Seqtiüur icon xylogr. magistrum cum 6 disciimlis rejnmesentans. Fol. 1^:
Glofa Notabilis // ( ) Anqua) paruulis // vt lac potü dedi vobis etc. Fol. 118^:
Expofitio textus et exemplorü prime partis Alexaiidri. etc., l. 3. inf.: Im-
preffa in feli // ci Colonia Per loänem koelhoff Anno gratie M°.CCCC".XCV.
altera // die poft tranflationis feftum trium fanctorum magorum. // Fol.
118^^ vacat.
II. Fol. 1^: Glofa Notabilis fecunde partis // Alexandri cum inter-
linealibus expofitionibus // textus eiufde 2 planiffimis fententijs. fubiüctis
queftionib' atq) argumentis cum replicis contra eorüdem folutiones // etc.
Seqtntur eadem icon ac supra. Fol. l^i Glofa Notabilis // ( )Irca inicium
fecunde partis // Alexandri que eft de diafynthetica // etc. Fol. 114^:
C Explicit feliciter fecunda pars Alexandri // etc., l. 2. inf.: Confummata
autem in ^pfefto fancti Michaelis Archangeli Anno // falutis. M^.CCCC.XCV. //
Fol. 114^ vacat.
Marhurgi Hess., B. Un. Hainio ignot. — Joannes Koelhoff Luhi-
censis secimdum Ulricum Zell Hanoviense?n (vide de eo adnot. ad nr. 41)
inter primores typographos Colonienses est. Idem a. 1499 praeclara illa
chronica Coloniensia prelo suhiecit. De operibus, quae usqne ad a. 1500
ex eins ofßcina exierunt, cf. Hain-Burger p. 162—164.
117.
Daventriae, sine typographi nomine (Rieh. Paffroet), a. 1495,
d. XXX. m. Oct. Pars I. eum glosa loannis Synthen. 150 foU.
s. num., c. sign, aij — oiiij, typi Goth., in A^.
Fol. i«: Glofa prime partis Alexan // dri loannis Synthen. // Fol. 1^
vacat. Fol. 2^: { ) Cribere clericulis paro doctrinale // nouellis // etc.
Fol. 5«: C De nominum inflectione fcd'm ordinem. et primü // de prima. //
( )Ectis as es a dat declinatio prima //. Fol. 150^: C Finiunt fuper
Prima parte doctri = // nalis Alexandri venerabilis loannis // Synthen co-
pulata Dauentrie fumma // diligentia nouiter emendata et Im = // preffa
Anno domini. M.CCCC.xcv. Tri // cefima Octobris //.
Oxoniae, B. Bodl. Cf. Camphell no. 120.
118.
Norimbergae, Ant. Koberger, a. 1495. Partes I. — IV. cum
glosa notabili. 1 fol. s. num. + Fo. II-CXXX et 124 et 48 foll.
c. sign, ag — V4 et A2 — Q4 et Aaij — Ff^, typi Goth., in 4<'.
I. Fol. i": Prima ps doctrinalis Alexandri// cu) fententijs notabi-
libus 2 voca // buloru) lucida expofitöne nönul // lifq) annexis argumentis. //
Fol. P vacat. Fo. II«: Prologus // ( )Anquä paruulis vt lac potu) // dedi
vobis etc. Fo. CXXX«: Expofitio exemploi^ textus prime ptis Alexandri
equiuo // co]^ etc.; l. 3. inf.: ImprefTum p Anthoniü kober // ger in famofa
ciuitate Nurebergefi. Anno falut^ MCCCC. // XCV. // Fo. CXXX^ vacat.
II. Fol. i«: Glofa notabilis fecunde partis // Alexädri cü interliniari-
bus expo- // fitönibus textus eiufde in planiffimis fentetijs fub // innctis (sie)
perpulchre ordinatis queftionib^ atq) argumetis etc. Fol. 1^ vacat. Fol. 2"^:
Glofa notabilis // (q)Ua3 pulchra tabernacula // etc. Fol. 124^: Explicit
Bibliographia
feliciter Scd'a ps Alexädri oü glofis metroi;, interlinealib^ // etc., l. 2. inf.:
InipIFa in famofa ciuitate Nurbergefi. (sie) An- // no incarnatioiiis dnice.
M.CGGG.XGV. die XI. menfis nouebris. // Fol. 124^ vacat.
III. IV. Fol. i«: Tercia et Quarta partes do // ctrinalis magiftri
Alexandri cum commento val // de vtili textiis dante intelligentiam fum-
mariam. // Quarum tercia docet de quantitate fyllabarum. // Quarta vo de
accentuatione cü nouis quibufdä // fententiarum additioiiibus. // Fol. 1^:
Prohemium // ( )Eliora funt vbera tua vino fragrätia vngentis optimis.
Cau // ticoi^ primo. etc. Fol. 48"-: Alexandri grfimatici due ptes: tercia vide-
licet 2 qrta // finiunt feliciter. ImprelFe p Anthoniü koberger. // Fol. 48^ vacat.
Salishurgi, B. Coen. (I. II. 111. IV. uno vol. compreh.) ; Monachii,
B. Beg. (I. IL III. IV.); Gryphisualdae, B. XJn. (III. IV. cum nr. 134
I. II. conqireh.). Cf. Hain tw. 687. 715. (sola adnot.) 730.
119.
Daventriae, lac. de Breda, a. 1495, ult. d. m. Dec. Par-
tium I. IL textus cum alteratione. 58 foll. s. num., c. sign.
Bi — Gv, typi Goth., in 8.
Fol. i«: Textus alexandri // cum alteratione. // Sequitiir icon xylogr.:
Christus in cruce pendens; infra legitiir: lacob^ de Breda //. Fol. 1^ vacat.
Fol. ^«: Prohemiü libri //. Fol. 40^: C Finit prima pars doctrinal'
Alexandri // Sequitur pars fecunda //. Fol. 58": C Finit prima i fcd'a
pars alexädri Impref // fa Dauentrie cü fumma diligentia emedata // per
me lacobü de Breda. Anno diii. M. // qdringetefimo. XGV. vltima die De-
eebris. // Fol. 58^ vacat.
Lunehtirgi, B. Ur. Campbellio ignot.
120.
Daventriae, Rieh. Pafraet, a. 1495. Partes III. IV. cum
commento. 48 foll. s. num., c. sign, aij — hiij, typi Goth., in 4°.
Fol. i«: Tercia et quarta partes // doctrinalis magiftri Alex // andri
cum cömento valde vtili textus dante in ; // telligentiam fummariam.
Quarum tercia do // cet de quantitate fyllaba^. Quarta vero de ac s // cen-
tuatioe cum nouis quibufdä) fententiarum // additionibus. Fol. 1^: Pro-
hemium // ( )Eliora funt vbera tua vino fragrätia. vngetis optimis. Ca s //
ticoi;, pmo etc. Fol. 48<^: C Alexandri grämatici due partes: ter // cia vi-
delicet et quarta finiunt feliciter // Imprelfe Dauetrie per Richardü paf//raet
anno dfii. M.GG<x;.XGV. Fol. 48^ vacat.
Dusseldorj)ii, B. Prov.; Berolini, B. lieg. A Campbellio no. 131
not. ex Panzero XL p. 319 no. 87^^ et IIai?iio no. 14759.
121.
Parisiis, sumptibus loannis Alexandri Andegavensis et
loannis Petit Parisiensis, a. 1495. Partes I. — IV. cum glosa
notabili. 197 foll. s. num., c. sign., typi Goth., in 4^
Fol. 1": Glofa notabilis alexandri in quat // tuor partes diuifa cum
interlinea r /, ribus expofitöibiis textus oiufdem in planiffimis fentötiis
Doctrinalis libri typis descripti CCXXI
fub ; // iunctis perpulchreq) ordinatis queffciöibus atq) argumcntis // cum
replicis cötra eorüdem folutiones oTbus qui fcire defide ; // rant fumme iie-
cefTariis : nouiffime diligenter correctis : cu) ad -- \\ ditis in locis in quibus
neceirariu) pro iuuenibus elTe videba = // tur. Que iam de nouo imprelTa
eft cü multis argumentis & re s // plicis prius non additis accuratiffimeq)
emendata vt qui illa) // diligenti cum ftudio perlegerint : Ipfis in artis
grammatices // notitiam facilis erit accelTus. // Seqintur insicjne tyiJoyr.
cum mscrtpttone : Diev gart le Roy et la noble cite d'angiers et l'vniversite
et lihrarii nomine in medio posito: Debovgne. Fol. 1^: P. E. molinienfis
Ordinis fancti Be ; // nedicti. Epigramma ad iuuenes. // (5 disticha.) Fol. 93^:
C Explicit prima pars huius libri. // Fol. 95*^: Glofa notabilis. // (Q)uam
pulchra tabernacula tua iacob: et tetoria tua ifrael etc. Fol. 167^: C Se-
quit prohemiü in tertiä 2 quartä Alexandri partes // ( )Eliora funt vbera
tua vino fragrätia etc. Fol. 197^: Glofa notabilis ac luce clarior fuper
textu alexan // dri grammatici optimis caracterib® parifius impref - // fa:
fumptibus vero lohannis alixandre andegauis // cömorantis: ac lohannis
petit parifienfis ad finem // vfq) perducta: feliciter finit. Ex die decima
februarii M.CCCC.LXXXXV. //
Trecis, B. Ur. Hainio ignot.; not. ci Buissono p. 668. — Joannes
Petit (Parvus), alter lihrariorum, duohiis annis j^ostqicam hunc lihrum
Parisiis (Petri Level, ut videtur, typis) descrihendum curavit, proprium
ihi instituit ofßcinam. Cf. Hain-Buryer p. 236. Nihilo minus etiam ex
eo tempore alias officinas, imprimis Ändreae Bocardi (vide nr. 153), ad
lihros exscrihendos adhibiiit.
122.
Norimbergae, Caspar Hochfeder, a. 1495. Partes I. II. cum
glosa notabili. 124 et 114 foll. s. num., c. sign. Aiij — Qiij et
aij — piiij, typi Goth., in 4^
I. Fol. i«: Prima pars doctrinalis // Alexandri cum fententijs. no-
tabilibus. et vocabuloru) // lucida expofitiöe. nönullifq) annexis argumentis
cü eo // rundem replicis. ad nouellaru) (sie) in grämatica incipienti // um
profectum. cum quibufdam alijs additis pro in fei- // entijs aliqualiter
prouectis //. Fol. 1^: Glofa notabilis // ( ) Anquam paruulis // etc. Fol. 124^:
Explicit feliciter // ImprelTa in ciuitate Nurmbergefi per Cafpar (sie) Hoch-
feder. Anno a nati // uitate xpi. M.CCCC.XCV. // Fol. 124^ vacat.
II. Fol. 1^: Glofa notabilis fecunde // partis Alexandri cü inter-
linialibus expofitionibus tex // tus eiufde in planiffimis fentetijs : fubiüctis
perpulcre // ordinatis queftionibus atq) argumetis cü replicis otra // eorüde
folutöes etc. Fol. 1^: Glofa notabilis // QUam pulchra tabernacula tua
Iacob et tentoria // etc. Fol. 114(^: Explicit felicit^ fcda ps Alexädri cü
glofis metroi;. interlinealib^ pla s // niffimifq) eorüde fubiüctis fentetijs f'm
rectü fenteciädi modü: ml'tis cü // vtilib' qftiöib' ac argumetis. atq) ö eade
cü pulcris (du materia reqrit) // replicis, tä maiorib q) etiä miorib (q fcire
altiora afpirät) nccärijs. (sie) cü no // uis qbufdä additöib' vt clare patebit
intuetib'. ImpITa T ciuitate Nurm ,// bergenfi p Cafpar (sie) Hochfeder Anno
incarnatiöis dnice. M.CGGG.XCV. // Fol. 114^ vacat.
CCXXII Bibliographia
Carolsruhae, B. M. Duo. Hainio ignot. — Caspariis Hochfeder ab
a. 1491 ad a. 1409 Nort)nher[/ae, deinde Metis officinain hahehat. Vide
Hainium- Bürger um 2^- 1^^ et catal. 7iost. nr. 150. 184. 213.
123.
Daventriae, lac. de Breda, a. 1496, d. VIII. m. Oct. Doc-
trinalis textus (partes I. II. desiderantur). 22 foll. s. num.,
c. sign, aij — diij, typi Goth., in 4*^.
Fol. 1^: Tercia et quarta // pars Alexandri. // Sequüur icon xyloyr.
quatuor evamjelistas repraesentans. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: (P) Andere
,ppofui p ^fus fyll'a qq) //. Fol. 21^: C Alexandri grammatici doctrinale
finit // feliciter ImprelTum Dauentrie. Per me // lacobum de Breda. Anno
domini Mille // fimo quadringentefimo nonogefimo fe- // xto. vni. niefis
Octobris. // Fol. 22 vacat.
Cf. Campbell no. 128.
124.
Daventriae, lac. de Breda, a. 1496, d. XX. m. Nov. Pars I.
cum glosa loannis Synthcn. 132 foll. s. num., c. sign, aij — yiij,
typi Goth., in 4«.
Fol. 1": Glofa prime partis Ale // xädri loänis Synthen. // Sequüur
icon quatuor evangelistarum. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: (S)Cribere clericulis
paro doctrinale // nouellis //. Fol. 132^: C Finiunt fuper Prima parte
doctri 5 // nalis Alexandri honorabilis loänis // fynthen eopulata DauentriQ
funi i II ma diligetia nouiter emedata 2 Im // prelfa p me lacobü de Breda.
Anno diii. M.CCCC.XCVI. XX mefis Nouebris //. Fol. 132^ vacat.
Marburgi Hess., B. Un.; Bruxellae, B. Reg. Cf. Campbell no. 121.
125.
. Daventriae, Rieh. Paffraet, a. 1496. Pars II. cum glosa
loannis Synthen. 128 foll. s. num., c. sign, aij — xiiij, typi
Goth., in 40.
Fol. 1^: Glofa loannis Sintlie // fupra (sie) fcd'a pte Alexädri bene
emendata. // Fol. 1^ vacat. Fol. ^«: C Incipit Glofa fuper Secunda parte
doctrinalis // in hoc opiifculum diligenter collecta. que vt fcholari // bus
necellaria. fic etiam informatorib^ ac inftructo // ribus eorum erit vtiliffima. //
C Incipit Prologus //. Fol. 127^: Finit hie Glofa fuper Secüda parte ma-
gi // ftri Alexandri. per loänem Synthis coUe // cta et nüc in optimam for-
mam redacta. // Imprelfa Dauetrig per me Richardü paff // raet. Anno
dni. M.GGCG.XCVI. // Fol. 128 vacat.
Bruxellae, B. Reg.; Londinii, Mus. Br. (fol. 128 deest). Cf. Camp-
bell no. 126.
126.
Lipsiae, sine typographi nomine (Melchior Lotter), a. 1496.
Partes I. — IV. (pars I. deest) cum glosa notabili. ? et ? foll.
s. num., c. sign. Aij — Siiij et aij — giiij, typi Goth., in 4^
Doctrinalis libri typis descripti CCXXIII
II. Fol. 1^: Glofa notabilis fecimde par // tis Alexandri cum inter-
linialibus expofitionib^ te 5 // xtus eiufde) in planiffimis fententijs. fiibiunctis
per // pulchre ordinatis queftionib® atq) argumentis cü re ; // plicis etc.
Deinde sequitur tcon xylogr. magistruni cum 2 discipulis repraesentans ;
supra legitur emhlema : Accipies täti doctoris dogmata fancti .*. Fol. ult.^:
Explicit feliciter fcd'a ps Alexandri cü glofis metroi;, interlinealib^ // etc.,
l. 2. inf.: ImprelTa Lipczk. Anno incarnationis dominice // Millefimo qua-
dringentcfimononogefimo (sie) fexto. //
III. IV. Fol. i«: Tertia et qiiarta // ptes doctrinalis mgri Alexädri //
cü ometo valde vtili. tcxt^ dante // intelligentiä fümaria) Quaru) // tertia
doc) de quätitate fyllabai^ // Quarta vero de accentuatione //. Sequitur
eadem icon quae supra. Fol. 1^: Prohemium : // (M)Eliora füt verba tua
vino fragrätia vngetis optimis Can ; // tico^ pmo. etc. Fol. ult.^: Alexandri
grämatici quattuor partes fc) pma fcd'a ter 5 // cia et quarta cü breui ac
vtili expofitiöe finitur (sie) foeliciter. Fol. ult.^ vacat.
Guelferhyti, B. Duc. (IL III.); Lipsiae, B. Un. (III.). Hainio
ignot. Typt iidem sunt atqite in Regulis grammatical., impr. Liptzk per
Melcbiorem Lotter, 1496. Cf. etiam edit.: Lipsiae, Melch. Lotter, 1498, suh
no. 137. Melchior Lotter Lipsiae artem typogr. professus est iisque ad
a. 1536. Cf. Dictionnaire de geogr. p. 743.
127.
Basileae, Mich. Furter, a. 1496 — 97. Partes I. — IV. cum
glosa notabili. 121 et 109 et 46 foll. s. num., c. sign, a^ — v^
et Aa — R4 et Aaa — Gg^, typi Goth., in 4^
I. Fol. 1^'. Prima pars doctrinalis // Alexandri cü fententijs : nota-
bilibus : i vocabulorum // lucida expofitione : nönuUis annexis argumentis
cum // eorunde replicis : ad nouellorü in grammatica incipie // tiü profectum :
cum quibufdam alijs additis pro in fei // entijs aliqualiter prouectis. // Se-
quitur icon xylogr. magistruni cum 2 discipulis repraesentans; siqjra
lemnisco inscriptum legitur emblema: Accipies tanti doctoris dogmata
fancta. Fol. P: Glofa notabilis // (t)Anqua3 paruulis // ut lac potü etc.
Fol. 12 P: C Expofitio textus t exemplo^ pme partis Alexandri : equi-
uocot;. 2 fynono // moi^ etc., l. 2. inf.: ImprelTa Bafilee per Mi- // chaelem
Furter : Anno a natiuitate xpi. M.CCCC.XCVI. // Sequitur insigne typographi.
II. Fol. i«: Glofa notabilis fecunde // partis Alexandri cü inter-
linealibus expofitiöibus te ; // xtus eiufde in planiffimis fententijs fubiüctis
perpul // ehre ordinatis queftionibus atq) argumentis cü repli // eis etc. Se-
quitur eadem icon ac siqn-a. Fol. P: Glofa notabilis // (Q)Uam pulchra
taber // nacula tua etc. Fol. 109^: Explicit feliciter Secunda pars Alexandri
cum // glofis etc., l. 3. inf: ImprelTa Bafilee per // Michaelem Furter Anno
natiuitatis dominice // Millefimoquadringetefimononagefimofexto (sie) II.
Sequitur insigne typographi.
III. IV. Fol. i«: Tertia et quarta partes // doctrinalis magiftri
Alexandri cum commeto valde // vtili textus dante intelligentiam fum-
mariam. Quarü // tertia docet de quautitate fyllabarum. Quarta vero // de
accentuatione cum nouis quibufdam fententiarum // additionibus. // Se-
CCXXIV Bibliographia
quitiir ü'on eadcm ac supra. Fol. 1^: Prohemium // (M) Eliora funt ver-
bera (sie) tua vino fragrätia vngetis optimis Gan s // ticoi^ pmo etc. Fol. 46'«:
Alexädri grammatici diie partes: ter 5 // tia videlicet 2 qiiarta finiunt fe-
liciter. // ImprelTG Bafilee p Michaele furter // Anno dni. M.cccc.xcvij.
Fol. 46^ vacat.
Monachü, B. Hey. Cf. Hain 110. 689. 716. 737. — Ex Furteri ofßcina
Basüeensi primum opus a. 1490 exiisse videtur. Cf. Hain-Burger p. 111.
128.
Daventriae, lac. de Breda, a. 1497, d. II. m. lan. Wilhelmi
Zenders de Werdt opus minus IL partis. 106 foU. s. num.,
c. sign. Aij — Riüj, typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Opus min^ fecüde partis // alexädri introductoriü ad // op^
malus eiufde perutile. // Sequitur icon quatuor evangelistarum. Fol. 1^
cacat. Fol. 2^: Secunde par. // ( )Irca principiü ptis fecüde Alexädri
querit // primo qd eft grämatica etc. Fol. 105^: C Finitur dei gratia opus
minus fecüd^ partis // Alexädri <p pueris clare breuiterq) inftituedis. p //
wilhelmü zenders de werdt collectü. Et qu^ illic // breuitatis gratia. ne
pueris faftidiü ex ^plixitate // generetur. omiHa funt. in opere maiori cü
pluri // mis elegätijs i queftionibus fcitu dignis in fcho // lis difputandis. ar-
gumetis 2 replicis annexis. // vt in logica petri hifpani fecimus. colligütur
et // abfoluütur. ImprelTum Dauentrie p me laco = // bum de Breda; Anno
domini. M.ccccxcvij // Secunda menfis lanuarij. // Fol. 106 vacat.
Marhuryi Hess., B. Un.; Halherstadii, B. Cath. Camphellio iynot.
129.
Venetiis, lo. Rubens Vercellensis, a. 1497, d. XXL m. Mail.
Doctrinale cum commento [Ludovici de Guaschis]. 88 foll.
s. num., c. sign, aij — liiij, typi Goth., in 4^.
a) Fol. i«: Doctrinale cum comento (sie) II. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^'-:
C Opus alexandri grammatici pro eruditione puerorum. Incipit. // Ifte
liber diuiditur in tres libros partiales. In quorum primo Alexander tractat
de // etymologia etc.; 1. 15.: (S)Cribere clericulis paro doctrinale Jiouellis. //
Quia textus eft planus non Tdiget explanatione. Sed // etc. (cf. nr. 14. 16.
17. 18. 19. 20. 33. 37.). Fol. 88^: Doctrinale Alexandri grammatici pro
eruditione puerorum feliciter ex ? // plicit. Impreffum Venetijs per loannem
Rubeu) Vercellenfem Anno // domini. M.CCCCLXXXXVij. Die. XXi. Maij. // Re-
giftrum. // Sequuntur 2 X 22 lineae.
b) Fol. 1« ut supra. Fol. P\ C Opus Alexandri grammatici pro
eruditione puerorum. Incipit. // Ifte liber diuidit in tres libros partiales.
In quoT} primo Alexander tractat de ety- // mologia etc. Fol. 88^: Doctrinale
Alexandri grammatici pro eruditione puerorum feliciter // explicit. Im-
prelTum Venetijs per loannem Rubeum Vercellenfem // Anno domini.
M.CCCCLXXXXVij. Die. xxi. Maii. // Cetera ut in a).
Florentiae, B. JSat. (a); Ferrariae, B. Ur. (h); Vindohonae, B. Caes. (b)
[in exemplai'i Vindohon. dimidia fere pars dee.stj. Ah Hainio no. 755 not.
Doctrinalis libri typis descripti CCXXV
ex Panzcro III. p. 411 no. 2198. -— loannes Raheus Vercellensis annis
1482—1485 Tarviaii, ah a. 1486 Venetiis arti typoyraphicae operani
dcdit. Cf. Ilam-Buryer p. 280 sq.
130.
Daventriae, Rieh. Paffraet, a. 1497, d. XIX. m. Aug. Par-
tes III. IV. eum eommento. 48 foll. s. num., e. sign, aij — hiij,
typi Goth., in 4».
Fol. i«: Tercia et quarta partes // doctrinalis magiftri Alex // andri
cum cömento valde vtili textus dante in ? // lelligentiani fummariam.
Qnarum tercia do ; // cet de quantitate TyHabat^ Quarta vero de ac- // cen-
tuatione cum nouis quibufdam fententia- // rum additionibus. Fol. 1^:
Prohemium //. Fol. 48^: C Alexandri grämatici due partes : ter // cia vi-
delicet i quarta liniunt feliciter. // Imprell'e Dauentrie per me Richar ; // dum
pafraet. Anno dni. M.ccccxcvij. // Decima nona Augufti. // Fol. 48^ vacat.
Cf. Camphell no. 132.
131.
Daventrie, Rieh. Pafraet, a. 1497, d. XVIII. m. Oet. Pars I.
cum glosa loannis Synthen. 144 foll. s. num., e. sign, aij — Z3,
typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Glofa prime partis Alexan // dri loannis Syntehen. (sie) II
Fol. P vacat. Fol. 2^: (S)Cribere clericulis paro doctrinale // nouellis //.
Fol. 3^: C I^e nominum inflectione fcd'm ordinem. et pri; // mum de prima.//
Fol. 143'^: C Finiüt fuper Prima pte doctrinalis Ale; // xandri venerabilis
loänis Synthen copu5//lata Dauetri^ fumma diligetia nouiter eme // data
et Impreß'a per me Richardü pafraet // Anno domT. M.cccc.XCVij. Decima
octaua // Octobris //. Fol. 144 vacat.
Londinii, Mus. Br. Cf. Camphell no. 122.
132.
Daventriae, Rieh. Paffraet, a. 1497. Partium I. IL textus
cum notis in margine. 54 foll. s. num., c. sign, aij — iiiij, typi
Goth., in 40.
Fol. i«: Prima 2 Secunda pars // Alexandri cum notis in // margine. //
Fol. P vacat. Fol. 2^: ( )Cribe clericul' paro doct'nale nouell' // etc.
Fol. 38^: C Finit Prima pars doctrinalis Alexandri. // Sequitur pars
fecunda. // Fol. 54^: C Finit Prima et Secüda pars Alexä // dri. Im-
prelTa Dauetrie. p me Richar // dum pafraet. Anno dni. M.CCCC.XCVij. //
Fol. 54^ vacat.
Darmstadit, B. M. Duc. (Hofh.). Cf. Camphell, Siippl. III. no. 115b.
133.
Sine loco, typogr. nomine et anno (Lipsiae, Melchior Lotter),
a. 1497. Pars I. cum glosa notabili. ? foll. s. num., c. sign.
Aij — Vij, typi Goth., in 4<^.
Fol. i«: Prima pars doctri // nalis Alexandri cum fententijs. nota-
bilibus. et vocabulorü lucida expofitione. nönullifq) annexis argume // tis
Mouuiueutü Geriuaniae Paedagogica XII -^ '
CCXXVI Bibliographia
cum eorundem replicis ad nouelloruni in gräma j // tica incipienciü pro-
fectO. cum quibufdam alijs additis // pro in fcicncijs, aliqualiter pro-
fectis (sie) i. Sequitiir icon magistri cicm 2 discipulis; siipra lemmsco
insciipia sunt verha: Accipies täti doctoris dogmata fancti. Fol. P:
Prohemium //. (T)Anquam paruulis // etc. Li fine: Expofitio textus et
exemplorü prime partis Alexandri. equiuocorü et // fynonomorü cü differen-
cialibus verfib® valde pulchris etc. Explicit feliciter Imprefla Anno a na-
tiuitate chrifti. M.CCCC.XCVij. i
Guelferhyti, B. Duc. Hanno ignot. Typi sunt iidem atqiie in
editione Lipsiensi a. 1496, no. 126 descripta.
134.
Norimbergae, Ant. Koberger, a. 1497 — 98. Partes I. — IV.
cum glosa notabili. 118 et 104 et 42 foll. s. num., c. sign.
a, — p4 et Aa — N4 et Aa^ — Eeg, typi Goth., in 4^
I. Fol. 1^: Prima ps doctrinalis Alexandri // cum fententijs nota-
bilibus i voca // bulorü lucida expofitione nonnul // lifq) annexis argumen-
tis. // Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: Prologus // ( ) Anquä paruulis vt lac potu) // etc.
Fol 3^, 1. 10.: ( )Cribcre clericulis paro do // ctrinale nouellis //. Fol. 118^:
Expcfitio exemploi;, textus prime ptis Alexandri equiuo // cot^ etc.; l. 3. inf.:
Impreflum per Antho- // niü koberger in famofa ciuitate Nurebergenfi.
Anno fa- // lutis M.GCGC.XCVij. //
IL Fol. P^: Glofa notabilis fccunde ptis ale // xandri cü interliniari-
bus expolitönibus textus eiufde // in planifßmis fentetijs fubiüctis perpulcre
ordinatis // queftionibus atq) argumentis etc. Fol. P: Prohemiü // ( )Uam
pulcra tabernacula tua // etc. Fol. 104^': Explicit feliciter Scd'a pars
alexädri cü glofis metroi^ interlinealibus // etc., l. 2. inf.'. p Anthoniü ko-
berger. inipira T famofa ciuitate Nur // bergeii. Anno incarnationis dnice.
M.CGGC.XGViij. die. XXI. mefis lanuarij. //
III. IV. Fol. i«: Tercia J quarta partes // doctrinalis magiftri Alexan-
dri cü // comniento valde vtili textus dante // intelligentiä fummariä. Qua\?-
ter- // cia docct de quantitate fyllabarum // quarta vo de acceniuatöne
cum no // uis qbufdä fentetia^ additönibus. // Fol. 1^: ( jEiiora funt vbera
tua vino fragrantia vngetis optimis. Canticorü // primo etc. Fol. 42^:
Alexädri grämaLici due ptes: tercia videlicet et qr // ta finiüt feliciter.
ImpITe p anthoniü koberger //. Fol. 42^ racat.
Oxotiiae, B. Bodl. (I.—Ill.); Lamhaci, B. Coen. (I.—III.; partis I.
iitulus deest) ; Gryphisivaldae, B. Un. (I. IL); Erlangae, B. Un. (I. IL).
Bartes I. et IL not. ah Hainio no. 690 et 720; partes III. IV. Hainio ignot.
loo.
Locus, nomen typographi et annus desunt exemplari in
fine mutilo (Daventriae, Jac. de Breda, c. a. 1497). Wilhelmi
Zenders de Werdt opus minus II. partis. Foliorum sign, (quoad
superest) Aij — Qiij, typi Goth., in 4^
Fol.l^: Opus min^ fecüde partis // Alexädri introductoriü ad // opus
nu'.ius ciufdem perutile. // Fol. P vacat. Fol. -2": Prologus // ( )lrca
Doctrinalis libri tjpis descripti CCXXYII
principiü ptis fecüde Allexädri (sie) querit // etc. Fol. ult.^, l. iilt.: magiiQ
copiQ concurrebant.
Monacltii, B. Reg. Cf. editto lacohi de Breda Daveniriensis no. 128
descripta.
136.
Hagenoae, Henr. Gran, a. 1498. Partes III. IV. cum com-
mento. 46 foll. s. num., c. sign. Ag — F4, typi Goth., in 4°.
Fol. i«: Tercia et quarta partes do // ctrinalis magiftri Alexandri cü
cömento valde vtili: text^ // dante intelligentiä fummariam. Quarum tercia
docet de // quanlitate fyllabarurn. Quarta vero de aecentuatöe C113 // nouis
quibufdä fententiarü additionib'. // Seqmh(r icon magistri cum 2 discipulis ;
suprn legiUi7' emhlenia: Aceipies tanti doetoris dogmata fancta. Fol. 1^:
Prohemium // (m) Eliora funt vbera tua vino fragrätia vngent* optimis // etc.
Fol. 46^: Alexandri grämatici due ptes. tercia videlicet 2 quarta finiüt fe-
li -^ // ter. (sie) Impreüe per Heinricum (sie) Gran in impiali oppido Hage-
naw. // Anno falutis. M.CCCC.XCViij. altera die Benedicti. // Fol. 46^ vacat.
Monachii, B. Reg.; Oeniponte, B. Un.; Ä7-ge?itinae, B. Un. Cf. Ilain
no. 738. — De typograplio vide adnot. ad nr. 97.
137.
Lipsiae, Melchior Lgtter, a. 1498. Partes L— IV. cum
brevi ac utili expositione (i. e. cum glosa notabiii). Partes 111. IV.
solae innotuerunt. 44 foll. s. num., c. sign. Aij — Giiij, typi
Goth., in 40.
Fol. i«: Tertia et quarta // ptes doctrinalis mgri Alexädri // cü
ometo valde vtili text'^ dante // intelligentiä fumniariä Quarü // tertia docet
de quätitate fyllaba^ // Quarta vero de accentuatione. // Sequitur ieon
xglogr., eadern quae no. 136 suhiecta est. Fol. P: Prohemium. // ( ) Eliora
funt verba tua vino fragrätia vngentis optimis Can // ticorü I. etc. Fol. 44'^'-:
Alexandri grämatici quattuor partes fc) pma fecüda ter // tia et quarta cü
breui ac vtili expolitione finiüt foeliciter. // ImprelTe Liptzk p Melchiore
Lotter Anno xpianiffimi // partus. M.CCCCXCViij. Quarte deniq) decem-
bris idus. //
Monachii, B. Reg. Cf. Haiti no. 739.
138.
Ulmae, lo. Schäffler, a. 1498. Partium I. II. textus cum
continuationibus etc. 51 foll. s. num., c. sign, aij — giiij, typi
Goth., in 40.
Fol. i«: Prima 2 Secunda partes Alex // andri cü fuis cötinuationi-
bus // exemploT^q) fignis in margine // politis. // Sequitur icon magistri
cum 2 discipulis; su2ora legitur emhlema: Aceipies etc., ut no. 136. Fol. P
vacat. Fol. 2<^: Prohemium Alexandri // SCribere clericulis // paro doctrinale
no ; // uellis. // Fol. 36^^, l. 9.: Explicit prima pars Alexandri. // Fol. 36^:
Capitulü primum // HIc iubet ordo libri : vocum regimen // referari. //
Fol. 51(^, l. 16.: C Finit fecunda pars Alexandri. Per // lohänem fchäffler
Ylme morantem // Anno, M.CCGG.XGVüj //. Fol. ÖP vacat.
XV*
CCXXVIII Bibliogiaphia
Dresclae, B. Reg. Hainio tr/not. — loannes Scliäffler Ulmensis in
nrhv pdtria ah anno 1492 tupograj}hu8 erat; aliquanidiu Frisinyae coni-
moratas est. Cf. Didionnaire de (jcoyr. j). 1283 et Hain-Biiryer 2^. 287.
139.
Basileae, lac. de Pfortzen, a. 1498. Partes I. IL cum glosa
notabili. 122 et 108 foll. s. num., c. sign, aij — viiij et Aij — Riij,
typi Goth., in 4^
I. Fol. 1^: Prima pars doctriiialis // Alexandri cü fententijs : iiota-
bilibus i voca // bulorü lucida expofitöe : noiinuUis annexis // argumcntis
cum coi'unde replicis : ad noiiel // lorum in grämatica incipientiü j)fectum :
cü // quibufdam alijs additis pro in fcientijs ali 5 // qualiter prouectis. //
Seqiiüur icon mayistri cum 2 discipulis; siipra inscriptam est emhlema:
Accipies tanli doctoris dogs//mata fancti. Fol. 1^: Glofa notabilis // (t)x\n-
(liiä paruulis // etc. Fol. 121^: C Expofitio textus t exemploi^ pmc ptis
Ak'xädri : cquinocoi;, 2 fynonomoi^ // etc., l. 2. t'nf.: ImpITa Bafdie (sie) p
lacobfl de Pfortzcn // Anno a natiuitatc xpi. M.CCCC.XCViüj. // Fol. 122 vacat.
II. Fol. 1^: Glofa notabilis fecunde // partis Alexaudri (sie) cü inter-
liiicalibiiö expofitionibus textus // eiufde in planiffimis fententijs fubiunctis
perpulchrc ordi // natis queftionibus etc. Sequitiir eadein icon qiiae supra.
Fol. 1'': Glofa notabilis // (Q)Uam pulcra taberna j // cula tua etc. Fol. 108^:
Explicit felicitcr Secunda pars Alexandri cu) glo // lis mctrorum etc., l. 3.
in f.'. Impreffa // Basilee per lacobum de Pfortzcn Anno natiuitatis // do-
mim'ce Millcrinio quadringentcfimononagelimo ; // octauo. (sie) II
Basileae, B. Un.; Monachii, B. Hey. (parti I. priora 6 folia desunt).
Cf. Jlain HO. 601 et 718. — lacobns de Pfortzen sive Pforzheim a. 1488
Basileae typoyraphus consedit. Cf. Dictionnaire de yeoyr. p. 1021 et de
opcrihiis eins usqiie ad a. 1500 Hain-Buryer p. 240.
140.
Coloniae, Henr. Quentell, a. 1498. Pars I. cum glosa no-
tabili. 124 foll. s. num., c. sign, aij — viiij, typi Goth., in 4".
Fol. i«: Prima pars doctrinalis Ale ; // xandri cum fentetijs. nota-
bili // bus. et vocabulorum lucida expolitione. nönullifq) annexis // ar-
gumcntis cum eorundem replicis. ad nouellorü in gram // matica incipientiü
profectu). cum ([uibufdam alijs additis // ,p in fcietijs aliqualiter ,puectis.
de nouo diligetiflime reuifa // COLONIA //. Seqnitur icon xyloyr.: niayister
in cathedra stans, ante cum 4 discipiili, supra inscrip)tio est: Alexander
cum // difcipulis fuis //. Fol. 1^: Glofa notabilis // ( )Anq3 paruulis lac
po // tum dedi vobis etc. Fol. 124^: C Expofitio textus et exemploi^ prime
partis Alexandri // etc., l. 2. inf: Imprcda in felici Colon, circa fummü p
Ibmricü Quen // teil. Anno a natiuitatc xpi. M.CCCC.XCViij. Nona nouebris //.
Fol. 124^ vacat.
Vratislaviae, B. Un.; Basileae, B. Un.; Jlannoverae, B. Ur. Editio,
qnam Hainins no. 717 adnotavit: Pars fecunda cum fententijs notabilibus
et vocabulorum lucida eA)ofitione. Colonie per Henricum Quentell a. 1498.4.
cadeni es.sc cidetur, cum jmrs IL eani, quam Jlainius posuit, inscriptionem
(dibi Hon haheat.
I
Doctrinalis libri typis descripti CCXXIX
141.
Locus, typographi nomen et annus desunt exemplari in
fine miitilo (Coloniae, Quentell c. a. 1498). Pars II. cum glosa
notabili. 116 foll. c. sign. Aij— Siiij, typi Goth., in 4^.
Fol. 1^: Glofa notabilis fecüde partis // Alexädri cü interliniai'ib'
expofitöib' textus eiufde in planiffimis // fentetijs. fubiüctis ppulcre ordinat"
queftionib' atq) argiimetis cü // replicis etc. Sequünr icon magistri vh-gam
manu tenentis et 3 discijyulormn. Fol. 1^: Glofa notabilis. // QUam piilcra
tabernaciila tua lacob 2 tetoria tua // ifrael. etc. Fol. 116 deest exemplari.
Marhitrgi Hess., B. Un. Haec editio a typotheta iam descrrpta erat,
cum a Roedigero hihliothecario Marhiirgensi edoctus sum eam cum edttione
partis I. Coloniae in officina Qiientelliana a. 1506 confecta, quam no. 193
descrihemus, uno vohimine comprehendi. Quare editio haec Uli potius anno
attrihnenda et hoc loco delenda est, qiiod quidem nos ipsos facere contitina
numeroriim series iam 2)f'ohihet.
142.
Daventriae, Rieh. PalTraet, a. 1499, d. III. m. lan. Wilh(4mi
Zenders de Werdt opus minus IL partis. 122 foll. s. num.,
c. sign, aij — viij, typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Opus min^ fecüde partis // Alexandri introductoriü ad // op^
maius eiufde perutile //. Fol.P: (C)Irca principium partis fecunde Alexädri
queritur primo quid // eft grämatica etc. Fol. 122^^: C Finitur dei gratia
op^ minus Secüde ptis Alexan // dri pro pueris clare breuiterq) inftituedis:
per Wilhel // mü zenders de Werdt coUectü. Et que illic breuitatis //
gratia : ne pueris faftidiü ex .plixitate generetur : omif // fa funt : in ope
maiori cü pluriniis elegätijs i queftio // nib^ fcitu dignis in fcbolis difpu-
tädis : argumentis et re // plicis annexis : vt in logica Petri hifpani fecimus : //
colligütur et abfoluütur. ImprelTum Dauentrie per // me Ricbardum paffraet
Anno dni M.CCCC.XCIX. Tercia lanuarij. // Fol. 122^ vacat.
Sangalli, B. Coen.; Augiistae Trevir., B. Ur. Cf. Canqihell no. 136.
143.
Daventriae, Rieh. Pafraet, a. 1499, d. XXVI. m. lan. Wil-
helmi Zenders de Werdt opus minus I. partis. 134 foll. s. num.,
c. sign, aij — ziiij, typi Goth., in 4».
Fol. i«: Op^ min^ Prime partis // Alexandri cum queftiücu // lis de
optimis morib® et virtutib® interpofitis // cü queftionib^ fentetias text° de-
clarätib^ fcitu // dignis : cü argumetis et eorunde folutionib" in // fcholis
difputandis pro pueris inftituendis di // ligenter collectis. // Fol. 1^ vacat.
Fol. 2^: Ad omnes fcholarum rectores: ut iuvenes a // puericia virtutib^
et optimis moribus inftituä // tur exhortatio etc. Fol. 6'«: Prohemium
Alexandri // Alexädri Prima ps. nö eft minima ars // etc. Fol. 134'^: Finit
Prime partis Alexädri novü cö // mentum perutile. cü queftiüculis de //
morib^ vtutib^ atq) vitiis Per wilhel // mü Senderum pro pueris inftituedis//
collectü. Et Davetrie per Ricbardum pafraet. diligeter imprelTum Aiäo
do // mini. M.GCCCXGIX A'icelima fexta lanuarij. //
CCXXX Bibliographia
Maihingae, B. Princ. Ä Campbellio no. 135 not. ex Panzero I. p. 365
no. 129, guetn etiam Haimus no. 768 seeiitus est. ^
144.
Argentinae, lo. Pryss, a. 1499. Partes I. IL cum dictis
loannis Synthen. 168 et 135 foll. s. num., c. sign. Aiij — Xiiij
et aiij — riiij, typi Goth., in 8^
I. Fol. 1«: Dicta iohfinis fynthen // fuper prima parte alex. // Se-
quitiir iron xyloyr. annnntiationem Mariae reiyraesentans. Fol. 1^: Re-
giftrum prime partis niagiftri Alexandri oftendens // inime)^ capituloi;,. etc.
Fol. 168^: Finiüt Cup Prima pte doctrinalis Alexandri ve- // nerabilis Io-
hfinis Synthen copiüata Argentine // füma diligentia nouiter emendata. i
impreffa p In // duftriü lohäne Prüf ciue argentifi. Anno dni M // CCCC.XCIX.
Xiiij die menfis Martii. // Fol. 168^ vacat.
II. Fol. i«: Dicta iohänis fynthen // fuper Scd'a parte alex. // Se-
quünr eadem icon ac supra. Fol. 1^: Regifti^ Scd'e partis Alexan // dri etc.
Fol. 13.i'^: iE Finit hie Glofa fuper Secunda parta magiftri // Alexandri. p
loannem Synthis collecta. Et nüc // in optima forma redacta. Imprella
Argentine p // induftriü viij. loannem prüf. Anno. MCCCC.XCIX. //
Vindohonae, B. Caes.; Gottingae, B. Un.; Cohurgi, B. Duc; Oxo7itae,
B. Bodl. Cf. Harn no. 14763. — loannes Prys sive Prüss ah a. 1483
Ärgentinensis tgpographns erat. Cf. Hai7i-Burger ]). 251 sq.
145.
Daventriae, Rieh. Pafraet, a. 1499, paenult. m. Sept. Wilhelmi
Zenders de Werdt opus minus II. partis. 122 foll. s. num.,
0. sign, aij — viij, typi Goth., in 4^.
Fol. jf«: Opus min^ Secüde partis // Alexandri introductoriü ad //
op^ maius eiufde perutile. // Fol. 1^: ( )Irca principium partis feounde
Alexandri queritur primo quid // eft grämatica etc. Fol. 5«, /. 12.: ( )Ic
iuhet ordo libri vocü regime reserari //. Fol. 122^: C Finitur dei gratia
op'* minus Seefide ptis Alexan // dri pro pueris olare hreuiterq) inftruedis.
per Wilhel // mü zenders de Werdt collectü Et que illic breuitatis // gratia :
ne pueris faftidiü ex ^plixitatc generet : omiffa // funt : in ope maiori cü
plurimis elegfitijs 2 queftioni = // hus fcitu dignis in fcholis difputädis : ar-
gumetis i re // plicis annexis : ut in logica Petri hifpani fecim^ : colli // gütur
et abfoluütur. ImproITum Dauentrie per me // Richardum pafraet. Anno
dni. M.cccc.xcix. Penul // tima Septembris. // Fol. 122^> vacat.
Giessae, B. Un. Ä Campbellio no. 137 descr. e Serapeo 1852 p. 141.
146.
Basileae, lac. de Pfortzen, a. 1499. Partes I. II. cum glosa
notahili. 112 et 100 foll. s. num., c. sign, aij — yiiij et Aij — Uiij,
typi Goth., in 4^
I. Fol. 1<^: Prima pars doctrinalis Alexan // dri cum fententijs : no-
tabilibus z vocabuloi^ // lucida expofitione : nünullis annexis argume // tis
cü eorundem replicis : ad nouelloiQ in grä // matica incipientiü profectum :
Doctrinalis libri typis descripti CCXXXI
cum quibufda) // alijs additis ,p in fcietijs aliqualiter .puectis. // Sequüur
icon angelt utraque manu clypeum te?teiitis. Fol. 1^: Glofa notabilis //
(t)Anquä paruulis lac // potü dedi vobis etc, Fol. 112^: C // Expofitio
textus 2 exemploT^ pme partis Alexädri : equocoi^ 2 fynonomo^ cfi // etc.,
l. 2. inf.: ImpITa Ba ? // filee p lacobü de Pfortzen. Anno a natiuitate xpi.
M.CCCCXCIX. //
II. Fol. i«: Glofa notabilis fecunde partis // Alexandri cum inter-
linealib' expofitionib' textus eiufdem 2 planiffimis fententijs fubiüctis
ppulchre ordinatis : queftionib' atq) argumetis cum // replicis etc. Segnttur
eadem icmi qnae supra. Fol. 1^: Glofa notabilis // (Q)Uam pulcra taber-
nacula tua // etc. Fol. 100^: Explicit feliciter Secunda pars Alexandri
cum glofis metrorum // etc., l. 2. inf.: Imprefla Bafilee per lacobum de
Pfortzen Anno natiuitatis domi // nice Millefimoquadringentefimo nona-
gefimono (sie) II. Fol. 100^ vacat.
Monachii, B. Reg.; Oeniponte, B. Un. Cf. Hain 7io. 692 et 719.
De typographo vide adnot. ad nr. 139.
147.
Coloniae, Henr. Quentell, a. 1499, d. VII. m. lulii. Pars IL
cum glosa notabili. 114 foll. s. num., c. sign. Aij — Siiij, typi
Goth., in 40.
Fol. i": Glofa notabilis fecüde par s // tis Alexädri cü interlinealib'
expofitöib' text^ eiufde in pla // niffimis fentetijs. fubiüctis ppulcre or-
dinatis qftionib' atq3 // argumetis etc. Deinde sequitur icon xylogr.: magister
cum 4 discipulis; supra inscriptio legitur: Alexander cum // difcipulis
fuis // (cf. nr. 140). Fol. V>'. Glofa notabilis // (q)Uam pulcra tabernacula
tua lacob 2 tentoria tua // etc. Fol. 114^: C Explicit finaliter fcd'a ps
Alexandri cü glofis metroi^ interlinialibus // etc., l. 3. inf.: ImpCfa // in
fancta Colonia p Henricü Quentell circa fummü. Anno incarnatio // nis
dominice. M.CCCCXCIX. menfis iulij die feptimo. // Fol. 114^ vacat.
Vratislaviae, B. Un. Hainio iynot.
148.
Daventriae, Rieh. Paffraet, a. 1499. Partes III. IV.
Not. a Panzero IV. p. 288 no. 129^% Hainio no. 740, Campbellio
no. 129.
149.
Sine loco et typogr. nomine (Daventriae, Rieh. Paffraet),
a. 1500 in prof. praesent. Mariae. Doctrinalis a lod. Badio
Ascensio explanati partes III. IV. 84 foll. s. nmii., c. sign.
Aij — Oiij, typi Goth., in 4«.
Fol. i«: Tercia pars Alexandri // fimul cum quarta part eeiufdem (sie) 11
Cum explanatione Afcenfiana in multis caftigata // etc. Fol. 1^: De grecai^
dictionü ortographia. // Fol. 83^: C Finis doctrinalis Alexandri diligen-
tiffime ex- // planati : 2 aucti : vt in frontibus premilTum eft // ImprelTa autem
eft hec pars opera 2 accuratione // Anno dtii. M.CCCCC. in profefto prefen-
tati // onis Marie //. Fol. 84 vacat.
CCXXXII Bibliographia
Daventriae B. Ur. Cf. CampheU no. 133; Ledehoer, Notices hihlio-
(jraphiquefi deft livres imprimes avant 1525 roiiftet'ves chws 1a hihJ. pithl.
de Deventer (Der. 1867) j)- 50.
150.
Metis, Casp. Hochfeder, a. 15(X). Partes 1. — IV. cum glosa
notabili. 130 et 124 et 52 foll. s. niim., c. sign, ag — riij et
A3— Q3 (^t aij— g, typi Goth., in 4".
I. Fol. i": Pritna pars doctiinalis Alexan // dri cum fententijs nota-
bilibus 2 I; vocabulorum lucida expofitione // nonnullifq) annexis argumetis. //
Inipredurn Metis. // (TüuIks exscriptKS est litteris grnndismmi.'^, qni missalen
vocai'i solent.) Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: Prologus in Alexandrum // ( ) Anqnä
paruulis vt lac po // tu dedi vol)is etc. Fol. 130": Expofitio exemploi;
textus prime partis Alexandri equiuocorü et // finonomoij etc.; l. 2. in f.:
ImpreHum p Cafparü Hocbfeder ij in Nobili ciuitate Meteil. Anno diii.
M.CCCCC. qntadecinia menfis Fe- // bruarij. // Fol. 130^ vacat.
II. Fol. i«: Glofa notabilis fecüde partis // Alexädri cü interliniaribiis
expo // fitionibus textus eiufde in planif = // finriis fentetijs fubiüotis 4)pulcre //
ordinatis queftionib° atq) argu ; // metis etc. (Titidus eosdem ti/2J0s </ran-
dissinios exhibet, quos partis I. tititlus.) Fol. 1^ vacat. Fol. 2": Glofa
notabilis // ( )Uam pulera tabernacu ; // la tua etc. Fol. 124": Explieit
teliciter Secunda pars Alexandri cü glofis metro^ interli- // nealib' etc.,
l. 2. inf.: Imprella in nobili ciuitate Meten. Anno // incarnationis dilice.
MCCCCC. XXViij. die menfis Martij. // Fol. 124^ vacat.
III. IV'». Fol. i«: Tercia et quarta partes do s // ctrinalis magiftri
alexandri cü // commento valde vtili textus dante intelli- // gentiam fum-
mariam. Quarum tercia do- // cet de quantitate fdlabarum Quarta vero //
de accentuatione cum nouis quibufdä fen- // tentiarum additionibus. // (7\'-
tuhis (frandissiinis litteris ex.'icriptus est.) Sequitur icon xylo(fr. exemplari
acffjlutinata lesum hifantem repraesetitans; supra leyitur: Ich Jlius klar
leb wünsch euch Allen ein guts felige neus Jar. // Fol. 1^: Prohemium //
( )Eliora funt vbera tua vino fragrätia : vngetis optimis. // etc. Fol. 52":
Alexädri grammatici due partes // Tercia videlicet et quarta iiniunt // fe-
liciter. // Fol. 52^ vacat.
III. IVl>. Fol. 1": Tertia et Quarta partes doctri // nalis magiftri
Alexandri cü com // |mento valde vtili textus dante in s // telligentiam
fummariam. Qua // rum tercia docet de quantitate fyl // labarum. Quarta
v*o de accentu // atione cum nouis quibufdam fen // tentiarum additionibus. /;
(Typi iidem sunt ac supra.) Fol. 1^: ( ) l^]liora funt vbera tua vino fra-
gräcia vngetis optimis. Ca // etc. Fol. ult.": C Alexandri grammatici due
par = // tes. Tercia videlicet et Quarta fini s // unt feliciter. C Deo gracias. /;
F<tl. idt.'^ vacat.
Monachii, B. Reg. (I. IL JII. IV". et I. IL IlL IVK sinyy. voll.
cofii])7-eh. / IIL IV^. niutil.] ) ; Londinii, Mus. Br. (L IL III. IV^. mio vol.
compreh.); Heidelheryac, B. Vn. (L mutil.). Cf. Hain no. 695. 721. 725.
JII. IV^. Hainio iynot. De typoyrapho vide adnot. ad nr. 122.
Doctriiialis libri typis descripti CCXXXIII
151.
Coloniae, Henr. Quentell, a. 1500, d. XIV. m. Aug. Partes
I. IL cum glosa notabili. ? foll. s. num., c. sign., typi Goth., in 4^
I. Pars prima cum fententiis notabilibiis et vocabiilonim hioida
oxpofitione eic. Coloniae per Henrioum Quentell, ir)(X).
IT. Fol. 1": Glofa notabilis fecunde par // tis Alexandri cum inter-
linialibus expofitionibus textus eiufdem in // planiffimis fententijs etc.
SeqiiÜKr tcon xylogr.: magisirmn cum discipulis repraesentans. Fol. idt.^:
Impreirum in fancta Colonia per Henricum Quentell circa fummum. Anno
in // carnacionis dominice M.CCCCC. Menfis Augufti die XDIT. // Fol. ult.^ vacat.
De parte I. cf. Hain no. 694. Pars II., ciims exemplar Detmoldae
in B. Prov. asservatur, Ilainio ignota est.
152.
Brixiae, lac. Britanniens, a. 1500, d. XXVI. m. Aug. Doc-
trinale cum commento [Ludovici de Guaschis]. 82 foll. s. num.,
c. sign, aii — lii, typi Rom. (in textu) et Goth. (in comment.), in 4^.
Fol. 1^: Doctrinale cum // commento. // Opus alexandri grammatici
pro eruditione pue // rorum Incipit. // Ifte liber diuiditur in tres libros etc.
Fol. 2^: Scribere clericulis paro doctrinale // nouellis // Quia textus eft
planus non indiget explanatione. Sed tamen pro forma // etc. Fol. 39^:
Hie iubet ordo libri uocü regime referari. // Fol. o,9«: Pandere ^ppofui p
uerfus fyllaba queq). // Fol. 82: Impreffit hoc utile opus Alexädri grämatici
fü // mo ftudio et diligetia lacob^ Britanic^ civis In // alma civitate Brixie
die XXVI. Augufti. M.CCCCC. // Regiftrum // a b c d e f g b i k 1 omnes funt
quaterni preter h qui eft duernus.
Tridefiti, B. TJr. Hainio ignot. — lacohus Britanniens ah a. 1484
Brixiae artem tgpogr. professns est. Cf. Hain-Bnrger p. 50 sq. Cnins
viri liheri aut nepotes in illa nrbe recentissimas Doctrinalis editiones
paraverunt. Vide nr. 262 — 266.
153.
Parisiis, Andreas Bocardus, a. 1500 — 1501. Partes I. — III.
cum explanationibus loannis Synthen et annotationibus lodoci
Badii Ascensii. 4 foll. s. num., + Fol. II-CXXXVIII - 142 foll.
et Fol. II— CII et 88 foll. s. num., c. sign, a — fiiij et Aij — Niiij
et aaij — mmiij, typi Goth., in 4^.
I. Fol. 1^: Doctrinalis magi // ftri Alexädri de villa dei pars prTa //
ab lohäne Sinthenio cum änota // tionibus Afcenfianis diligeter ex // pla-
nata. // Sequitur insigne typogr. cum nionogrammate et siibscriptione lihrarii:
lEHAN. PETIT. Fol. P: C lodocus Badius Afcenfius Religiofis admodü
et cum // primis eruditis patribus Egidio ghijs et Andree terrebur // go
fcholafticorum domus fratrü diui Hieronymi Gandaui // rectoribus et pre-
ceptoribus optimis : ceterifq) eiufdem do ; // mus venerandis columinibus
Salutem etc.; suhscript.: Ex officina noftra litteraria Parrbißis // ad. XV. ca-
lendas feptembris. Anno M.CCCCC. Fol. 2": Proemiü doctrinalis magiftri
alexädri.// (S)Cribere clericulis paro doctrinale nouellis.// Fol. CXXXViij«:
CCXXXIV Bibliographia
C Finis glofematum loannis Synthenii mille locis // antea deprauatorum
aut errore authoris a vero ab // horreiitium: nunc vero fumma accuratione
caftigatoi;. cum annotationibus afcenfianis: iniprelTo^ q) diligen // tiffime
ab optinio calcographo magiftro Andrea Bo ; // cardo in illuftriffimo
parrhifiorum gymnasio Anno // M.CCCCC. Ad VI. calendas nouembris. //
Fol. OXXXViii«' vacat.
IL Fol. 1^: Secüda pars Do // ctrinalis cü declarationibus lo c // annis
Sinthen Et additionibus // lodoci Badii Afcenfii. // Sequittir idetn insigne
ac suxtra, Fol. 1^ vacat. Fol. II: C lohänis Sinthenii grammatici in fe-
cundam Alexandri // partem vtiliffima lucubratio cum afcenfianis addi-
tionibus // caftigatius imprelTa. // C Incipit prologus //. Fol. Cij* : C Finiunt
glofemata lohannis Sinthenii // in Alexandri fecundä partem diligetius
ca 5 // ftigata et annotata. Impreffa folcrti opera // et gnauitate Magiftri
Andree Bocardi : in // Tclyto parrhifio^ gymnafio : hoc iubileo. XXX. // Ad
fextum Calendas Decembris //.
Illa. Fol. i«: Tertia pars doctri // nalis Alexädri hec tria otines
capita // De verfificatoria 2 fyllabai^ quätitate. // De profodia accentuüq)
ratione. // De figuris et dicendi tropis. // Ab lodoco Badio Afcefio diligeter
explanata j ml'tis änotametis aucta //. Sequüur idem insigne ac siipra.
Fol. 60^: Et hec in alexandrum //. Sequuntur quaedam commentariola
lodoci Badii. Finis deest.
III^. Fol. 1^: Tertia pars doctrina // lis Alexandri hec tria cötines
capita. // De verfificatoria et fyllabaiü quätitate. // De profodia accentuüq)
ratione. // De figuris et dicendi tropis. // Ab lodoco Badio Afcenfio diligeter
explana ; // ba et multis annotamentis aucta. // Sequitiir idem insigne ac
supra. Fol. 1^: lodocus Badius Afcefius loanni de Thalaru // et Antonio
dars canonico diui loänis lugdunen etc.; suhscript.: Ex ofRcina no // ftra
litteraria etc. mille = // fimo quingentefimo primo. Fol. 88^: C Habes igitur
pubes ftudiofa Doctri // nale explanatum ad fümum vfq) quan // ta maxima
datum eft accuratione. Si // qua oberrata offendes caftigato. Im s // preffioni
autem extremam manu impo : // fuit diligentiffimus calcographus Ma; // gifter
Andreas bocardus ad id® lunias. // M.CCCCC. // |[ Deo fint gratie. //
Quedlinhnrgi, B. Ggm., (I. IL HI.^); Parisiis, B. Maz. (I. [titiilus
deest] II. III.(^). Ilainio ignot. — Andreas Bocardius a. c. 1494 Parisiis
ofßcinam instituerat. Cf. Hain-Burger p. 40.
154.
Sine loco et typographi nomine (Daventriae, Rieh. PafTraet),
a. 1500. Wilhelmi Zenders de Werdt opus minus II. partis.
122 foll. s. num., c. sign. Aij — Uiiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1": Opus minus fe s // cüde partis Alexandri in ? // troductoriO
ad opus // maius eiufdem perutile. // Fol. P: Prohemium // ( )Irca prin-
cipium partis fecüdo Alexandri Quorit primo // etc. Fol. ,?«: HIc iubet
ordo libri vocum regimen referari //. Fol. 122^: |[ Finit dei gratia opus
minus. Secunde ptis Alexandri (sie) pro // pueris clare breuiteiq) in-
ftruedis. per Guilhelmum zenders de // werdt collectn (sie) Et q illic
Doctrinalis libri typis descripti CCXXXV
breuitatis gratia. ne pueris faftidium // ex ^plixitate generet omilTa funt. in
opere maiori cü plurimis // elegätijs i queftionib® feitii dignis in fcholis
difputädis. ar- // gumetis 2 replicis annxeis (sie) vt in logica Petri hyfpani
fecim''// colligütur 2 abfoluuntur feliciter. Anno diii. M.CCCCC. // Fol. 122^ vacat.
Monaehn, B. Reg.; Londinii, Mus. Br.; Maihingae, B. Princ. Cf.
Hain no. 769. — Typt Richardi Paifraet Daventriensis esse videnUir.
155.
Parisiis, Bertholdus Renbolt, a. 1500. Doctrinale cum Facini
Tibergae interpretatione. 126 foll. s. num., c. sign., typi Goth., in 4^
Fol. 1«: Facini Tibergae In // Alexädrü Interptatio. // Seqtntur icon
xylogr.: duo leones insigne typographi ctmi monogrammate portantes ; infra:
M. RENBOLT. //. Fol. 1^: Facini Tibergae in alexandrü interpretatio.
Ex pri 5 // fciano ad illu. ludouicü marchione falutiarum. // Fol. 2^, l. 9.:
(f)Cribere clericulis paro doctrTale nouellis //. Fol. 59^: (H)Ic iub) ordo
libriuocü (sie) regime ref'ari //. Fol. 80^ : (P) Andere ^ppofui p verF f3dlaba
quQq3 //. Fol. 126^: Facini. Tibergae in Alexandrum expofitio a Paulo.
Mal // leolo denuo exacte recognita : p induftriofum. Cbalcographü //
BertoldQ Renbolt. Parifiis in vico Sorbone imprelTa : finem // fortita eft
foelicem Tertio kaledas lunias. Anno chrifti Mil // lefimo Quingentefimo. //
Fol. 126^ vacat.
Frihurgi Brisg., B. Un.; Parisiis, B. Nat. Hainio ignot. — De
Bertlioldo Remholt Argentinensi, Ulrici Geringii socio, cf. adnot. ad nr. 21
et Hain-Burger p. 117 sq.
156.
Norimbergae, Hieron. Holzel de Traimstein, anno 1500.
Partes I. —IV. cum glosa notabili. 104 et 94 et 36 foll. s. num.,
c. sign, aij — niij, et aij (sie) — Miiij et aaij — eeiiij, typi Goth., in 4^.
I. Fol. 1^: Prima pars doctrinalis Alexandri cü fente // tijs nota-
bilibus et vocabuloril lucida ex ; // pofitiöe nönuUifq) annexis argumentis. //
Sequitur icon xylogr. : magister virgam manu tenens, ante eiim 9 discipuli.
Fol. P: icon: Christus in cruce; ante etim vir quidam sanctus, ad cuius
pedes iacet leo. Fol. 2^: Prologus // ( )Anq3 paruulis lac vobis potum /y
dedi etc. Fol. 104^ (a riihricatore sign. 108): Expofitio exemplorü textus
prime partis Alexädri equiuocorü 2 fy // nonomorü etc., l. 2. inf.: ImprelTa
per Hiero- // nimü Holczel de Traunftain. In famofa ciuitate Nurembergefi.
An // no falutis Millefimo quingentefimo. // Fol. 104^ vacat.
II. Fol. i«: Glofa notabilis fecunde partis Alexan // dri cum inter-
liniaribus expofitionibus textus eiufdem in planiffi ; // mis fententijs fub-
iunctis ppulchre ordinatis queftionibus atq) // argumentis etc. Fol. 1^:
Prohemium in fecundam // fol. 2^: partem Alexandri //. Fol. 94^: Ex-
plicit feliciter Secüda pars Alexädri cü glofis metrorü interlinealib® pla //
niffimifq) etc., l. 2. inf.: per Hieronimü Holczel imprelTa in famofa ciuitate
Nurenbergeii. Anno incar // nationis dominice. M.CCCCC. // Fol. 94^ vacat.
III. IV". Fol. 1^: Tercia et quarta partes doctrinalis magiftri //
Alexandri cum commento valde vtili textus dante intelligentiam fum-
CCXXXVI Bibliogiaphia
nia : // riam. Quarum tercia docet de quantitate fyllabarum. quarta ¥o de
acoen -. \\ tuatione cum nouis qiiibufdam fententiarum additionibus. // Se-
quitur eadetn icon atque in 1. Fol. P\ Prolieiniuni // ( )Eliora funt vbera
tiia vino fragrantia viiguetis optimis Canti. j. // Fol. 36^: Alexädri grämatici
(lue partes, tercia vic) j quarta liniunt feliciiter (sie) II ImpfTe Nunuberge p
hieroniniü holczel de Traunftain Anno. 1500 //. Fol. 36^' vacat.
Monachii, B. lieg. Cf. Hain no. 673. 722. 742. — De Hieronymi
Holzel sive Iloelzel de Traiinstein typographi Norimhergensis operihus ns-
que ad a. 1500 editis vide Hainium-Burgerum p. 142.
157.
Norimbergae, Ant. Koberger, a. 1500. Partes I. — IV. cum
glosa notabili. 103 et 94 et 38 foll. s. num., e. sign. Ag — N4
et aa — nig et aag — eeg, typi Goth., in 4^
I. Fol. i«: Prima pars doctrinalis Alexan- // dri cum fentetijs nota-
bilibus 2 vo // cabulorü lucida expofitöne nönul // lifq3 annexis argumentis. //
Fol. 2^: Prologus // (t)Anquä paruulis vt lac potü de // di vobis etc.
Fol. 103^: Expofitio exemplorü textus prime partis Alexandri equiuocoij, ?
fy- // nonomorü etc., l. 3. inf.: ImprefTa per An // thoniü Koberger in famofa
ciuitate Nurembergenfi, Anno falutis // Millefimo quingentefimo //.
IL Fol. i": Glofa notabilis fecüde partis // alexandri cum inter-
liniaribus expofitionibus textus eiuf 5 // dem in planifFunis fentetijs fub-
iüctis. perpulcre ordinatis // queftionibus atq) argumentis cum replicis
contra eorüde // folutiones. etc. Fol. V': Proliemiü in fecüdam // fol. 2^:
partem Alexandri. Fol. 94^: Explicit feliciter Secüda ps Alexandri cum
glofis inetroT^ interlinealibus // etc., l. 2. inf.: per Antboniü koberger impffa.
in famofa ciuitate Nurembergen. // Anno incarnatiols dominice. M.CCCCC. //
Fol. 94^ vacat.
III. IV. Fol. 1^: Tercia i quarta partes // doctrinalis magiftri Alexandri
cum come // to valde vtili textus dante intelligentiam // fummariam. Quarü
tercia docet de quan // titate fyllabai}. quarta vero de accentua -. // tione
cum nouis quibufdä fententiarü ad // ditionibus. // Fol. 1^: Prohemium //
( ) Eliora funt vbera tua vino fragrätia vngentis optimis etc. Fol. 38":
Alexädri grämatici due ptes : tercia vic) et quarta finiöt // feliciter. Im-
prelfe per Antboniü koberger. Anno. 1500. // Fol. 38^ vacat.
Medelicae, B. Coen. Parte.<^ 1. et II. Ilainio ignot.; partes III. IV.
not. no. 741.
158.
Lipsiae, Baccalarius Wolfgangus de Monaco, impensis lo-
annis Haller Cracoviensis, a. 1500. Pars II. cum commentario
loannis Glogoviensis. Sign, a — q, typi Goth., in 4*^.
Fol. 1^: Alexandri (lallici, quem plurimi ordinis minorum et facre
pagine i)rofenbrem excellentifllmum katbalogoque fanctorum infcriptum
alfirmant, fecunda pars doc.'trinalis fiii de artidciol'a diclionum conftructione
ordine et regimine. Lyptzk 15(X). Fol. V*: Artis grammatice precepta
Alexander ille Gallicus, quem plurimi et defpectuni et abijciendum fomp-
Doctrinalis libri lypis dcscripti CCXXXVII
niant etc. Ego Magifter loh. Glogoviensis ahne florentissimeque Univer-
sitatis studii Cracoviensis Maioris Collegii artistarum Collegiatus, pro hiude
Dei, gloria famaque Universitatis nostre et pro iuniorum studentium in-
siitutione questiones etc. recolligere institui. Imprefrum autem eft hoc opus
ad impenfas optiini humaniffimique viri domiiii lohannis Haller Civis Cra-
covienfis, virorum doctorum fautoris excellentiffimi. An. 1500.
Cf. Wisznietvski Mich., Historyci literataru polshiej. Totn. HL
Krakotv, 1841, p. 302. Hainio iynot. — Wolfgancjus Stoeckel sive Stecket,
baccalanreus Erfordiensts et civis Ltpsiensis, ah a. 1495 in hac urhe arti
typographicac operam dedit. Cf. Hain-Burger p. 316. De loanne Haller
lihrario vide adnot. ad nr. 184 et 223.
159.
Lipsiae, Melchior Lotter, a. 1500. Partes I. — IV. (pars IL
desideratur) cum glosa iiotabili. 126 et ? et 44 foll. c. sign.
A— X et ? et Aij— Giiij, typi Goth., in 4».
I. Fol. 1^: Prima pars doctri // nalis Alexädri cü // fentencijs. nota-
bilibus. z vocabulorü lucida cxpofi s // tione. nönullifq) annexis argunietis
cum eorüdem // replicis. termTationü quoq) finaliü. declinationü fc) // ac
oiugationü. in foliorü marginib^ nouiter ad no // ucUorü in grämatica in-
cipientiü ^pfectü adiüctis. cü // qbufdä alijs additis <p in fciecijs aliqliter
.pfectis. // Seqiiitiir icon xylogr.: niagister cum 2 discipiilis; aupra lemnisco
inscripta sunt haec: Accipies täti doctoris dogmata fancti .*. Fol. l'^'.
( )Anquam paruulis vt // lac etc. Fol. 2^'". Doctrinalis alexandri. // C Queri-
tur. qualis fuit grämatice fcietie inuentor. etc. Fol. 126^: Expofitio tcxtus
et exemplorü prime partis Alexandri etc., l. 2. inf.: Explicit feliciter Im-
prelTa per Melchiar (sie) lotter Anno a natiui // täte chrifti Millefimo quin-
gentefimo. //
III. IV. Fol. i«: Tertia et quarta // ptes doctrinalis mgri Alexädri //
cü ometo valde vtili : text^ dcäte // intelligentiä fummariä. Quai^ // tertia
docet de qutätitate fyllaba // rü Quarta vero de accetuatiöe. // Sequitur
eadem icon ac supra. Fol. 1^: ( )Eliora funt vbera tua vino fragrätia
vngentis optimis Canti s // corü. j. etc. Fol. 44^: Alexandri grämatici
quattuor partes fc) pma feeüda ter // tia et quarta cü breui ac vtili ex-
pofitione fhiiüt foeliciter. // ImprelTe Liptzk p Melchiore Lotter. Anno
xpianiffimi // partus. Millefimoquingentefimo. (sie) II Fol. 44^ vacat.
lenae, B. Un. (I.) ; Gottingae, B. Un. (III. 1 V.J. Hainio ignot.
160.
Lipsiae, Melch. Lotter, a. 1500. Partium I. 11. textus cum
glosa interlineali etc. 46 foll. s. num., c. sign., typi Goth., in 4^.
Fol. i«: Alexädri prime // et fecunde i^tis textus cü glo ; // fa inter-
liniali. atq) ppulcris // annotatis. optime emendaf. // Fol. 1^ vacat. Fol. 2^:
Prohemiü pme ptis alexädri //. Fol. 46^: Cömentarios hofce in duas //
Alexan s // dri grämatici partes. Melchior Lot = // ter diligenter Liptzk im-
preffit Anno // falutis Quingentefimo. //
Bibliothecae, in qua exemplar inspexi, noinen ine praeter iit. Hain, ignot.
CCXXXVIII Bibliogiaphia
161.
Coloniae, Henr. Quentell, sine anno (c. a. 1500). [Timanni
Kemeneri] de arte grammatica quatuor partium Alexandri me-
duUa aurea. 246 foll. s. num., c. sign., typi Goth., in 4^
Cf. Panzer I. p. 340 n. 470; Hain no. 727; Holtrop IL 276, qut
quidem falso opinatus est Itbrum a. 1487 — 1490 eclitum esse. Cf. adnot.
ad nr. 162.
162.
Sine loco, typogr. nomine et anno (Daventriae, Rieh.
Paff'raet, c. a. 1500). [Timanni Kemeneri] de arte grammatica
quatuor partivnn Alexandri meduUa aurea. Partes I. IL 156 et
56 foll. s. num., c. sign, aij — 2iiij et aij — kiij, typi Goth., in 4^.
I. Fol. 1^: De arte grammatica qttuor // partimu (sie) Alexandri
medulla // aurea jam emendata : veriffimorum vocabulorum // iuterpretatione
adaucta etc. Fol. 1^: Ad iuuentute litterarmn ftudiofam loannis Mur- //
mellij ruremundefis in aureä medulla) epigramma. // Seqmmtur 6 disticha.
Fol. 2": C Timänus Kemencrus wernenfis Irarij ludi möa- // fteriefiü
weffcualie rngf: bonai^ iTai^ ftudiofis. S. D. // Fol. 4^: (S)Cribere clericul'
paro doctrinale nouell' // etc. Fol. 154^, l. 14.: Finis iftius Prime partis //
fiue Mednlle Auree. // Fol!. 155 et 156 vacant.
II. Fol. 1^: Medulla aurea in diafin // tecticam Alexandri .jam
emendata : et faciliori n difpofita ordine : cum muitis alijs notabilibus // in
priori medulla omiira. (sie?) II Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: C Epiftola in re-
giminum vires // modofq) fignificandi //. Fol. 56^: C Finis fecunde
partis //. Fol. 56^ vacat.
Cf. Caniphell no. 1071 et 1072. Editio quam Camphellius a. c. 1498
confectam esse viilt, ante a. 1500 cadere non jjotest, quoniam Timanntis
Kemenerus hoc ipso anno '(jijinnasiurcha\ ut in Miirmellii epigramrnate
appeUatta; f actus est (cf. Reichling, loh. Murmellius p. 32); neque jmsteriori
anno adscrihenda est, quia a. 1501 'Medulla dcnuo castiyata' in lucem
edita est (cf. nr. 167).
163.
Daventriae, lac. de Breda, a. 1501. Wilhelmi Zenders de
Werdt opus minus IL partis. 102 foll. s. num., c. sign. Aij — Riüj,
typi Goth., in 4^
Fol. i«: Opus minus i'e ; // cüde partis Alexandri in = // troductoriO
ad opus // maius eiufdem // perutile. // Fol. 1^: Prohemium // (C)Irca
principium partis fecüde Alexandri Querit primo //. Fol. 2^: C Explicit
Prologus //. Fol. 5«: (H)Ic iubet ordo libri vocum regimen referari //.
Fol. 101^: C Finitur dei gratia opus n)inus fcd'Q partis // Alexandri ,p
pueris clare breuiterq) inftituedis. // per Wilhehnü zenders de werdt collectü
Et quQ // illic breuitatis grä. ne pueris faftidiü ex ^plixita ; // te generet.
omilla funt. in opere maiori cü pluri // mis elegätijs i queftionibus fcitu
I
Doctriiialis libri typis descripti CCXXXIX
dignis in fcho // lis difputandis. argumetis 2 replicis annexis. // vt in logica
Petri hifpani fecimus. colligütur et // abfoluütur. ImprelTum dauentri^ per
me laco // bum de Breda. Anno domini. M.CCGCC.I. // vndecima menfis Fe-
bruarij. // Fol. 102 vacat.
Lunehurgt, B. Ur.
164.
Venetiis, Lazarus de Soardis, a. 1501. Doctrinale cum
commento [Ludovici de Guaschis]. 66 foll. s. num., c. sign.
A2 — H5, typi Goth. (exceptis 2 ult. lineis subscriptionis), in 4®.
Fol. i«: Doctrinale cum comento. (sie) II Fol. 1^ vacat. Fol. 2^:
C Opus alexandri grammatici pro eruditione puerorum Incipit. // C Ifte liber
diuiditur in tres libros partiales. In quoru) primo Alexander tractat d' ethy-
mo // logia etc. Fol. 65^, l. 6. inf.'. C Doctrinale Alexandri grämatici pro
eruditione puerorum feliciter explicit. // Venetijs per Lazarum de Soardis. //
MGGGGI. die. XV. lulij. // Cum priuilegio. // Laus fummo regi dicatur uo-
cibus oris : // Quod iam non ceiret merces condigna laboris. // Fol. 66^:
Ad Lectorem //. Sequimticr 3 clisticha; dcinde FINIS. et insiync ttjpographi.
Fol. 66^ vacat.
Borna e, B. Angel ica; Senae Itiliae, B. Ur.; Vindohonae, B. Coen.
Schotten; Veronae, B. Ur. — Lazarus de Soardis sive de Isoardis, ortus
Saviliam, in urbe Langohardiae, qiii ah a. c. 1490 Venetiis preliini coti-
stituit, praestantiorihiis Italortim typographis adnumerandiis est. De
operihus, quae usqiie ad finem illius saeculi ex oificina eius exierimt, cf,
Hain-Burger p. 153.
165.
Argentinae, sine typogr. nomine, a. 1501. Partes I. — IV.
cum glosa notabili. 135 et 124 et 47 foll. s. num., c. sign.
^2 — Z4 et Aa — U5 et aa2 — hhi, typi Goth., in 4^.
I. Fol. 1^: PRima pars doctrinalis // niagiftri Alexandri cum fenten-
tijs. notabili; // bus. 2 vocabulorum lucida expofitiöe. non ; // nullifq3 annexis
argumentis cum eorundem // replicis etc. Seqiiitur icon magistri cum 4
discipulis. Fol. P : Glofa notabilis //. Fol. 135^: Expofitio textus et
exemploi;, prime partis magiftri Alexander (sie) II etc., l. 2. inf.: Explicit
feliciter. ImprelTa Argentine anno domini // M. d. j. Finita circa leftum fancti
Gregorij pape. // Fol. 135^ vacat.
IL Fol. 1^: GLofa notabilis fecunde // partis Alexädri cü inter-
linealib' expofitio // nib' text^ eiufde in planiffimis fententijs. // fubiüctis
ppulcre ordinatis qftionib' atq) // argumetis etc. Sequitur eadein icon ac
supra. Fol. P: Glofa notabilis //. Fol. 124^: |i^f* Explicit finaliter fcd'a
p" Alexandri cü glofa (sie) metroi;, interli- // nialib' etc., l. 2. inf.: Impffa
Argentine // Anno 2c M. d. j. Finita circa feftü Gregorij pape. // Fol. 124^ vacat.
III. IV. Fol. P: TErtia l quarta partes do ; // ctrinalis magiftri
Alexandri cü cömento val ? // de vtili textus dante intelligentia) fum-
mari 5 // am. Quarum tertia docet de quantitate fylla ^ // barum. Quarta
vero de accentuatione cü no // uis quibufdam fententiarum additionibus. //
CCXL Bibliograpliia
Seqiiitur eadcm icon ac sapra. Fol. 1^\ Proheinium //. Fol. 47^, l. ult.:
Vel magis ignola. die alcliitrop elTe cauillam //. Fol. 47^ vacat.
Giessae, B. Uri. (I. IL III. IV. huo col. comphrch.) ; Araur/iae,
B. Prot: (I. IL).
166.
Daventriae, lac. de Breda, a. 1501, in prof. Matthaei apost.
Pars I. cum glosa loaiinis Synthen. 131 foll. s. num., c. sign,
^^'j— y"j\ typi Goth., in 4^.
Fol. 1": Glofa priine partis Aloxä // dri loannib Synthen //. Fol. 1^
cacat. Fol. 2^: Glofa primc // ( ) Cribere elerieulis paro doetrinale //
nouellis '/. Fol. ISP': C Finiüt fuper Prima parte doctri ; // nalis Alexädri
lionorabil' viri loänis // fynthcn eopiilata Dauentrie funi ■ // nia diligetia
nouiter emendata. Im // prella p me lacobü de Breda. Anno dili. M.CCCCCj. in
,pfefto Matthei apl'i //. Fol. 13 P vacat.
Giessae, B. Un.; Lipsiae, B. Un.; Vrattslaviae, B. Un.
167.
Coloniae, lo. Koelhoff, a. 1501. [Timann i Kemeneri] de arte
grammatica quatuor partium Alexandri medulla aurea. Pars 1.
c. sign. Aij — ciij; partibus II. et III. desunt compluria folia in
eo exemplari, quod inspicere licuit; typi Goth., in 4^
I. Fol. 1^'. Medulla aurea de // arte grammatiea ([uattuor partium //
Alexandri / de mendis ineuria Im- // prello^;, admiffis iä denuo eaftigata //
et interpretatiöe vocabulorü veriffima adaucta. // precipue eorü in quibus
lingua latina apud Ger- // manos longo tempore defecit. Que (i diligenti
re // uolueris animo quiequid hactenus barbarizanti // um more eructafti
iam lingua latina exprimes. // non minus mature (]• lepide //. Fol. P: De
titulo l vtilitate prefentis libri. // Ad luuetutem. littcrarü ftudiofam // lo-
annis Murmellii Ruremüden- // lis in aureä medulla Epigramma. // Se-
quiodur 6 didtrha. Fol. 2^: Proemiü in Medulla aureä // Timänus keme-
nerus wernefis lit- // terarij ludi Monafterienlium Weftphalie magi- // fter.
bonarü litterarü ftudioßs. S. d. // Fol. ult.^^: Finis iftius Prime ptis fiue
Medulle Auree imprell'e in Alma // vniuerfitate Colon. i> me loannem Koel-
hoff Anno. CCCCCj. jc. // Fol. ult.^ : insiyne typoyraphi.
II. Fol. 1^: Medulla aurea in // Diafinteticam Alexandri iam emen-
data. 2. fa // eiliori difpolita ordine cum mult* aliis notabi // libus in priori
medulla omiffis. // In /ine mutila.
IIL IV. Fol. i« (titulus) deest. Fol. ^«: Commendatio artis poetice //
( ) Oeticä primä phia) prifcos // eelebrantes etc. Fol. c/« (c. siyn. AiiJ^,
/. 12.'. C Sequitur Textus // ( ) Andere propofui p uerl'us fyllaba (jueq) // etc.
Li fifie uiutila.
Frihnryi Brisy., B. Un. (I.—III. uno vol. comphreh.) ; Vindobonae,
B. Cocii. ScJiotten (I.j. De typoyraplio cide adnot. ad nr. 116.
i
I
Doctriiialis libri lypis doscriptJ CCXLI
168.
Sine loco et typogr. noraine (Coloniae, lo. Koelhoff), a. 1501.
[Timanni Kemeneri] medulla aurea in III. partem et IV. pars
cum accentuum et figurarum grammat. descriptionibus. 52 et
30 foll. s. num., c. sign. Aij — liij et Aij — Eiij, typi Goth., in 4^^.
III. Fol. i«: Medulla xVurea in // Terciä ptem Alexä // dri. ex veiiffimis
atq) ^pbatiffimis iam aucto // rü edita fcript* Qua facile quifq) bonai^ ar;//tiurn
fiudiofus : mefcri dignitate f3dlabarüq3 // quätitatem offendet q) veriffime. //
Seqiiüiir tcon xylogr. ctini inscriptione: Sancta barbara. Fol. 1^: C In
diuinam (P) Oeticä ante ceteras artes inuentä // Ad lectorem Epigramma. //
Fol. 2^: Commendatio artis poetiee // Poeticam primä pIiTam // prifcos
celebrantes etc. Fol. 52^: C Finit tercia pars Alexandri // de quantilate
fyllaba^ cü com = // mentarijs ex diuerfis dictis po // etarurn 2 prifcorum 2
]}ouiffit: // moruni nouiter deductis. // Fol. 52^: icon xylogr.: Maria diadema
capite (jerens et Anna niater, qvae lestwi tnfantem mann ducunt.
IV. Fol. 1^: Quarta pars Alexandri cü ve=// riffimis l accentuum :
figurarü grämaticaliü defcriptio :: // nibus Colo^^q) rhetorico^ annexibus. //
Sequitiir cadcm icon ac supra, sed aliter marginata. Fol. P vacat. Fol. 5«:
Conunendatio Profodie. // Fol. 30^, l. 2. inf.: Finita Anno incarnatöis
Milleßmo quingen // tefimo primo Natiuitat* lohannis baptifte. //
Dusseldoiyii, B. Prov. (partis III. ultimum fol. deest) ; Bonnae,
B. U71. (partis III. tituliis deest). — De loco et tijp)ographo cf. nr. 172.
169.
Norimbergae, Ant. Koberger, a. 1501. Partes I. — IV. cum
glosa notabili. 103 et 94 et 38 foll. s. num., c. sign., typi
Goth., in 4«.
L Fol. 1 (titulus) deest unico, quod nohis innotuit, exemplari.
Fol. 2^: Prologus // ( jAnquä paruulis lac vobis potü dedi etc. Fol. 5«:
Scribere clericulis etc. Fol. 103^: Expofitio exemploi^ textus prime partis
Alexandri equoco^ et fyno // nomoi?, etc., l. 3. inf.: Imprella per Antoniü
ko // berger. In famofa ciuitate Nurembergenli. Anno falutis Millefimo //
quingentefimoprimo. (sie) II Fol. 103^ vacat.
IL Fol. 1^: Glofa notabilis fecunde partis Ale // xandri cum inter-
linearibus expofitionibus etc. Fol. 1^: Probcmiü in fecüdam fol. 2^:
partem Alexandri. Fol. 4«: Hie iubet ordo libri etc. Fol. 94(^: Explicit
feliciter Secüda pars alexandri cü glofis metroi^ interlinearib^ pla // nif-
fimisq) etc., l. 2. inf: ImprelTa p Anthoniü koberger. in famofa ciuitate
Nurenbergen. Anno incar // nationis dnice. M.CCCCCI. // Fol. 94^ vacat.
III. IV. Fol. 1^: Tercia et quarta partes doctri = // nalis magifbri
Alexandri cü cömento valde vtili tex // tus dante intelligentiä fümariä.
Quarü tercia do // cet de quantitate fyllabarü. Quarta vo de accentua // tione
cü nouis qbufdä fententiarü additiöibus //. Sequitur icon xylogr. magistrum
cum 2 discipulis repraesentans; suiorcc in lemnisco legitur emhlema: Ac-
cipies tanti doctoris dogmata fancta. Fol. 1^: Prohemium // (m)Eliora
funt vbera tua vino fragrantia etc. Fol. 38^: Alexädri grämatici due
Mouuinenta Gerraaniae Paedagogica XU A VI
CCXLII Bibliographia
ptes. tcrcia vic) 2 qrta fiiiiüt feliciter. ImpfTe // Nurmberge p Anthoniü
Koberger. Anno dni. M.CCCCCI. // Fol 38^ vacat.
Maihinyae, B. Princ.
170.
Basileae, lac. de Pfortzen, a. 1501. Partes I. II. cum glosa
notabili. 112 et 100 foll. s. num., c. sign, aij — yiiij et Aij — Uiij,
typi Goth., in 4».
I. Fol. 1^: Prima pars doctrinalis Alexan // dri cum fententijs : no-
tabilibiis et vocabulorü // lucida expofitione : nonnUis annexis argumc- // tis
cü corundem rcplicis : ad noiiclloi^ in grä ; // matica incipientiü profectum :
cum quibufda) // alijs additis ,p in fcietijs aliqualitcr ^puoctis. // Sequüur
icon xylogr.: anyelus utraqiie mmiu clijjieuni teiiens. Fol. P: Glofa nota-
bilis // (t)Anquä paruulis lac // potü dedi vobis etc. Fol. 112^: Expofit.io
lexius 2 cxeploT^ pme j^tis Alexandri : equocoi^ fynonimoi?, cü dif- // etc.,
l. 2. i?if.: ImpIIa Bafilee // p magil'trü lacobü de pfortzen. Anno a nati-
uitale xpi. M.CCCCCI. //
II. Fol. 1^: Glofa notabilis fecunde partis // Alexandri cum inter-
linealibus expofitionibus textus eiufdom in planiffimis // fententijs fub-
iunctis per pulcbre (sie) ordinatis : queftionibus argumentis cü rcpli- // eis
cötra eorundc fohitiones. etc. Deinde seqintur eadem icon ac supra. Fol. P:
Glofa notabilis // (Q)Uampulcra (sie) tabernacula tua // etc. Fol. 100^:
C Explicit feliciter Secüda pars Alexandri cü glofis mctro^ inter- // li-
ncarib': etc.; l. 2. inf.: Impreffa Baßlee per magiftrü la- // cobum de Pfortzen.
Anno natiuitatis dominice. M.CCCCCI. // Fol. 100^ vacat.
Monachii, B. lie<j. (2 exenqü.) — De tijpo(jra2)lio vide adnot. ad nr. 139.
170*.
Basileae, Nie. Kesler, a. 1501. Doctrinale cum expositione
[Ludovici de Guaschis]. 113 foll. s. num., c. sign. A^ — T4, typi
Goth., in 40.
Fol. 1^: Textus Alexandri cum // parva et utili expofitiöe. // Sequüur
icoH xylogr. fUjuras nfjmholicas evangelistarum cum eorum nominihus et
litteras mitiales IHS repraesentans. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: Ifte liber di-
vidit in tres libros partiales. In quoi^ primo Alexäder tra ; // etat etc.
( )cribere clericul' paro doctrTale nouell' //. Fol. 53^: Hie iubet ordo libri
vocum regimen referari //. Fol. 78^: (P) andere ^ppofui p verfus fyllaba
(juec]). // In /ine: Alexandri grämatici opus cum brevi ac utili expofitiöe
Imprelfum Basilee per Nicolaü Kefler anno domini MCCCCI die vo ij menfis
Marcij. //
Araugiae, B. Prov. (olim coenohii Wettingiani).
171.
Coloniae, Henr. Quentell, a. 1502, d. XV. Kai. lan. Pars I.
cum glosa notabili. 124 foll. s. num., c. sign, aij — viiij, typi
Goth., in 40.
Fol. i«: Prima pars doctrinalis Ale - // xandri cum fententijs. nota-
bili;// bus. et vocabulorum lucida expofitione, nonnullifq) annexis ar//gu-
Doctrinalis libri typis descripti CCXLIII
mentis etc. Sequitur icoa xyloyr. rnrnjistrum cum 3 discipiilis reprciesentmts.
Fol. 124'^: Exarata // accuratiffimo cü ftudio Colonic in officina infigni
faluberrime // meniorie Henrici Quentell. Anno virginci partus chrifbi- //
fore virginis Marie fccüdo fup millefimü et quingentefimü // decima quinta
calendas lanuarias. // Fol. 124^ vacat.
Detmoldae, B. Prov.
172.
Coloniae, lo. Koelhoff, a. 1502. [Timanni Kemeneri] medulla
aurea in III. partem et IV. pars. 28 et 30 foll. s. num., c. sign.
A — I et a — e, typi Goth., in 4^
III. Fol. 1^: Medulla aurea in tertiam partem // Alexädri ex veriffimis
atq3 probatiffimis iä auctoru) edi // ta fcriptis. Qua facile quifq3 bonaru)
artiü ftudiofus me // tri dignitate fyllabarumq) quätitate offendet q) vcrif-
fime. // Sequitur icon xylogr.: siih astris conspicimitur coniiüures viri, e
qiiibus cluo ntanuiu tauquam iiircüUes attollunt. Fol. 28": Finit Tertia
pars Alexandri de quätitate fyllabarü // cum cömentariis ex diverfis dictis
poetarum et prifcorum // et nouiffimorum noviter deductis. // Sequitur icoii
xylogr.: vir et viulier ante mensam vel altcire stantes. Fol. 28'^ insigne
typographi.
IV. Fol. i«: Quarta pars Alexandri cum veriffi // mis et accentuum
et figurarum grämaticalium defcriptio // nibus Colorumq) rhetoricorum
anexibus. Sequitur eadent icon ac supra. Fol. 30^: Finita Anno incar-
natönis millefimo quingente // fimo fecundo Anthonii abbatis Per me lo-
lianne // Coelhoeff ImprelTum etc.
Vindohonae, B. Coen. Schotten.
173.
Venetiis, sine typographi nomine, a. 1502. Partium I. IL
textus cum continuationibus etc. 46 foll. s. num., c. sign, aij — fiiij,
typi Goth., in 4^
Fol. i«: Prima et fcd'a partes // Alexandri : cum fuis // cötinuationi-
bus exemplorüq3 fi // gnis in mars // gine pofi s // tis. // Fol. 1^: C Regiftrü
prime partis Alexandri oftendens numerü capitulorü eins Et qd // etc.
Fol. 2^: Prohemium Alexandri // (S)Cribere clericulis paro doctri- ^ nale
nouellis. // etc. Fol. 32^: Explicit prima pars Alexandri. // Fol. 33^: Sc-
cunda pars // (h)Ic iubet ordo libri vocum regi- // men referari. // etc.
Fol 46^: C ImprelTum Venetijs. M.CCCCC.ij //.
Romae, B. Cors. — Not. a Panzero VIII. p. 357 no. 151.
174.
Lipsiae, Melchior Lotter, a. 1502. Partes I. — IV. cum
glosa notabili. 122 (?) et 110 et 36 foll., typi Goth., in 4^
I. Exemplar, quod inspeximus, initio mutilum est. Textus incipit
sign. G: Hos casus neutri quartüq3 decet p a poni // (v. 80). Fol. iilt.^:
Expofitio textus 2 exemplorü prime partis Alexandri. equiuocorü et // etc.,
l. 2. inf.: ImprelTa p Melchiar (sie) Lotter. An s // no a natiuitate chrifti.
Millefimo quingentefimo fecundo. //
XVI*
CCXLIV Bibliographia
IL Fol. 1^: Glofa iiotabilis fe // cunde partis Alexädri cum interli //
nialib^ expofitöibus textus eiufde // in plaiiiffimis fentecijs fiibiüctis ppulcre
ordinatis // queftiöibus etc. Deinde sequitur insigne Lipsiense cum suh-
scripttone: ImprelTum Lyptzk. // Fol. P: Glosa notabilis. // QVam pulcra
tabernac'la // etc. Fol. 110«^: Explicit feliciter fcd'a pars Alexandri cü
glofis metrorü interlinealib' // etc., l. 3. inf.\ ImprelTa Lyptzk. Anno in-
carnalionis dominice. // Millefimo quingentefimo fecüdo. die vero pen-
ultima deceinbrib. // Per Melchior (sie) Lotter concivem Lyptzenfem. //
Fol. 110^ vacat.
IIL IV. Fol. i«: Tercia Et Quarta // partes doctrinalis magiftri
Alexan;//dri cü cömeto valde vtili textus däte // intelligetiä fummariä.
Quarum ter // cia docet de quantitate fyllabarum. // Quarta vero de ac-
centuatione cü // nouis quibufdä fenteciaij, additionib^ // Fol. P: Pro-
hemium // ( )Eliora funt vbera tua vino fragrätia etc. Fol. 36^: Impreffum
Lyptzk per Melchior (sie) Lotter. // Anno Millefimo quingentefimo fecüdo. //
Fol. 36^ vacat.
Vratislaviae, B. Un.; Budapestini, B. Mus. Hiiny.
175.
Basileae, lac. de Pfortzen, a. 1502. Partes IIL IV. cum
commento. 46 foll. s. num., c. sign. Aij — Giiij, typi Goth., in 4^
Fol. i«: Tertia et quarta partes doctri ; // nalis magiftri Alexandri
cum cömento valde // vtili textus dante intelligentiä fümariä. Qua // rum
tertia docet de quätitate fyllabai^. Quar // ta vo de accentuatiöe cum nouis
(piibufdam // fententiarum additionibus. // Sequitur icon xylogr.: angelus
utraque manu clf/peum tenens. Fol. P: Prohemium // (M)Eliora funt vbera
tua vino // etc. Fol. i?«, /. 6.: (P) Andere ^ppofui per ver // fus fyllaba
queq3 // etc. Fol. 46^: Alexandri grämatici due partes : tertia videlicet 2 //
quarta finiunt feliciter. ImpITe Bafilee p lacobü // de Pfortzen. Anno dni
M.ccccc.ij. // Fol 46f> vacat.
' Monachii, B. Reg.; Stuttyardiae, B. Reg.
176.
Daventriae, Rieh. Paffraet, a. 1503, d. XXII. m. Mart.
Wilhelmi Zenders de Werdt opus minus I. partis. 126 foll.
s. num., c. sign. Aij — Xiij, typi Goth., in 4^
Fol. i«: Opus minus Prime par // tis Alexandri cum quefti // unculis
de optimis moribus et virtutibus in ; // terpofitis cum queftionibus fententias
textus // declarantibus fcitu dignis : cum argumentis 2 // eorundem folu-
tionibus in fcholis difputandis // pro pueris inftituendis diligenter collectis. //
Fol. l'> vacat. Fol. 2^: C Ad omnes fcholarum rectores : ut iuuenes a
pueritia virtutibus : optimis moribus inftitu // antur exhortatio. // Fol. 125^:
C Finit Prime partis Alexandri no = // uum connnentum perutiie. cum
(juefti // unculis de moribus : virtutibus atq) // vitijs. Per Wilhelmum Sen-
derum pro pueris inftituendis collectum YA ii Dauentrie per Richardum
pafi'raet. /; diligenter imprelfum Anno domini, // M.CCCCC.iij. Vicefima fe-
cun // da Martij. // Fol. 126 vacat.
Gudfifi-hijti, B. Duc; Monasteril, B. Paul.
Doctrinalis libri typis descripti CCXLV
177.
Coloniae, Henr. Quentell, a. 1503. [Timanni Kemeneri]
medulla aurea in II. III. IV. partes Doctrinalis. 38 et 76 foll.
s. nnm., c. sign. A2 — G3 et A2 — N4, typi Goth., in 4^.
II. Fol. i": Medulla aurea // in Sintaxim Alexädri iä eme // data et
faciliori difpofita ordine. cum nuiltis aliis notabilibus in // priori medulla
omiffis. // Fol. 1^: C Epiftola cötra regiminü vires modofq) fignificädi. //
Fol. 5«: C Proemia. // HIc iubet ordo libri vo // cum regimen referari //.
Fol. 38^: C Auree Medulle fequüdi operis Alexandri gräma // tici. in ci-
uitate Monafterienii affabre collecte In pcla 5 // ra vero officina bone me-
morie honefti Henrici Quetell // Colonie exarate finis imponit poptatus.
poffcridie Ca // lendas lunias Anno poft lubileü tercio. // Fol. 38'^ vacat.
III. IV. Fol. i": MEdulla aurea // in terciü et quartum Alexandri //
grämatici Doctrinale. ex approbatiffimis Auctorum edita fcriptis // Qua
facile quifq3 bonar^ Artiü ftudiofvis. metri dignitate fyllaba- // rumq) quan-
titatem offendit q) veriffime. // Fol. 1^: C In diuinam Poeticä ante ceteras
artes inventam // Ad lectorem Epigramaton //. Fol. 49^: Finitur pars
tertia Doctrinalis Alexandri natione Nor // manni de fyllabarü quätitate
cü cömentarijs ex multorü // monumetis poetai^ tarn prifcorum q) neoteri-
corum la // boriofe deductis. // Sequitur quarta. // Fol. 49^: Incipit quarta
pars Doctrina // lis etc. Fol. 76^: .... De // mü vero in caftiffima libroi;
officina colende memorie Henrici Quentell // ciuis (dum in humanis ageret)
Agrippineii. Colonie lioneftiffimi. fatis // exacte publicata. Anno chriftianorum
tercio poft millefimum quinquiefq) // contefimum. pridie Nonas Octobres. //
Fol. 76^ vacat.
Sangallif B. Coen.
178.
Daventriae, Rieh. Paffraet, a. 1503, m. Aug. in profesto
Laurentii. Partes III. IV. cum connnento. 48 foll. s. num.,
c. sign, aij — Hiij (sie), typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Tercia i Quarta partes // doctrinalis magiftri Ale // xandri
cum cömento valde vtili text" dante in // telligetiam fummariä. Quaij
tercia docet de // quätitate fyllabatj-. Quarta vero de accetua // tiöe cü
nouis quibufdä fentetia^ additionib^ // Fol. 1^: ( )Eliora funt vbera tua
vino fragrätia vngetis optimis. Ca: // ticoi^ pmo etc. Fol. 48^: C Alexandri
grammatici due par ; // tes. tercia videlicet et quarta fmi ; // unt feliciter.
ImprelTe Dauentrie // per me Richardum paffraet. Anno // dni M.CCCCC.üj.
Mefis Au I // gufti In profefto Laurentii. // Fol. 48^ vacat.
Gottinyae, B. Un.; Detmoldae, B. Prov.; Vratislaviae, B. Un.
179.
Basileae, lac. de Pfortzen, a. 1503. Partes I. IL cum glosa
notabili. 112 et 100 foll. s. num., c. sign, aij — yiiij et Aij — Uiij,
typi Goth., in 4«.
I. Fol. :Z«: Prima pars doctrinalis Alexan // dri cum fententijs : no-
tabilibus et vücabulorü // lucida expofitione : nönullis annexis argumen // tis
CCXLVI Bibliographia
cü eoniiidem replicis : ad iiouellorü in grä 5 // niatica incipientiü profectü :
cum quibufdä alijs // additis .p in fcientijs aliqualiter prouectis. // Sequitur
icon xylo(jr.: miyelus iitraqiie manu hisigne tenens. Fol. 112^: C Expofitio
toxt^ 2 oxeniploi;, pnie ptis Alexädri : eqiiocoT> fynonymo!; cü diffe - 11 ren-
tialibiis vfib' etc., ]. 2. in f.: explicit felicitor. ImpfTa BaPdoo p // magiftrü
lacobü de pfortzen. Anno a natiuitate xpi. M.CCCCC.üj. //
IL Fol. i«: Glofa notabiiis fecunde partis // Alexandri cum inter-
linoalibus cxpofitionibus textus eiufdem 2 planiffimis fen // tentijs fubiunctis
porpulchre ordinatis : queftionibus etc. Sequitur eadeni icon ac fiupra.
Fol. 100^: C Explicit felicitor Scd'a pars Alexandri cum glofis metroi^
interlinea // rib® etc., l. 2. inf.: Impreffa Bafiloe p magiftrü lacobum de
pfortzen : // Anno natiuitatis dominice. M.CCCCC.üj. //
Stuttgardiae, B. Reg,
180.
Londinii, Wynkyn de Werde, sine anno (c. a. 1503). Doc-
trinalis textus cum sententiis et constructionibus et vocabulorum
interpretationibus etc. Typi Goth. in 4^
Cf. Brunei, 5 e'clit. p. 168. — Wynkyn sive Wynandus de Worde
Lothar in gie7isis, umts e ,sociis Gnilelmi Caxton, Angliae prototypograjihi,
cuiufi ofßcinam materiamqne hereditate accepit, ah a. c. 1495 ad a. 1534
artem typographicam professus est, et id quideni nsqne ad a. 1502 JJ'^est-
monasterii, deinde Londinii *at the sun in Fleet-StreeV . Hie vir ad artem
illam in Angelia excolendam certe jdnrimuni contidit; opera igitur typis
eins descripta hodie omnia in maximo pretio sunt. Cf. Dictionnaire de
qeogr. p. 754.
181.
(Zwollis), Arnoldus Kenipensis, a. 1504. Pars I. cum Her-
manni Torrentini commentariis et pars II. cum commentariolis.
104 foll. c. num. + 8 Ibll. s. num. == 112 foll. et 36 foll. s. num.,
c. sign. Aiij — viij et Aiij — Giij, typi Goth., in 4^
I. Fol. 1^: C Folio primo // Titulus hui^ opis ^ // C Hermanni Tor-
retini viri doctiffimi cömetaria pul ; // cherrima in primä parte doctri-
nalis Alexädri. cü accu // ratiore vocabuloi^ interptatione. qbufdä medofis
fup ; // uacaneis t obfcuris verfib' vi' reiectis vel in veriores : // planiores
mutatis etc.; sequuntur 12 lineae tituli, deinde: C Item in obtrectatores
eiufdem apologia. // Ar. KEMPIS //. Sequitur insigne typographi: duo clypei,
in quorum dextro duo gladii, in sinistro criix est. Fo. Ciiij*: C Hie fine
accipiüt ometaria doctiriimi viri Ilermäi Torretini T p 5 // mä pte Alexädri
iä tertio caftigata diliget'(j) correcta addit' T mergle (sie) II t'mTationib^
cü cüct* vocabul" 2 not' arihtmetic^ (sie) ic cü Apologia I ob // trectatores
p me A. kepefi. äno. M.CCCCC.iiij. (laledis Martijs //. Sequuntur 8 foll. indicis
et in ulfiuii folii j^ftyino arersa carmina quaedam BartJiolomaei Coloniensis
et Ifcr))ianni Torrentini.
II. Fol. 1": Titulus hui* opis ^ // C Commentariola fecunde partis
doctrinalis magiftri // alexandri cum fententijs ? vtilioribus quibufdam
Doctrinalis libri typis descripti CCXLVIl
puDC // tis etc.; sequuntur 8 lineae, deinde ideni insigne ac supra. Fol. 2^:
( )Ic iubet ordo libri vocum regimen referari //. Fol. 36^: C FINEM
HIC ACCIPIVNT COM // mentariola fecuride partis doctrinalis alexandri
cum // continuatione textus et notis virium in mergine (stcj qnib' // priores
libri omnes hoc vfq) in tempus caruerunt. //
Londinii, Mus. B7\ — A^moldtis Kempensis tertius typographns
Zwollensis fuit; praecesserunt eum Petrus de Os de Breda (vide nr. 28)
eiusque filius Timannus de Os.
182.
Zwollis, Wilh. et Arnold. Kempenses, a. 1504. Partium I. IL
textus cum notis in margine positis. 24 et 18 foll. s. num.,
c. sign. Aiij — eiij et Aiij — diij (sie), typi Goth., in 4^
I. Fol. i«: Titulus hui^ opis ^ // C Alexandri textus prime partis
bene emendatus cum // notis et expofitione vocabulorum non inter verfus
fed // in mergine (sie) pofitorum vt eo facillius (sie) peruuli (sie) textum
me // moriter difcere valebunt (sie) per liermannum torrentinum // femper
ftudiofe iuuentuti quantum poteft bil cöfulente. // Sequitnr insigne typogr.,
qiiod in no. 181 descripsimus. Fol. 1^ vaeat. Fol. 24^: C Finis prime
partis alexandri cum vulgari in // terpretatione vocabulorü. etc.; l. 3. in f.:
per me wilbelmum // Kempenfem äno quingentefimo quarto altera // die
marci euangelifte. //
IL Fol. 1^: Titulus hui° opis ^ // C Incipit fundametü gmatice
de regimle dcönü eo or // dine q alexäder T fcd'a fui doctrinalis pte pro-
cedit. pluribus verfib^ // obfcuris et fuperuacaneis reiectis atq) quibufdam
planiorib' ap ? // pofitis etc.; sequimtiir 9 lineae textus, deinde idem insigne
ac supra. Fol. 18^: C Finis. fwollis per me arnoldum kempen // C AR-
NOLDVS. KEMPEN // CIVIS ZWOLLENSIS. // Seqicitur idem insigne
ac supra.
Londinii, Mus. Br. (partes I. et II. uno vol. compreh.).
182*.
Coloniae, Henr. Quentell (f), a. 1504. Timanni [Kemeneri]
medulla aurea in syntaxim Alexandri. 37 foll. s. num., c. sign.
Aij— G3, typi Goth., in 4".
Fol. 1^: Medulla aurea // in Sintaxim Alexädri iä eme 5 // data, z
longo faciliori difpofita ordine. cum multis alijs notabilib^ // in priori me-
dulla omiffis //. Sequitur icon xylogr. magistrum cum 3 discipulis reprae-
sentans. Fol. 1^: Epiftola cötra regiminü vires modofq) fignificandi //.
Fol. 3^: Proemiü // (H)Ic iubet ordo libri vocü // regimen referari. //
Fol. 37^: C Auree Medulle fequüdi operis Alexädri grämatici natöe //
Normäni T ciuitate Monafteriefi p magiftu Timänü illic Re // ctore affabre
coUecte. In pclara ¥o officina bone memorie ho // nefti Henrici Quetell Co-
lonie iä denuo a varijs labeculis tu // chalcographoT^ inadue rtentia (sie)
tu prioris exemplaris inepti // tudine omifßs caftius exarate finis Tponit
poptat^ poftridie // Nonai;- lunij Anno poft lubileü magnü quarto. //
Fol. 37^ vacat.
Cassellis, B. Gideonis Vogt.
CCXLVITI Bibliographm
183.
Antverpiae, Henr. Eckert de Homberch, a. 1504, d. XVIII,
ni. Oct. Wilhelmi Zenders de Werdt opus iiiiniis II. partis.
104 foll. s. num., c. sign. Aij — Riüj, typi Goth., in 4^.
Fol. i": Opus minus // Secunde partis ak'xandri introducloriü ad
opus // malus oiufdcm perutilo. // Secpiüiir icon xijloyr. Christum reprae-
sentans; supra lemnisco inscripta sunt verha: Ego fum via, voritas et vita.
Fol 1^ eadem icon. Fol. ^«: C Prologus. // Fol. 103^: C Fiuit dei gratia
opus minus fcd'e pari' Alexädri // pro pueris clare breuiterq) inftituondis. p
Wilhel = //mum zendors de werdt colloctum Et que illie breui // tatis gratia.
ne pueris faftidiü ex prolixitatc gencre // tur. omilla funt. in opere maiori
cü plurimis elegä // tijs J queltionib^ fcitu dignis in feholis difputfidis // ar-
gumentis 2 replicis annexis. vt in logica Petri // hifpani fecim^ coUigütur j
abfoluütur. ImprelFu) Antwerpie per me Henricum eckert de hombercli //
Anno dni. XVC.iüj. xvüj. menfis Octobris //. Fol. 104 vacat.
Guelferhijti, B. Duc; Maihingae, B. Princ; Monacliii, B. Reg.
(titulus deest). — De tgpograx>ho cf. adnot. ad. nr. 103.
184.
Sine loco (Metis), Caspar Hochfeder, impensis loannis
Haller Cracoviensis, a. 1504. Pars II. cum comnientario loannis
de Glogovia. Typi Goth. in 4^.
Fol. 1«: Exercitiü fcd'e par ; // tis Aliexandri (sie) mgri // ioh'is de
Glogouia //. Sequitur ico7i xylogr. insignia Lithuaniae, Poloniae et urhis
Cracoviae rejyfaesentans. Fol. 1^: Sintaxis commendatio. // Alexandri
Galliei que plurimi // ordinis minoi^ et saere pagine profeirore exeollentiffima
catha // logo(i3 fanctorü infcriptum affirmäfc Secüda pars doctrinalis // fui de
artificiofa dictionü confbructione ordine et regimine cum // cöpendiofa
elucidatione iunioi^ inftitutione p magr'm loan s // nem Glogouienfem in
vniuerlitate florigera Cracouienü bre ; // uiter in vnum recollecta. // etc.
Imprellum aüt eft hoc opus ad impenfas optimi humaniffi s // miqj viri
domini lohannis Haller Ciuis Gracouienfis, viroi^ // doctorü fautoris excel-
lentiffimi. Arte aüt folertis viri Cafparis // Hocbfeder. Anno xpi lefu faliia-
toris currente. 1504. Nunc // vero propolitum in nomine eiufdem faluatoris
eiufq) genitricis // Mariae virginis digniffime. Feliciter incipio.
Cracoviae, B. Uti. (fragmentum 14 foUorum). Cf. de Jiac editione
lanozki, Nachricht von dene?i in der Zalusldschen Bibliothek sich befinden-
den raren polnischen Büchern. IV. Theil (Breslau 1753), 2^- HO n. XXVI.
— Caspar Ilochfeder, antea tgpographus Norinihergensis, annis 1500 et 1508
Doctrinale Metis edidit (vide nr. 150 et 213). loatines Haller, Norimbergae
natus, cuius impensis haec editio ])arata est, tarn a. 1500 loannis Glogo-
riensis comnientarium iti II. partem Doctrinalis Lipsiensibus typis exscri-
bendnm curavet^at (vide nr. 158). Duo praeterea editioncs eius siimptibus
Cracoviae confectae sunt (vide nr. 223 et 247).
184*.
Parisiis, lod. Badius Ascensius, a. 1504, d. VIII. Kai. Sept.
Partes I. — III. cum Syntheniis et Ascensianis explanationibus.
Doctrmalis libri typis dcscripti CCXLIX
8 foll. s. num. + Fo. CXIV = 122 foll. et 8 foll. s. num. + Fo.
LXXX = 88 foll. et Fo. LXXII, typi Goth., in 4«.
I. Fol. i": Doctriimlis inagirtri alexandri de villa dei, // Pars prima :
cum finthcniis et Afcenfcianis explicationibus // 4E Ad quas addita funt
recentius ab Afcenfio fequentia. // etc. Deinde sequitur insigne lihrarii in
inferiore ^^ar^e .suhscription: lEHAN :•: PETIT. Infra legitur: C Q^ie
omnia ab ipfo Afeenfcio diligentius recognita et . . // a venüdantur in
vico fancti lacobi fub leone argenteo . . . // c fancti liylarii e regione
coUegii italorü in edib . . . (Exemplar in locis, quos punctis distinximus,
conscissum est.) Fol. 1^: lodocus Badius Afcenfcius Religiofis admodü et
cum primis eru // ditis patribus Egidio ghiis et andree terreburgo fcho-
lafbicorum // domus fratrum diui Hieronymi Gandaui rectoribus et prae-
ceptori // bus optimis : cetcrisq) eiufdera domus venerabilibus columinibus //
Salutem dicit. // suhscr. Ex offi // cina noftra litteraria Parrhifiis ad X ca-
ledas feptembris. Anno MDlllI //. Fo. CXIIII«: C ImprelTum eft hoc opus
folerti animaduerfione ipfius Afcenfcij ad octa // uum calendas Septembris
anni MCCCCCllll //. Fo. CXIIII«' vacat.
IL Fol. 1^: Secunda pars doctrinalis Alexandri de regimine // et
conftructione grämaticali cum explanationibus lo // annis synthenii et lodoci
Badij Afcenfii. // Addite autem funt etc. Deinde sequitur insigne lihrarii
ideni quod supra. Infra: Venüdatur autem parrhifijs fub leone argenteo//
in via fancti iacobi. Et pro foribus collegij italorum //. Fol. 1^: Prenota-
meta Afcefiana in fecüdä parte doctrinalis //. Fol. 6'«: loannis Sinthenij
in fecundam Alexandri partem pnotamenta //. Fol. .9« (c. num. Fo. \):
De regimine dictionum. Capituhnn octauum. // lohannis Sinthenii Octaui
capituii (sie) explanatio //. Fo. LXXX«: C Finitur fecunda pars. // Fo.
LXXXfe vacat.
III. Fol. 1^'. Tertia Pars doctrinalis magiftri Alexandri // Cum ex-
planatione Afcenfiana in multis caftigata // etc. Deinde sequitur insigne lihra-
rii idem ac stcpra. Infra: Que omnia diligentius coimprelTa venundantur
par // rhifiis in via regia diui iacobi sub leone argenteo : et in // monte
diui hilarij e regione collegij italici. // Fo. LXXII«: Finis doctrinalis
Alexand . . . me explanati : 2 aucti ut in ... milTum eft. // ImprelTa
autem . . . accuratione Afcensia . . . no dni millefimo . . . (Exemplar in
locis punctis distinctis mutilatum est.) Fo. LXXIP vacat.
Äherdonae, B. Un. Dcscriptionem hcnigiie ad me misit vir rev.
Archihaldus R. S. Kennedy, univ. Äherdonensis pi-ofessor. — lodocus
Badius Ascensius — natus est enim Äscae in vico prope Bruxellam sito — ,
pjrimum magister Imgiiae Latinae et Graecae, quam Ferrariae a Baptisto
Gitarino didicerat, ideniqiie Liigdunensis typographus, c. a. 1495 Parisiis
prelum illud Ascensianum constituerat, ex quo p>raecipua antiquorum re-
centiorumque auctorum opera adnotationihus eius illustrata exierunt. Doc-
trinalis explanationes, castigationes additionesque Ascensianae una cum
Synthenii commentariis jni^mun a. 1500 Parisiis apud Andream Bocardum
editae sunt (vide nr. 153) ; aliae editiones usque ad tertium decennium se-
cutae sunt (vide nr. 204, 210. 216. 217. 25S**. ,?5(9-**. 260.). Mortuus
CCL Bibliographia
est aiitem a. e. 1535. Cf. Hain-Burger 2>- 10, Zedier, TJniv.-Lexicon III.
p. 96 sq., Diction7iaire de geoyr. }). 999.
185.
Lipsiae, Melchior Lotter, a. 1504. Partium I. II. textus.
46 foll. s. num., c. sign. Aij — Hiij, typi Goth., in 4".
Fol. 1 (tüvh(s) deest eocemplari, quod wfra coinmeriwrahitur. Fol.2<^:
Proliomiü prime partis alexandri // ( ) Cribero cloriculis paro doctri // nale
noiiollis. // etc. Fol. 32^: ( )Ic iubot ordo libri uocum regi // men re-
ferari etc. Fol. 46^: Imprefl'um Liptzk per Melchiorem // Lotter. Anno
dni XV.C.iiij. //
Maihingae, B. Princ.
186.
Argentinae, lo. Pryss, a. 1504. Partium I. IL textus.
43 folL s. num., c. sign, aij — giiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Textus magi // ftri Alexandri //. Seqiiitur wMgne typogr.
coloratiini. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: Proheiniiim Alexandri // SCribere cle-
riculis paro doctri // nale nouellis //. Fol. 30^': C Finis prime partis Ma //
giftri Alexandri. // Fol. 31^: Incipit fecunda pars // Hlc iubet ordo libri
vocum re = // gimen referari. // Fol. 43^: C Finis fecunde partis magiftri //
Alexandri. // C Impreflum Argentine per boneftnm // lolianne Prijfs : in
edibus zum tbier // garten. Anno. MCCCCC.iüj. //
Salisburgi, B. puhl. (Sttidien-B.).
187.
Erfordiae, Wolfgangus Schenk, a. 1504. Partium I. IL
textus cum glosa interlineali. 44 foll. s. num., c. sign. Aij — Hiij,
typi Goth., in 4o.
Fol. 1^: Alexandri prime i ii fecunde partis textus cum glofa // inter-
liniali* atq) ppulchris anno ; // tatis optime emendatis. // Seqnityr icon
xglogr.: ßgura masc. et fem. clypeinn tenentes; siipra lemnisco inscriptits
est annns 1504. Fol. P vacat. Fol. 5«: Prefatio // ( )Cribere clericulis
paro doctrina // le nouellis, // etc. Fol. 30^: Finit (sie) prima pars doctrinalis
Alexandri. // Sequitur pars Secunda //. Fol. 43^: Finit prima et fecunda
partes Alexan // dri ImprelTe Erffordie ^ Wolffgan = // gü Scbenken Anno
Millefimo Qu! // gentefimo quarto. // Sequitur insigne typogr. Fol. 44 vacat.
Oxoniae, B. Bodl. — Wolfgattgus Schenk Erfordiae a. 1499 primmn
occnrrit (cf. Hain-Burger j). 288). A. 1501 suh noniifte Ltipamhuli
Ganymedis Prisciamim edidit; in subscriptione se designat Hypograplmm
in arte sua adhuc novitiuin'. Cf. Dictionnaire de g^ogr. p. 464.
187*.
Coloniae, Henr. Quentell (f), a. 1505. Timanni Kemeneri
(juatuor partium medulla aurea. Partes I. II. 145 et ? foll.
s. num., c. sign, aij — oiij et aij — ? (partis II. exemplar unicum
in tine nuitilatum est), typi Goth. (fol. V' typi Rom.), in 4^
Doctrinalis libri typis descripti COLI
I. Fol. 1^: (M) Edulla aurea // quattuor partiü fiue opeyj Ales // xandri.
de mendis inciiria impreirorum admiffis iam denuo cafti- // gata. Et ala-
maiiiea expofitione illuininata. Et non paiicis voca- // bulis. et exemplis
poeticis adaucta. Que li diligeti reuoliieris ani- // ino Quicquid hactenus
barbarizantiü more eructafti. iam lingiia // latina exprimes nö minus mature
q3 lepide //. Fol. 1^: De titulo & vtilitate prefentis libri // Ad iuuetute
litteraR ftudiofam loänis murmellij // Ruremuiulefis in aureä medullä Epi-
gramma //. Sequuntur 6 disticha. Fol. 2^: Proemiü in Medullä aureä //
C Timannus Kemenerus Wernenfis litterarij ludi Mo- // nafterienfium weft-
phalie Magifter bonarü litterarum // ftudiofis. S. d. Fol. 145^, l. 3. inf.:
C Finitur aurea medullä pmi operis Doctrinalis Alexädri. In // edibus
colende memorie Henrici Quentell. fub anno virginei part® // M.CCCCC.V. ad
fine Marcij Colonie enucleatius Imprella //. Fol. 145^ vacat.
II. Fol. 1^: Medullä aurea // in Sintaxim Alexädri iä eme // data ^
longe faciliori difposita ordine. cum multis alijs notabilib^ // in priori me-
dullä omissis //. Inp'a sequitur icon xylogr. magistrum cum 3 diseipulis
repraesentans. Fol. 1^: Epiftola cötra regiminü vires modofq) fignificandi //.
Fol. 34^, l. ult.: ... es pprie ancedentis et relatiui funt varie. //
Upsaliae, B. Un. (I. II.); Cassellis, B. Gideonis Vogt (I.).
188.
Daventriae, lac. de Breda, a. 1505 m. Dec. Partes III. IV.
cum commento. 48 foll. s. num., typi Goth., in 4^.
Fol. 1^: Tercia et quarta partes // doctrinalis magiftri Alexädri cfl
cömento valde // utili textus dante intelligentiä fummariü (sie) qua // rum
tercia docet de q3titate fyllabaTj,. Quarta vero // de accentuatöe. cum novis
quibufdam fententia^^ // additionibus. // Sequitur icon xylogr. evangelistariim
figuras sgnibolicas repraesetitans. Fol. 48: Alexandri grämatici due partes
tercia videli // cet 2 quarta finiüt feliciter. ImprelTe Dauetrie p me lacobü
de breda. M.CCCCC.V. penul // tima menfis Decembris. //
Hagae Comitum, B. Reg.
188*.
Coloniae, liberi Henr. Quentell, a. 1505. Partes I. IL cum
Hermann! Torrentini et Kemponis Thessaliensis commentariis.
85 foll. c. num. + 1 fol. s. num. = 86 foll. et 51 foll. s. num.,
c. sign, aj — piiij et Aij — liiij, typi Goth., in 4^
I. Fol. 1 (titulas) deest in exemplari adhibito. Fol. 2^: ( )Uot
extant edita iampridem in Alexandrum noftrum Omenta // ria. ut Angularis
impudentie videri poflit in eüdem plura ofcribe // re. Verütame si qs lit-
teratOT^ diligenti etc. Textus incipit: Rectis as es a dat declinatio prima //
Fol. 85^: Hie finem accipiunt cömentaria doctiffimi viri Hermanni Torren-
tini in primam partem doctrinalis Alexandri iam tercio caftigata diligen-
terq) recognita etc., l. 3. inf.: ImprelTa Colonie in penatibus Quentell
Anno a natali chriftiano. M. quingentefimo qnto ad finem lunij, // Fol. 86:
C Bartholomei Colonienfis viri litteratiffimi in hoc opus hexaftichon, //
C Hermanni Torrentini Epigräma ogdoaftichum ad inuidum. //
CCLII Bibliographia
II. Fol. 1"-: Cömentaria clariffima in fecundam partem doctrinalis
Alexaiidri ab eruditiffiino viro Kempone ThelTalienli Hollandie magiftro
bonarum Artium Parrhifieiifi pro anhelantibus Syntaxim potiffimaiii grafiia-
tice fpeciem luculonter intelligero iain dudum in lucem edita. Fol. 49^:
Cömentaria non parinn Irugifera in fequüda) partom Doctrinalis Alexandri
natione Normanni p eruditiffiinum virum Keniponem Tbedalienfem Hol-
lädie etc., l. 3. inf.: IniprelTa Colonie in edibus liberonun bone recorda-
tionis Henrici QiiontoU Anno poft verbuni in carneni adventum M. d. quinto
Kl'is lulij.
AraiKjiae, B. FroiK
189.
Londinii, Rieh. Pynson, a. 1505. Textus Alexandri cum
sententiis et constructionibus. 50 foll., typi Gotli., in 4^.
Cf. Brimet, 5. edit. p. 168. — Richardus Pynson, Rotoiucuji ortufi,
ah a. 1493 ad a. 1531 Londinn artein ttjpo(jrai)]iicam exercuü. Cf. Die-
tümnaire de yeoyr. 2^- 754; de operihiis eins tisqne ad saec. XV. vnle
Hainium-Buryerum p. 253.
190.
Daventriae, lac. de Breda, sine anno (c. a. 1505). Com-
mentaria a Torrentino et Kempone castigata. Typi Goth. in 4'*.
Camphellius, qui no. 138 edüioneiit notacü ex Catal. B. Heherianae
XIII. no. 162, addidü: 'C^est p^id etre iine edition du seizieme stiele'.
Qiwd, si coimnentatores respncis, duhiiare non potes.
191.
Antverpiae, Henr. Eckert de Homberch, a. 1506, m. Mart.
et Apr. Wilhelmi Zenders de Werdt opus minus 1. et IL partis.
110 et 106 foll. s. num., c. sign, aij — tiij et Aij — Riiij, typi
GoHi., in 40.
I. Fol. 1^: C Opns minus Primc partis Alexan // dri cum queftiüculis
et optimis mori // bus 2 virtutib^ interpofitis cü queftionibus // fnTas text^
declarätibus fcitu dignis. cü argu // mentis eorundem folutionibus in fcholis
di- // fputandis pro pueris inftituendis diligenter collectis //. Fol. 1^ vacat.
Fol. i?«: Ad omnes fcholarium rectotes (sie) : vt iiiucnes // a puericia vir-
tutibus et optimis moribus in -- // ftituantur exhortatio //. Fol. 110"^: C Finit
Prime partis Alexandri nouü com;//mentü per \ti\e. (sie) cü queftiunculis
de moribus // virtutibus atq) vitijs Per wilhelminji Sen // derum pro pueris
inftituendis collectum Et // Antwerpie per Henricum eckert diligenter //
imprelfum Anno domini. M.CCCCC.VI. // Undccima de (sie) Menüs marcij n.
Fol. 110^ vacat.
II. Fol. ^": Opus minus // Secunde partis Alexandri introductorium
ad // opus malus eiufdem perutile. // Sequitiir icon xyloyi'.: Christus
dextrani numuni tollens, ."iinistra terrae ylohuni tenens. Fol. 1^ vacat.
Fol. <?«: Prologus. // Fol. 105'': C Pinitur dei gra opus minus fcd'e ptis
Aiexä5//dri j) pueris c-lai'e broulterq) inftituedis. p \V'il- // lielmü zenders
Docirinalis libri typis descripti CCLIII
de werdt collectiim etc., l. 3. inf.\ ImprefTuin Antwcrpie per mo Hcnricum //
eckert de homberch. Anno dili. M.CCCCC.VI. XVll // die menfis Aprilis. //
Fol. 106 vacat.
BruxeUae, B. Heg. (L); Limehurgi, B. Ur. (IL). -— De tf/poyrapho
vide adnot. ad in: 103.
192.
Coloniae, liberi Henrici Quentell, a. 1506. Wilhelmi Zenders
de Werdt opus minus I. et II. partis. 118 et 102 foll. s. num.,
c. sign. Aij — Xiiij et Aij — Siiij, typi Goth., in 4*^.
I. Fol. 1"': (O)Piis minus + // Prime partis Alexädri ex po;//tiffimis
graminaticorü flofciilis decerptü cum queftiuncu- // lis de optimis moribus.
i virtutib' intcrpofitis. cü queftio- // nibus fententias textus declarantib' fcitu
dignis. cum argu // mcntis j eorundem folutionib' in fcholis difputandis
,p pue // ris faciiiter inftituendis diligenter collectis. // Fol. 1^ : C Ad omes
fcholarü rectores. vt iuuenes a puero vtu - ji tib' i optimis morib' in-
ffcituant. Exhortatio. // Fol. 118<^: ^ Finitur Prime parotis Alexädri vti-
liffime nouü cömetü // perutile. cum queftiüculis de morib'. virtutib' atq)
vicijs // Per Gvilhelmü Senden! de weert pro pueris clare inffci // tuedis
coUectü Et Colonie apud Quetell Anno fexio fu // pra Millefimü quingete-
fimü fideliter impre/rum. verfus // calcem ]\Iartij //. Fol. 118^ vacat.
IL Fol. 1^: Opus minus fe - il cunde partis Alex // andri intro-
ductoriu) ad opus // maius perutile //. Fol. P: Proemium. // Fol. 102^:
C Finitur dei gratia opus minus fcd'e partis Alexandri ,p // pueris clare bre-
uiterq) inftituedis. p Guilhelmü zenders de // werdt collectü etc., l. 2. inj'.'.
Imprellum Colonie // in domo Quentell. Anno. M.CCCCC.VI. // Fol. 102^ vacat.
Parisiis, Mus. Paedag. (I. IL); Stiittgardiae, B. lieg. (L); Darin-
üadii, B. 31. Duc. (IL).
193.
Coloniae, liberi Henrici Quentell, a. 1506. Partes I. II.
cum glosa notabili. 124 et 116 foll. s. num., c. sign, aij — viiij
et Aij — Siiij, typi Goth., in 4'^.
I. Fol. 1^ (tüulus) ehest. Fol. 2«: Proemium, // Fol. 124'': C Fx-
pofitio textus 2 exemplo^ pme partis Alexandri equoco // rum j fynonymoi^
cum difierentialib' verfib' valde pulchris. etc., l. 5. mf.: Explicit feliciter
Fxara // ta accuratiffimo cü ftudio Colonie in officina honefto^ liberorum //
faluberrime memorie Henrici Quetell. Anno virginei partus chri ; // ftiferc
virginis Marie fexto fuper millefimum 2 quingentefimum // altera poft
corporis chrifti //. Fol. 124^ vacat.
n. Fol. P'-'. Glofa notabilis fecüde partis // Alexädri cü interliniarib'
expofitiöib' textus eiufde in planiffimis // fentetijs. fubiüctis ppulcre ordinaf*
queftionib' atq) argumetis cü // replicis etc. Deinde sequitur icon xglogr.
magistrum cum 3 discipulis repraesentans. L'ol. P: Glofa notabilis. //
QUam pulcra tabernacula tua Jacob 2 tetoria tua //. Fol. tat. cleest exemplari.
Marhurgi Hess., B. Un. Pars IL, tit ex typis elucet, ex eadem
officina prodiit et in exemplari Marhurgensi cum parle L coniuncta est.
CCLIV Bibliographia
194.
Basileae, sine typogr. nomine (Michael Furter) a. 1506.
Partes I. — IV. cum glosa notabili. 112 et 100 et 42 foll. s. num.,
c. sign, aij — xiiij et Aij — Rv et Aij — Giiij typi Goth., in 4^
I. Fol. 1^: Prima pars doctrinalis Alexan- // dri cum fententijs : no-
tabilibus et vocabulorü // lucida expofitione : nönuUis amiexis argumen // tis
cum eorüdem replicis : ad nouelloi^ in grä ; // matica incipientiü profectum :
cum quibufdam // alijs additis ^p in fcientijs aliqualiter ^puectis. // Sequitur
icon xyloijr.: cmyeliis iitraqtie manu clypeum tenens. Fol. 1^: Glofa nota-
bilis // (t) Anquä paruulis lac // etc. Fol. 112^: C Expofitio tcxtus et exem-
\)\o^ primc partis Alexandri : equiuocoii synonymoi^ // ctc^ l. 2. inf.: Im-
prefla Bafilee. Anno incarnatiöis dominice. Millefimo quin // gentefimo fexto. //
IL Fol. i«: Glofa notabilis fecüdc partis Ale // xandri cü interlineali-
bus expofitionib® textus ciufde 2 planiffi // mis fententijs fubiunctis etc.
Deinde eadeni icon ac sup)'ci sequitur. Fol. 1^: Glofa notabilis // QUä
pulchra tabernacula tua la // cob etc. Fol. 100^: C Explicit feliciter Scd'a
pars Alexandri cO glofis metroi^ interli s // nearibus etc., l. 2.i?if.: Impreffa //
Balilee Anno natiuitatis dominice. M.CCCCC.VI. // Sequitur insi(j7ie typoyr.
Fol. 100^ icon xyloyr. anyelum repraesentans; supra legitur: Ein gut
feiig iar. (Cf. ?ir. 195.)
III. IV. Fol. i«: Tertia et quarta partes // doctrinalis magiftri
Alexandri cum cöme // to valde vtili text^ dante intelligentiä fum // mariam.
Quarum tertia docet de q3titate // fyllabarum. Quarta vero de accetuatione //
cü nouis quibufdä fentetiai^ additionib^ //. Sequitur eadem icon ac supra.
Fol. 1^: Prohemium // MEliora funt vbera tua vino fra = // grantia etc.
Fol. 42^: Explicitus eft alexander grämaticus // cum brcui et vtili expo-
fitione. Imprellus Bafilee Anno domini // Millefimo quingentefimo fexto. //
Sequitur insiyne typoyr. Fol. 42^ icon xyloyr.: niayister in cathedra stans.
Monachii, B. Rey.; Erfordiae, B. Hey.; Einsidlae, B. Coen. — Quod
ad lypoyraphum attinet, cf. nr. 195.
195.
Basileae, Michael Furter, a. 1506. Partium I. IL textus
cum alteratione etc. 46 foll. s. num., c. sign. Aij — Gv, typi
Goth., in 40.
Fol. 1^'. [T]Extus Alexandri // cum vtili et fuccincta alteratio ; // ne ;
notatifq) in margine adiun // ctis. // Sequitur icon xyloyr. leonem reprae-
sentans, qui clypeum tenet; supra lemnisco inscriptum est: MICHAEL
FVRTER DE AVGVSTA. Fol. 1^ icon xyloyr. anyelum rejjraesentans ;
supra leyitur: Ein gut selig iar. Fol. 2^: Prefation // Scribere clericulis
pa // ro doctrinale nouellis. // etc. Fol. 32^^ : (H) Ic iubet ordo libri // vocum
regimen etc. Fol. 45^: Prima 2 fecunda partes Alexandri : // ImprelTe
Bafilee : Anno Millefimo // quingetcfimo fexto : Die vo vicefima // Augufti :
Finiunt feliciter. // Fol. 46(': insiyne typoyraphi. Fol. 46^' icon xyloyr.:
niayister in cathedra stans.
Ein.sidlae, B. Coen.
Doctrinalis libri typis descripti CCLV
196.
Lipsiae, Melchior Lotter, a. 1506. Partes I. — IV. cum glosa
notabili. 122 et 110 et 36 foll. s. num., c. sign. Aij — Xiij et
Aaij — Ssiiij et Aij — Fiij, typi Goth., in 4^
I. Fol. 1^1 Prima pars doctri // naiis Alexädri cü // fententijs nota-
bilibus l vocabulo // rum lucida expofitione. nönullifq) // annexis argumentis
cum eorundem replicis. terminationü quo- // q) finalium. declinationum fc)
ac cöiugationum in foliorü mar- // ginibus nouiter ad nouellorum in gram-
matica incipientiü profe // ctum adiunctis. cü quibufdam alijs additis pro
fcicntijs aliqua- // liter profectis. // Sequüur insujne Lipsiense; deinde:
ImprefTum LjqDtzk. // Fol. 1^: Prohemium. // Tanquam paruulis ut lac // etc.
Fol. 122^: C Expofitio textus et exemplorü etc., l. 2. t?if.: ImprelTa p
Melchior (sie) Lotter. Anno // a natiuitate chrifti Millefimo quingente-
fimo fexto. //
II. Fol. 1«: Glofa notabilis fe // cunde partis Alexädri cü intcrlini //
alibus expofitiöibus textus eiufde // in planiffimis fentecijs fubiüctis ppulcre
ordinatis queftionibus // etc. Deinde sequüur insigne Lipsiense; tnfra:
ImprelTum Lyptzk. // Fol. 1^: Glofa notabilis. // Qvam pulcra taber-
nacula // etc. Fol. 110^: Explicit feliciter fcd'a pars Alexandri cü glofis
metrorü interlinialib® // etc., l. 3. inf.: Impreira Lyptzk. Anno incarnationis
dominice. Mil // lefimo quingentcfimo fexto. die vero penultima decembris.
Per Melchior (sie) II Lotter conciuem Lyptzenfem. // Fol. 110^ vacat.
IIL IV. Fol. 1^: Tercia Et Quarta // partes doctrinalis magiftri
Alexan s // dri cü cömeto valde vtili textus dante // intelligetiä furamariä.
Quarum ter s // cia docet de quantitate fyllabarum. // Quarta vero de ac-
centuatione cü no // uis quibufdä fenteciai;. additionib^ // Fol. P: Pro-
hemium. // ( )Eliora funt vbera tua vino fragrätia etc. Fol. 36^: ImprelTum
Liptzk per Melchior (sie) Lotter // Anno Millefimo quingentcfimo fexto. //
Fol. 36^ vacat.
Lix>siae, B. Un.; Gothae, B. Duc; Upsaliae, B. Un.
197.
Lipsiae, Melchior Lotter, a. 1506. Partium I. IL textus.
46 foll. s. num., c. sign. Aij — Hiij, typi Goth., in 4*^.
Fol. i«: Textus prime // et fecüde partim; // um alexandri. // Sequitur
icon xylogr. St. Michaelem repraesentans. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: Pro-
hemiü prime partis alexandri. // Fol. 46^: ImprelTum Liptzk per Melchiorem //
Lotter Anno dni. XV.c.Vl. //
Monachii, B. Reg.
198.
Trecis, loannes Lecoq, a. 1506. Doctrinale cum glosa Fo-
caudi Monieri. 94 foll. s. num., c. sign, aiij — riij, typi Goth., in 4".
Fol. 1 (tituliis) deest ei exemplari, qiiod inspeximus. Fol. 2^: Prolo-
gus. // (A)Lexandrum fuo m doctrinali Tterpretatur // etc.; l. 31.: (S) Cribere
clericulis paro doctrinale nouellis //. Fol. 46^: (H)Ic iubet ordo libri
vocum regime referari //. Fol. 62^'. (P) Andere ^ppofui per verfus fyllaba
CCLVI Bibliog-raphia
queq) //. Fol. 94^: C Doctrinale Alexandri cum fingulari et vtili // glofa
fcietifici Focaudi monieri exactiffimc eme // datuin ot in textu 2 in glofis etc.,
l. 3. inf.: Trecenfi imprelTum // per lohannem Lecoq. Finit feliciter. Anno
dni // Millefimo quingentefinio fexto. // Fol. 94^ icon xijlogr. intcriora con-
clavis repraesentans; a sinistra parte 2^lf(tet(s est lihris replelus, a dextra
vir doctus sedet sinistro hracliio innixus, dextra inami chartam ienens.
Basileae, B. Un. Unde corrigendum est Dictionnaire de geogr. p. 1255,
uhi affintiatur loanneni Lecoq sive Le Coq a. cleminn 1509 ofßcinani typogr.
Trecis aperuisse. Cf. pixieterea Hain-Biirger s. v. Le Coq.
199.
Argeiitinae, Matthias Hupfuft, a. 1506. Partes 1. — IV. cum
glosa notabili. 113 et 96 et 42 foll. s. num., c. sign, aij — viij
et Aij — Riiij et Aaij — Hhiiij, typi Goth. et Rom. (in textu, prima
linea titulorum ac subscriptione partium III. IV. typi Rom.), in 4^.
I. Fol. i«: Glofa notabilis prime // partis Alexandri cum interliniaribus
cxpofitio- // nibus eiufdem in planiffimis fentetijs. Cum vo // cabulorum lucida
expofitione. Et directorij folia // tim remiffione. Subiunctis perpulcrc ordi-
natis // qucftionibus atq) argumentis : cum replicis eo = // rundem nouitcr
emendatis. // Sequüiir icon xylogr.: angelus sudarium Christi tenens.
Fol. 1^ vacat. Fol. 2^'. Alphabetarius et primo de Ira A // Fol. 113^: Ex-
plicifc huius doctrinalis pars prima //. Fol. 113^ vacat.
II. Fol. 1^: Secunde partis alexandri // glofa notabilis cum inter-
lincaribus expofitionibus textus // eiufdem in planiffimis fententijs fub-
iunctis per pulcre (sie) or = // dinatis. queftionibus atq) argumentis cum
replicis contra // eorundem folutiones öibus qui defiderät füme necelfaria. //
Fol. 1^: Prefatio // (B)Utirü i mel cöedet puer //. Fol. 96^: Explicit foe-
liciter Secüda pars Alexandri cum glofis. // Fol. 96^ vacat.
III. IV. Fol. 1^: Tertia 2 quarta partes do // ctrinalis magiftri Alexädri
cum -cömento // valde vtili textus dante intelligentiam fum // mariä. Quarü
teriia docet de quantitate fil // labarum : quarta vero de accentuatiöe cum //
nouis quibufdä fententiarü additionibus. // Fol. 1^: Inten tio autoris// (M)Eliora
funt vbcra tua etc. Fol. 42<^: Alexandri grammatici due partes, tertia vi//
delicet & quarta finiunt feliciter. Imprelfe per Matliiam hupfuff Ciuem
Argentineii // Anno düi Millefimo quingentefimofexto (sie) II. Fol. 42^ vacat.
Monachii, B. Reg. (L—IV.); Frihnrgi Brisg., B. Un. (HL IV.);
Araiigiae, B. Prov. (III. IV.). — Matthias Iliqjfuff, Argentinae natus,
inde ah a. 1496 ihi tgpographtis fuit. Cf. Hain-Burger p. 146.
200.
Argentinae, sine typogr. nomine (Matth. Hupfuff), a. 1506.
Partium I. II. textus. 34 foll. s. num., c. sign, aij — giij, typi
Goth., in 40.
Fol. 1^: Textus ma // giftri alexan // dri de villa dei. // Fol. 1^ icon
xglogr. tnagislrKui cum 3 discipiilis repraesentans. Fol. 2^'. Prohemium //
Scriberc clericulis paro doctrinale noucllis // de. Fol. 24^: Finit prima pars
Doctrinalis libri typis descripti CCLYII
Alexaiidri. Scquitur fecuiida pars. Fol. 34^: Finitur prima et fecunda pars
Alexandri // ImprelTa Argentine Anno 1506. Fol. 34^ vacat.
In B. Canonicorum Suncti Floriani Äustr.
201.
Sine loco, typogr. nomine et anno (Parisiis, Petrus le Dru,
c. a. 1506). Doctrinalis textus. 52 foll. s. num., c. sign, b — g,
typi Goth., in 16«.
Fol. i« 171 exemplari, quod mspicere licuit, superlüiim est. Fol. 1^:
C Prologus. // SCribere clericulis paro doctrinale // nouellis. Fol. 22";
l. 11.: HIc iubet ordo l'bri uocü rgime r'f'ari //. Fol. 31^, l. 15.: PAndere
^ppofui p vF fillaba queq) //. Fol. 52^: C Finis // FOcaudi monieri in
magiftri Alex // andri de villa dei Landes Carmen // Incipit metricum. //
Fol. 52^: C Finis textus Alexandri vna cum // verficulis monieri. + //
Basileae, B. Uti. — '-Ij/P^ ndem sunt, quibus impressum est opiis-
culum cum hac editione uno volumine comprehensum : Seneca de quatuor
virtutib® car ' // dinalibus etc. Parisius per magiftrum Petruni le Dru. 1506.
nie ab a. 1496 Parisiis ofßcinayn ajMruerat. Cf. Hain-Buryer p. 92.
202.
Sine loco (Parisiis), Denis Rose, sine anno (c. a. 1506).
Doctrinalis textus. 40 foll. s. num., c. sign, b — e, typi Goth.,
in 120.
Fol. 1^: Textus Alexandri. // Sequitur insigne Ujpoyraphi cmn nto-
noffrannnate D. R.; in superiore maryine legitur: DENIS +0+ ROSE; in
inferiore: ALAVENTVRE; deinde: Denis Rofe. Fol. P vacat. Fol 2^:
(f)Cribere clericulis paro doctrinale nouellis //. Fol. 40^: (d) Octrinale dei
virtute iuuante peregi etc., l. ult.: C Finis //.
Parisiis, B. Nat. — Dionysius Rose sive Eoce vel Bosse a. c. 1498
Parisiis ofßcinam instituerat. Cf. Hain-Burger s. v. Roce.
203.
Daventriae, lac. de Breda, a. 1507, d. IV. m. lun. Par-
tium I. II. textus cum alteratione. 40 foll. s. num., c. sign.
Aij (?)— Giiij, typi Goth., in 4^.
Fol. 1^: Textus Alexandri cum // li fuccincta alteratione.
Notatifq) in // iunctis. // Sequitur icon xylogr.: duos episcopos re-
praesentans; super caput prioris: Scüs lebuin^, alterius: Scüs Robouid^
Fol. 40"''. C Finit prima et fecüdapars (sie) Alexädri. Impreüa // Da-
uentri^ p me lacobum de Breda. Anno dni. // M.CCCCCVij. iiij. die Menfis
lunii //. Fol. 40^ vacat.
Moguntiae, B. Ur. (prima exemplaris folia mutilata sunt).
204.
Parisiis, lodocus Badis Ascensius, a. 1506 — 1507. Partes
I. — III. cum Ascensianis explanationibus, castigationibus et ad-
ditionibus. 8 foll. s. num. + Fo. LXIIII - 72 foll. et 80 foll.
MoDumenta Germaniae Paedagogica XXI ^YH
CCLVIII Bibliognipliia
s. iium. et Fo. LXXVI + 4 foll. s. num. = 80 ibll., typi Rom. (in
textu) et Goth. (in commentario), in 4".
I. Fol. i«: Doetrinalis magiftri Alexandri de villa doi. cum // Afcon-
lianis explanationibus caftigationibus et ad // ditionibus. Addita enim funt. //
Examen de noTe pronoTe 2 verbis cü ei^ explaiialiöe // Formatioiies patro-
iiymicorü. graduü. diminutiuo // rü. polleflluorum. 2 cetero^^ denoTatiuoi;, cü
textu. // De generibus nominü regule generales cü textu. // De numeralibus
nominibus regule mFle cü textu. // De formatiöib^ vboii ab alexan. pter-
miffoT;. cü tex. // De formaliöib^ pticipioij. i verbaliü regule cü tex. // Nee
pauciora funt ceteris partibus : vt in iplis videbitur : adiuncta. // Sequiiniur
5 didicha; deindc: Que oTa ab ipo Afcenfio dilige // tius recognita et co-
imprclla // venüdantur in monte // fancti Hilarij e res //giöe collegii Ita // loi;-
in edib^ // Afcefii. // ^ // Fol. P: lodocus Badius Afcenfius eruditis cul-
tiorum // litterarum preceptoribus. S. // snhscr. l. 2. tnf.: Ex edibus noftris
ad Idus Auguftas Anni Millefimiquingen ; // tefimifexti. (^sj'c;^ // Fo. LXIIIl'':
Finis priniQ partis grämaticQ Alexädrine cü eme // dationib^ additiöib^ &
caftigationib^ afcefianis. //
II. Fol. I«: Sj'ntaxis Afcenfiana. // Secunda pars ac Cap. Vlll //
lodoci Badii Afcenfii in Secundä parte do- // ctrinalis Alexädrini breuis &
dilucida explanatio. // Fol. 80^: Finitur fecunda pars. //
III. Fo. I«: Tertia pars principalis doetrinalis Alexädri // cum inter-
pretatione Afcenfiana. // Fo. LXXVI'': Finis doetrinalis Alexandri dili-
gentiffime ab Afcenfio // explanati emcdati & aucti : vt in frötibus pmilTum
eft. // Sequütur pro orthograpliia eiufde pceptiüculae. // Fol. SO^: tL Finis
compendij Afcenfiani. // /. 2. inf.: Ex officina noftra ad nonas Aprilis.
M. // Dvn. Apud Parrbifios. // Fol. 80^ vacat.
llerhipoli, B. Un. — De typographo vide adnot. ad nr. 184"^.
205.
Coloniae, liberi Quentell, a. 1507. Partes I. IL cum Her-
manni Torrentini et Kemponis Thessaliensis commentariis. 6 foll.
s. num. + 85 foll. c. num. + 1 fol. s. num. = 92 foll. et 50 foll.
s. num., c. sign, ai — piiij et Aij — liiij, typi Goth., in 4^,
I. Fol. i«: HErmäni Tor // rentini inter Grammaticos no // ftre tem-
peftatis viri litteratiffi ; // mi comentaria pulclicrrima T primä ptem doetrinalis
Alexädri. cü // accuratiffima vocabuloi;. interpretatione. qbufdä mendofis
fuper // uacaneis 2 obfcuris verüb' vel reiectis vel in veriores et planiores //
mutatis. Continet liic permulta fcitu digniffima q nullis alijs ha // bet glolTe-
matis Sunt aüt hec comentaria tertio caftigata diligen // terq) ab ipo auctore
recognita Additis in margine terminationib' // cunctifq) vocabulis 2 notis
aritinneticis in fingulas paginas. vt // facilius inueniant quecunq) vocabula.
Eft preterea i)fectior 2 ples/znior vocabuloi^ Index vel tabula, nihil penitus
pretermittens. fed // facillime defideratum oftendens. // C Item in obtrec-
tatores eiufdem Apologia // Et Epigrammata duo. // Fol. 91^ (c num.
LXXXV*: C Hie fine aceipiüt comentaria litteratiffimi viri Hermanni //
Torrentini in primä partem doetrinalis Alexandri iam ter // cio caftigata etc..,
Doctriiialis libri lypis descripti CCLTX
l. 3. inf.: Impfra Colonie in penaiib' Liberoiü // Quentell. Anno a naiali
chriftiano. M. quingentefimo fe = // ptimo ad finem lulij. // Fol. 92^: C Bai-
tholomci Colonienfis viri littGratiffimi // in hoc opus Hexafticon. // /. 9.:
C Hernianni Torrentini Epigramnia // ogdoafbichuni ad inuidum. // /. 19.:
Telos //.
II. Fol. 1^: COmmetaria // in fecüdä par // tem doctrinalis Alexandri.
ab // cruditiffimo viro Kepone Thef // falienfi Hollandie. magiftro bonaruni
Artium Panhifienfi pro // anhelantibus Syntaxim potifrirnam graiTiatice
fpeciem liiculcn // ier intelligere. iam dudum in lucein edita. // Fol. 49^:
C Commentaria non parum frugifera in fequüda) par // teni Doctrinalis
Alexandri natione Normanni. p eru // ditiffimuni virum Keinponem ThefTa-
lienfem Hollä // die. etc., l. 3. inf.: Iniprelfa Colonie in Edib' // ingeniiorum
Liberorum Quentell. Anno poft vcrbi in // carnem aduentum. M. d. feptimo //.
Fol. 50 vacat.
Bonnae, B. Un.
206.
Argentiiiae, lo. Prüss, a. 1507. Partes I. II. cum Hermanni
Torrentini et Kemponis Thessaliensis commentariis. 6 foll. s.
niira. + Pag. I-LXXXVI = 92 foll. et 52 foll. s. num., c. sign,
ij — iiij + A — Piiij et Qij — Oiij, typi Rom., in 4".
I. Fol. 1^: HErmäni Torren = // tini : inter grammaticos noftrae
tempeftatis viri doctiffinii // Cömentaria in primam partem doctrinalis
Alexan // dri : cü vocabulorü interpraetationc : quibufdä // mendofis fupua-
caneis & obfcuris verfi ; // bus : vel reiectis / vel in veriores & pla // niores
mutatis. Demü diligeter // ab auctore recognita. Addi // tis in margine
termina = // tionib^ / cüctifq) // vocabulis : cü // dictionü // Indi // ce //. Fol. 92"'
(c. nuiri. LXXXVI«^: C Finiunt cömentaria doctiffimi Hermanni Torrentini
in // primam partem doctrinalis Alexandri etc., l. 4. inf.: Iprefl'a Argetin^
in aedibus zum // Thiergarte. loannis pryß Ciuis ibi // dem. Anno dei in-
carnationis. // M.CCCCC.vn. // Fol. 92'' vacat.
IL Fol. 1^: COmmentaria cla // riffima in fecundam partem doc-
trinalis Alexandri : // Ab cruditiffimo viro kempone Tbeflalienfi // Hollandiae /
magiftro bonarum artiü Par // rbifienfi : ,p anhelantibus Syntaxim // potiffimä
grämaticae fpeciem // funditus intelligere / cxa? // ctiffime in lucem // edita. //
Fol. 5j?^: C Commentaria non parum frugifera in fequundam // partem Doc-
trinalis Alexädri / natione Normanni : // etc., l. 12. inf.: Impreffa ArgentinQ //
In penatibus l^u // ftri : vulgo // Zum // Thiergar // teil (sie) : opifice lo // anne
Prüf : Anno // M.CCCCC.vn. quo de // us factus // eft ho // mo. // Fol. 52 vacat.
Darnistadii, B. M. Duc. [liofh.] (I. II.); Lipsiae, B. Un. (I. IL);
Maihinf/ae, B. Princ. (I.); Vinciobonae, B. Caes. (II.).
207.
Basileae, lac. de Phortzen s. Pfortzheym, a. 1507. Partes
I. — IV. cum glosa notabili. 112 et 100 et 42 foll. s. num.,
c. sign, aij — xv et Aij — Rv et AAij — GGiiij, typi Goth., in 4".
I. Fol. i«: Prima pars doctrinalis Alexan ; // dri cum fententijs : no-
tabilibus : vocabuloTf // lucida expofitiöe : nönuUis annexis argume s // tis
xvn*
CCLX Bibliographia
cum eorunde replicis : ad nouelloij in grä ; // matica incipientiü profectü :
cum quibufdam aliis additis ^p in fcietijs aliqualiter ^puectis. // Sequitur
icon xylogr. (eadem, ut videtur, atque infra), qiiae quidem exemplari ad-
Jnbüo excisa est. Fol. 1^: Glosa notabilis // (t)Anquä paruulis lac po ; //
tum etc. Fol. 112^: C Expofitio textus etc., l. 2. inf.\ ImprelTa Basilee
per magiffcü (sie) lacobum de Phortzen. Anno incarnatio 5 // nis dominice
Millefimo quingentefimo feptimo. //
II. Fol. 1^: Glosa notabilis fecüde partis Ale // xandri cü iterlinea-
libus expofitiöib^ textus eiufde et planiffi s // mis fententijs fubiunctis etc.
Deinde sequitur icon xylogr.: angelus utraque manu clgpeum gerens (cf.
nr. 146. 170. 194.). Fol. 1^'. QVam pulchra tabernacula tua // etc.
Fol. 100<^: C Explicit feliciter fecüda pars Alexädri etc., l. 3. inf.: Im-
prelTa // Basilee per magiftrü lacobü de Phortzen. Anno domini Mil- // lefimo
quingentefimo feptimo. // Fol. 100^ vacat.
III. IV. Fol. 1^: Tertia 2 Quarta partes doctri- // nalis magistri
Alexandri cum cömento // valde vtili etc. Deinde sequitur eadem icon,
quae parti II. subiecta est. Fol. 1^: MEliora funt vbera tua vino fräs//
grantia etc. Fol. 42<^: Expliciüt tertia et qrta ptes alexandri grä // matici
cü breui i vtili expofitiöe. ImprelTe Bafilee p Mgrm locabum (sie) II de
Pfortzheym äno domini. Millefimo quingentefimo feptimo. // Fol. 42^ vacat.
Batishonae, B. Prov. — De tgpographo vide adnot. ad nr. 139.
. ^^^*
Sine loco, typogr. nomine et anno (Parisiis, impensis Ber-
nardi Aubri, c. a. 1507). Partes I. — III. cum Herm. Torrentini,
Kemponis Tessaliensis, Andreae Gutterii commentariis. 10 foll.
s. num., + 142 foll. c. num. = 152 foll., typi Goth. et Rom., in 4^
Fol. l^i Doctrinale totius grämati // ces artis : in Unum compendiofe
digeftumopus (sie) iuxta ipfi s // us fpecierum pofitiue Dyafinthetice : pro-
fodieq) calculatio s // nem ab eruditiffimis huius fcientie profefforibus dili-
geter (sie) : // gnareq) excufum : etc., l. 12.: Hermannus Torrentinus in
primam parte // Kempo TefTalienfis in fecundam partem // Andreas Gutterius.
Cerafian® T tertiä parte (sie) II etc. Deinde sequitur insigne lihrarii cum
inscriptione : BERNARD AVBRI et subscriptione: C Veneunt in bibliopolio
Bernardi Aubri fub Diui // Martini fbemmate : in vico lacobeo. // Fol. I:
(R)Ectis as. es. a. dat declinatio prima. // Fo. LXX«: APOLOGIA HER-
MANNI TORRENTINI OBTRE // CTATORIBVS RESPONDENTIS. //
Fo. CXVI*: C Totius doctrinalis grammatie (sie) fciente (sie) finit // com-
pendiofa exaratio : Impenfis prouidi viri // Bernardi obri. //
Parisiis, B. Nat.
208*.
Sine loco, typogr. nomine et anno (Parisiis, lean Petit,
c. a. 1507). Partes I. — III. cum Herm. Torrentini, Kemponis
Thessaliensis, Andreae Gutterii commentariis, e quibus pars III. in
exemplari adhibito deest. Pars I. : 10 foll. s. num. + Fo. XX + Fo.
CIV = 134 foll., typi Goth. (in foliis LXX et LXXI typi Rom.), in 4o.
Doctrinalis libri typis descripti CCLXI
Fol. 1^: Doctrinale totius grämati // ces artis : in Unum compendiofe
digeftum opus iuxta ipfj//ius fpecierum pofitiue Dyafmthetice : profodieq)
calculatio5//nem ab eruditiffimis huius scientie profefToribus diligeter: (sie) II
gnareq) excufum : etc., l. 12.: Hermannus Torrentinus in primam parte //
Kempo TelTalienfis in fecundam partem Alexandri // Andreas Gutterius,
Cerafian^ T tertiä parte (sie) etc. Deinde seqiiitiir insigne ty2Jographi cum
suhscriptione: lEHÄN X PETIT. Fol. 1^: Decafticum ad librum. Fo.XX«:
C Prefacio in librum. // Fo. I: (R)Ectis as. es. a. dat declinatio prima. //
Fo. LXX«: APOLOGIA HERMANNI TORRENTINI OBTRE // CTATO-
RIBVS RESPONDENTIS. // Fo. LXXI«, l. 3. inf.: Finiunt Commentaria
Hermanni Torrentini // grammatici in primam partem // Alexandri. //
Fo. LXXP : De regimine // Hie iubet ordo libri // etc. Fo. XCIV^ (p7'o CYV) :
De impedimentis //. Cetera desunt.
Aberdonae, B. Un. Descri])tionem deheo viro rev. Archibaldo E. S.
Kennedy, professori universitatis Aherdonensis.
209.
Daventriae, lac. de Breda, a. 1508, in prof. Mariae con-
ceptionis. Pars I. cum Hermanni Torrentini commentariis.
1 fol. s. num. + Pag. II-LXXXI + 9 foll. s. num. - 90 foll.
c. sign. Aij — Piiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1": Titulus huius operis Her // manni Torrentini viri doctiffimi
cometaria pul // cerria in pmä ptem doctrinalis Alexädri cü accu s // ratiore
vocabulo^ interptatöe qbufda) medofis // fupuacaneis i obfcuris v'fib^ vi'
reiectis vel in ve // riores : planiores mutatis etc. Fol. P : Proemium //.
Pag. LXXXP: C Hie fine accipiüt cömentaria doctiffimi viri. // Hermäni
Torretini in pmä pte Alexädri iam ter // cio caftigata diligeterq) correcta. etc.;
l. 2. inf, : ImprelTum Dauetrie p me lacobü de breda An // no dni. M.ccccc.vüj.
In^pfefto marie oceptois. // Foll. 82^—90^ sequuntur Bartholomaei Colo-
niensis hexastichon, Hermanni Torrentini epigramma ad invidtim, index
(15 pagg.), Petri Nehemii Droshagii (sie) epigramma in hoc opus Tor-^
rentini. Fol. 90^ vacat.
Oxoniae, B. Bodl.
209*.
Coloniae, liberi Quentell, a. 1508. Pars L cum Hermanni
Torrentini commentariis. 6 foll. s. num. + Pag. prima — Pag»
LXXXV = 91 foll. c. sign., typi Goth.. in 4«.
Fol. i«: HErmäni Tor // rentini inter Grammaticos no // ftre tempe-
ftatis viri litteratiffi // mi cömentaria pulcherrima in pmä parte doctrinalis
Alexädri. cü // accuratiffima vocabulorü interptatöne. qbufdam mendofis
fuper // vacaneis i obfcuris verfib' vel reiectis vel in veriores l planiores //
mutatis Cötinent hie permulta fcitu digniffima q nullis alijs ha // beut
gloITematis. Süt aüt hec cometaria tertio caftigata diligeter // q) ab ipo
auctore recognita Additis in margine terminatöib' cun // ctifq) vocabulis t
notis arithmeticis in fingulas paginas. ut facili // us inveniant quecunq)
vocabula Eft pterea perfectior J plenior vocabulorü Index vel tabula, nihil
ÜCLXli Bibliographia
penitus ptermittens fed facilli // me defideratü oftendens u C Item in ob-
treotatores eiufdem Apologia // C Kt epigrammata duo // Fol. 91^ (c. 7ium.
LXXXV^^ : ImprelTa Colonie in penatib' liberorü // Quentell. Anno a natali
chriftiano M. quingötefimo octa // vo ad finem Septembris. //
Monasterüj B. Paul.
210.
Parisiis, Gaspardus Philippe, a. 1508. Partes I. — III. cum
Syntheniis et Ascensianis explanationibus. 8 foll. s. num.
+ 114 foll. c. num. - 122 foll., et 2 foll. s. mim. + 80 foll.
c. num. = 82 foll., et 76 foll. c. num., c. sign. Aaij — Aaiiij
+ aj — piij et A.j — K.iiij et aaij — kkiiij, typi Goth., in 4°.
I. Fol. 1": C Doctrinalis magiftri alexandri de villa dei. // Pars
prima : cum fintheniis et Afcenfianis explanationibus : // etc. Dei72de sequi-
tnr icon xijlocjr.: 2 dracones insigne lihrarii tenentes; in imo margwe w-
scriptio est: PONSET. LE. PREVX : // C Venundantur parifiis a Poncetto
le preux eiufdem ciui ? // tatis Bibliopola ad fignum ponti ftagnei in vico
fancti la // cobi prope diui yuonis edem commorante. // Fol. 122^ (c. imni.
CXiiij^: C ImprelTum eft hoc opus folerti animaduerfiöe Gafpardi Philippe
ad octa = // uum kalendas Octobris anni MCCCCCVüj. // Fol. 122^ vacat.
IL Fol. 1^: Secunda pars doctrinalis Alexandri de regiminc // et
conftructione grämaticali cum explanationibus lo // annis fynthenii etlodoci
Badii AfcenOi // etc. Deinde segtiitur eadem icon ac supra, qiiae quidem
in exemplari adhibito exp^-essa non est. Fol. 82^ (c. num. LXXX^ : |[ Fini-
tur fecunda pars. // Fol. 82^ vacat.
III. Fol. 1(^1 Tertia pars doctrinalis magiftri Alexandri. // Cum
explanatione Afcenliana in multis caftigata. // etc. Deinde sequitur insigne
lihrarii hac inscriptione circimidatum : EN DIEV EST MON ESPERANCE
et suhscriptum: Francoys Regnault. // C Venundatur parifius a Francifco
regnault eiufde ciuitatis : Bibli // opola ad fignuj fancti Claudii in vico
fancti lacobi prope coUegium // mathurinorum. // Fo. LXXVP': Finis doc-
trinalis Alexandri diligentiffime ab Afcenfio // explanati emendati et aucti :
vt in frontibus premilTum eft : // Sequuntur pro ortographia eiufdem pre-
ceptiuncule // (quae quidem in exemplari adhibito desunt).
Friburgi Brisg., B. Un.; Salisburgi, B. Coen. — Caspar us Philippe
a, 1500 j^f^o Joanne Parvo (de quo vide adnot. ad nr. 121) libros im-
pressit. Cf. Hain-Burger p. 241.
211.
Phorcae, Thom. Anseimus Badensis, a. 1508. Partes I. II.
cum Hermanni Torrentini et Kemponis Thessaliensis commen-
tariis. 8 foll. s. num. + Pag. I-CXiiij (pro XCiiij) = 102 foll. et
54 foll. s. num., typi Goth. (excepta partis I. tituli linea prima), in 4^.
I. Fol. 1^: Hermanni Torrentini inter gramma // ticos noftrQ tem-
peftatis viri doctiffimi Commentaria//in primam partem doctrinalis Alexädri/
cum voca // bulorum interpretatione / quibufdä mendifis // etc. Fol. 1^ vacat.
Doctrinalis libri typis descripli (XJLXltl
Fol. 102^: Finiiint commentaria Hermanni // Torrentini grammatici // a
nobis diligonter // reuifa. //
II. Fol. 1^: Comnietaria clariffima in fecundä // partem doctrinalis
Aloxandri. Ab eriiditiffimo iii // ro Kempone Theiralienfi Hollandiae / ma-
giftro // etc. Fol. 54^: C Phorce in aedibus ThomQ Anshelmi Badenfis //
Anno domini. Miliefimo quin- // gentefimo octauo // Mense dece // bri. // Se-
qtiitur insifjne typographi. Fol. 54^ vacat.
Tnhingae, B. Un.; Frihurgi Brlsg., B. Un. — Thomas Änsehnns
Baden siSf ah a. 1488 typographus Argentinen.sis (cf. Hain-Burger p. 7),
a. 1500 novam artem Phorcam introduxü, tibi usque ad a. 1510 (vide
nr. 224) commorattis est. Annis 1511—1515 Tnhingae artem typogr.
exercuit (vide nr. 228. 231. 287.), quo tempore Philipj)0 Melanchtlione
correctore usus est. In de ah a. 1516 doctissimus ille vir Hagenoae typo-
gra])hus invenitur. Cf. Dictionnaire de ge'ogr. x>- 599 et 1266, in quo
quidem altero loco adnotationes ex nostris conigendae sunt.
212.
Lipsiae, Melch. Lotter, a. 1508. Partes I. — IV. curn glosa
notabili. 124 et 110 et 36 foll. s. num., c. sign. Aij — Xiij et
Aaij — Ssiiij et Aij — Fiij, typi Goth., in 4".
I. Fol. 1^: Prima pars doctri // nalis Alexädri cü // fontentiis nota-
bilibus i vocabulo // rum lucida expofitiono. nönuUifq) // annexis argumötis
onm eorundö replicis. terminatio ; // num quoq) finalium. declinationum fc)
ac cüiugatio ; // num etc. Fol. 124^: C Expofitio textus z exemplorü etc.,
l. 2. in f.: Im // prefTa p Melchiar (sie) Lotten Anno 2c M.CCCCC.Vin. //
II. Fol. 1^: Glofa notabilis fe // cunde partis Alexädri cü interlini //
alibus expofitiöibus textus eiufde // in planiffimis fententijs fubiunotis
ppulcre ordinatis // queftiöibus etc. Sequitur insigne cum suhseripfione,
idem ac in nr. 196. Fol. 110^: Explicit feliciter fcd'ä pars Alexädri cü
glofis metrorü in // terlinialib^ etc., l. 2. inj'.: ImprelTa Lyptzk. Anno Je
Miliefimo qn ; // gentefimo octauo p Melchiar Lotter ociue Liptzenfem. //
Fol. 110^ vacat.
III. IV. Fol. i«: Tercia Et Quarta // partes doctrinalis magiftri
Alexan // dri cü cömeto valde vtili textus däte // intelligetiä fummariä. //
Quarum ter // cia docet de quantitate fyllabarum // Quarta vero de acceii-
tuatiöe cü no ; // uis quibufdä fentetiai^ additiöib^ // Fol. 36^: Imprefl'um
Liptzk per Melchiar Lotter // Anno Miliefimo quingetefimo octauo : //
Fol. 36^ vacat
Gottingae, B. Un.; Upsaliae, B. Un.
213.
Metis, Casp. Hochfeder, a. 1508. Partes L— IV. cum glosa
notabili. 112 et 100 et 42 foll. s. num., c. sign, aij — tiiij et
Aij — Riiij et aaij — ggüij, typi Goth., in 4''.
I. Fol. i«: C Prima pars doctrinalis Alexä // dri cum fententijs :
notabilibuf // i vocabulorü lucida expofiti // one : riUnnullis annexis ar /, gu-
CCL^IV Bibiiographia
mentis cü eorunde re // plicis : ad nouellorü in // grämatica incipieti // um
^pfectü : cü quis // biifdä alijs addi // tis ,p in fcietijs // aliqualiter .p // uectis. //
Seqiiiiw' tcon xyloyr. maxjistrum cum 3 dtscipulis repraese?itans. Fol. 1^:
Glofa notabilis // TAnq) paruulis lac potü dedi vobis : in // quit pauhis etc.
Fol. 112^'. C Expofitio textus et exemplorü prime partis Alexandri. equo-
coi^ fyno // nimo^ etc., l. 9. : explicit feliciter //.
II. Fol. 1^: C Glofa notabilis fecunde partis Ale // xandri cü inter-
linealibus expofitöib^ // textus eiufde 2 planiffimis fententijs // fubiüctis :
ppulcre ordinatis qftiöibus // etc. Seqiiitur eadem tcon ac supra. Fol. 1^:
Glofa notabilis. // QUam pulchra tabernacl'a tua // etc. Fol. 100^^: C Ex-
plicit feliciter fcd'a pars Alexädri cü glofis me // troi^ interlinialib® etc.,
l. 2. inf.'. ImprefTa Metis p Cafparum hochffeder // Anno domini Millefimo
quingetefimo octauo. //
III. IV. Fol. i«: C Tertia j Quarta partes doctri ; // nalis magiftri
Alexandri cum cöme // to valde vtilis (sie) textus dante intelli c // gentiam
fummariam. Quarü ter;//tia docet de quantitate fyllabarum // Quarta vero
de accentuatiöe cum // nouis quibufdam fententiarum ad // ditionibus. //
Fol. 1^: MEliora funt vbera tua vino fragrantia : vngentis optimis. // etc.
Fol. 42^: C Expliciunt Tertia et Quarta partes // Alexandri grammatici
cum breui et vtili // expofitiöe. ImprelTe Met* Anno domini // Millefimo
quingentefimooctauo. (sie) II.
Heiligenstadii, B. Gym. (I. II. III. IV.); Diisseldorpii, B. Prov.
(I II).
214.
Coloniae, Quentell, a. 1508. Partes III. IV. cum commento.
44 foU. s. nimi., c. sign. Aij — Hiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Tertia et quarta partes do = // ctrinalis magiftri Alexandri
cü cömento valde vtili textus // dante intelligentiä fummariä. Quarü
tertia docet de qntita // te fyllabarü. Quarta vero de accentuatione cum
nouis qui // bufdam fententiarum additionibus. // Seqiiitur icon xylogr.
mayistrum cum 3 discipulis i'epraesentans. Fol. P: Proemium. // (M)Eliora
funt vbera tua vino fragrätia vngentis optimis Ca // ticoi^ etc. Fol. 44^:
C Alexandri grammatici due partes, tercia videli // cet et quarta finiunt
feliciter. ImprelTum Colonie // in officina quentell Anno. M.CCCCC.Vüj. i
Fol. 44^ vacat.
Coloniae, B. Ur.
215.
Basileae, sine typogr. nomine (lac. de Pfortzen), a. 1508.
Partium I. II. textus. 40 foll. c. sign. Aij — Eiiij, typi Goth., in 4®.
Fol. 1 (titulus) deest exemplari, quod nobis innotuit. Fol. 2": Pre-
fatio // ( )Cribere clericulis paro doctrina // le nouellis Fol. 25^ (c. sign.
Diij j)t'0 T>\): ( ) Ic iubet ordo libri vocum regi // men referari. // Fol. 40^:
Finit (,^ic) prima 2 fecunda partes Alexandri. // ImprelTe Bafilee. Anno
Millefimo // quingentefimo octauo. //
Luhecae, B. Ui\
Doctrinalis libri typis descripti CCLXV
216.
Parisiis, loannes Gaultier librarius, nomen typographi et
annus desimt exemplari in fine mutilo (c. a. 1508). Doctrinale a
lod. Badio Ascensio explanatum. Pars III. 76 foll. c. num. et
sign, aaij — kkiiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Tertia pars doctrinalis magiftri Alexandri. // Cum explana-
tione Afcentiana (sie) in multis caftigata. // Cui preterea recens addita
funt hec rudimenta // etc. Deinde sequitur icon xylogr. S. Genovefam (?)
repraesentans cum siihscriptione : M. lEHAN GAVLTIER; deinde: Venun-
dantur parifius a Magiftro lohanne gälte // ro In claufo brunelli in Inter-
fignio diue genouephes. // Fol.l^: Caput decimum De arte verfificatoria //
Tertia pars principalis doctrinalis Alexandri // cum interpretatione Afcen-
tiana //. Fo. LXX VI* : Finis doctrinalis Alexädri diligetiffime ab Afcefio //
explanati emedati et aucti : vt in frötib^ pmifTu) eft, // Sequuntur pro
ortographia eiufdem preceptiuncule. // Post has sequitur aliud eiusdem
auctoris commentariolum, quod quidem in hoc exemplari mutilum est.
Parisiis, B. S. Genov.
217.
Parisiis, de Marnef, sine anno (c. a. 1508). Doctrinale a
lod. Badio Ascensio explanatum. Pars III. 76 foll. c. num. et
sign. aaij. — kk.iiij., typi Rom. (in textu) et Goth. (in com-
ment.), in 4°.
Fol. 1^'. Tertia parf doctrinalis // magiftri Alexandri. // Cum expla-
natione Afcentiana (sie) in multis caftigata. // Cui preterea recens addita
funt hec rudimenta // etc. Deinde sequitur insigne typogr. cum siih-
scriptione: DE- MARNEF //. Fol. P: Tertia pars principalis doctrinalis
Alexandri // cum interpretatione Afcentiana. // Fo. LXXVP: Finis doc-
trinalis Alexandri diligentiffime ab Afcenfio expla s // nati emendati et
aucti : vt in frontibus premilTum eft. // Sequuntur pro otographia (sie)
eiufdem preceptiuncule. // Sequuntur in 4 foliis.
Parisiis, B. Maz. — Lihrum hune Godofredus de Marnef, caput
celeherrimae gentis typographorum, prelo siihiecisse videtur. Ille a. 1481
Parisiis artem suam exercere coepit. Cf. Dictionnaire de geogr. p. 999
et Hain-Burger p. 196.
218.
Coloniae, Mart. de Werdena, a. 1508 — 1509. Partes I. IL
cum Hermanni Torrentini et Kemponis Thessaliensis commen-
tariis. 6 foll. s. num. + 85 foll. c. num. + 1 fol. s. num. = 92 foll.
et 48 foll. s. num., c. sign, a — q4 et Ag — Ig, typi Goth., in 4^
I. Fol. 1^'. HErmanni Torretini inter // Grammaticos noftre tem //
peftatis viri litteratiffimi // cömentaria pulcherrima in primam // partem
doctrinalis Alexädri cü accu j // ratiffima vocabuloi;, interpretatione // etc,
Deinde: C Item in obtrectatores eiufdem Apologia. // C Et Epigrammata
duo //. Fol. 9P (c. num. LXXXV^^: Hie finem accipiüt commetaria littera-
CCL^Vi Bibliographia
tiffimi viii Hermfi ; // ni Torrentini etc. ImprelTa Colonie p Martina // de
werdena : prope domum Confiilatus : in vioo Burgenfi // (vel die Bnrgerftraes)
cömorantem. Anno diii Millefi- // mo Quingentefimo octauo In vigilia fancti
Thome apl'i. // Fol. 92^: Bartholonioi Colonienfis viri // litteratiffimi T hoc
opus Hexafticö //. Deinde: Herniäni Torretini Epigramma // ogdoaftichum
ad inuidum //. Fol. 92^' icon magistri cum 4 disctjmlis.
II. Fol. i«: COmmentaria in Secun // dam parte) Doetrinalis //
Alexandri. ab eruditiffinio viro // Kempone TheiTalienfi Hollädie // mgro
bonai^ artiü Parrhifienfi ,p anhelätib' Syntaxim potiffi // rnam grämatice
fpem luculeter Ttelligere iam dudü in hice // edita. // Sequitur icon eodem
qnae I. parti suhiecta est. Fol. 4S^: Conimetaria non parnni frugifera in
Se // cimdam Partem doetrinalis Alexandri // natione Normanni etc., l. 5.
in f.: ImprefTa Colonie per Martinü de werdena prope do // mü Confulat®:
in vioo Burgefi (vel : die Bnrgerftraes) // cömorantem. Anno poft verbi in
carnem aduentum // Millefimo Quingentefimonono. (sie) In vigilia Purifi-
ca ; // tionis beate virginis Marie. //
Londinii, 3lns. Br. (I. II.); Monasterii, B. Panl. (IL).
219.
Norimbergae, Hieron. Höltzel, a. 1508 — 1509. Partes I. — IV.
cum glosa notabili. 104 et 94 et 38 foU. s. nnm., c. sign,
aij — niiij et Aij — Miiij et aaij — eeiiij, typi Goth., in 4".
I. Fol. 1^: Prima pars doetrinalis // Alexandri cum fententijs nota-
bilibus 2 II vocabulorum lucida expofitiöe : non; // nullifq) annexis Argu-
mentis. // Sequitur icon magistri cum 9 discipnlis. Fol. 1^ icon xglogr.:
Christus, ante euni vir quidam sanctus, ad cuius ])edes iacet leo. Fol. 104^:
C Expofitio exemplorü textus prime partis Alexandri equiuoco ; // rum etc.,
l. 3. in f.: ImprelTa per Hierony ^ // mum Ilolt/.el. In famofa ciuitate Nurem-
bergenfi. Anno falutis noftre. Millefimo quingetefimo. 8. // Fol. 104^ vacat.
' II. Fol. 1^: Glofa notabilis Secü // de partis Alexfidri cum inter-
linialibus // expofitionibus textus eiufdem in planiffimis fententijs fub-
iun ; // ctis ppulchre ordinatis queftionibus atq) argumentis cum // re-
plicis etc. Fol. 1^: Probemium // (Q)Uampulcbra (sie) tabernacula tua // etc.
Fol. 94": C Explicit feliciter Sed'a pars Alexandri cum glofis // etc., l. 7.
inf.: p Hie // ronymum Hultzel imprefia. in // famofa ciuitate Nurem-
ber // ge. Anno incarnatiöis // dnice. Millefimo // quingentefimo // Nono. //
Fol. 94^ vacat.
III. IV. Fol. i«: Tercia et Quarta par s // tes doetrinalis Magiftri
Alexan ; // dri cum commento valde vtili : textus dante intelli ; // gentiam
fummariam. Quarum Tercia docet de // quantitate fyllabarum. Quarta vo
de accen // tuatiöe cum nouis quibufdam fenten s // tiarum additionibus. //
Fol. 1^: (M)Eliora füt vbera tua vino fragiä // tia etc. Fol. SS«: C Alexan-
dri grämatiei (lue partes. Tercia videlicet 2 Quarta finiüt feli s // citer.
ImpreO'e Nurembergae per llieronymum Iloltzel. Anno däi. 15()9. //
Fol. 38*^ vacat.
Monachii, B. Beg.; Batishonae, B. Prov.; Salishurgi, B. Coen.
Doctrinaiis libri typis descripti CCLXVII
220.
Phorcae, Thomas Anselmiis Badensis, a. 1509 m. Nov.
Partes I. IL cum Hermanni Torrentini et Kemponis Thessaliensis
commentariis. 8 foll. s. num. + 104 foll. c. num. =- 1 12 foll. et
55 foll. s. num., typi Rom., in 4^.
I. Fol. 1^'. Hermanni Torrentini inter gram // maticos noftr(j tepeftatis
uiri doctiffimi Cömetaria // in primam partem doctrinalis Alexandri, cü
iioca // bulorum interpretatione, quibufdam mendofis // fuperuacaneis & ob-
fcuris uerfibiis, uel // reiectis, uel in neriores & planiores // mutatis. etc.
Pag. XCIIII*: Finiunt commentaria Hermanni // Torrentini grammatici // a
nobis diligenter // reuifa //.
II. Fol. 1^: Commetaria clariffima in fecundä // partem doctrinalis
Alexandri ab eruditiffimo ui // ro Kempone ThelTalienfi Hollandiae, ma-
giftro // bonarum artium Parrbißenfi, pro anhe // lantibus Syntaxim po-
tiffimam grä // maticc fpeciem funditus intel // ligere, exactiffime in lu // cem
edita //. Fol. 55^: C Phorce in aedibus Thom^ Anflielmi Badenfis // Anno
domini. Millefimo quin // gentefmio nono // Menfe Nouem // bri. // Sequitur
insigne typographi. Fol. 55^ vacat.
Frihurgi Brisg., B. Un. — De tgpogt^apho vide adnot. ad nr. 211.
220*.
Leydis, lo. Severi, a. 1509. Pars. I. cum Hermanni Tor-
rentini commentariis. 1 fol. s. num. + Pag. II— LXXXI + 8 foll.
s. num. = 89 foll. c. sign. Aiij — Piij, typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Titulus huius // operis Hermäni (ruhro colore) Torrentini viri
doctiffimi omentaria pulcherri = // ma in pmam ptem doctrinalis Alexandri
cü ac- // curatiore vocabuloi^ interptatione qbufdä medo // fis fupuacaneis 2
obfcuris verfib^ vi' reiectis vel // in veriores j planiores mutatis etc.
(Tüuhi.'i variis ornamentis xylogr. marginattts est.) Fol. 1^: Proemium //
Pag. ij«: ( )Ectis as es a dat declinatio prima // Pag. LXXXI'': C Hie
üne) accipiüt cömetaria dotciffimi (sie) vi // ri Hermäni Torretini T pmä
pte Alexädri iü // tcio caftigata diligeterq) correcta etc., l. 2. inf.: Im-
preffum. Leydis p me lohäne fe • // ueri. Anno dni. M.CCCCC.IX, Foll.
82^ — 89^ .seqmmtur Bartholomaei Coloniensis hexastichon, Herrn. Tor-
renttni ejngranmia ad imndum, tabula (14 pagg.). Fol. 8W': Finis in-
dictio // hui^ operis. //
Aherdonae, B. Un. Descriptionem deheo viro rev. Ärchihaldo B. S.
Kennedy, professori nniv. Äherdonensis. — De Joanne Severi (Severe)
typograjjJio Lngdnnensi Batav. rf. Dictionnaire de geogr. p. 771.
221.
Basileae, lac. de Phortzheim, a. 1509. Partes I. — IV. cum
glosa notabili. 110 et 99 et 42 foll. s. num., c. sign, aij — xv
et Aij— Rv et AAij — GGiiij, typi Goth., in 4^.
I. Fol. i«: Prima pars doctrinalis Alexan // dri cu) fententijs : nota-
bilibus ^ vocabulorü // lucida expofitiöe : nönullis annexis argume // tis cu)
CCLXVlli 'Bibliographia
eorunde replicis : ad nouellorü in grä // niatica incipientiü profectü : cum
quibufdam // alijs additis ^p in fcietijs aliqualiter .puectis. // Sequitur icon
xylogr., eadem quae in no. 146. 170. 175. all. Fol. P: Glofa notabilis //
( )Anquä paruulis lac po ; // tum etc. Fol. 110^: C Expofitio textus etc.,
l. 2. inf.: ImprelTa Bafilee per magiftrü lacobü de phortzheim. Anno // in-
carnatiöis dominice Millefimo quingentefimonono (sie) //.
II. Fol. i«: Glofa notabilis feciide partis Ale // xandri cü inrerline-
alibus (sie) expofitionib^ textus eiufde et pla // niffimis fentetijs fubiüctis :
ppulchre ordinatis quefbionibuf // argumetis etc. Deinde seqtiitiir eadem
icon. Fol. 1^'. Glofa notabilis // (Q)Uam pulchra tabernacula tua // etc.
Fol. 99a: |[ Explicit feliciter fecunda pars Alexandri etc., l. 2. inf.: Im-
prelTa Bafi- // lee per magiftrü lacobü de Phortzheym. Anno domini Mille-
fi- // mo quingentefimo nono. // Fol. 99^ vacat.
III. IV. Fol. i«: Tertia et Quarta partes doctri j // nalis magiftri
Alexandri cum commento // valde vtili textus dante intelligentiä fum //
mariam. Quarü tertia docet de quätitate // fyllabarü. Quarta vero de ac-
cetuatiöe cum nouis quibufdä fententiai;, additionibus //. Sequitur eadem
icon. Fol. 1^: Proemium // (M)Eliora funt vbera tua vino fragrä // tia etc.
Fol. 42^: Expliciüt tertia 2 qrta ptes alexandri gräma // tici cü breui 2 vtili
expofitiöe. Imprell'e Bafilee per Magiftrü lacobum // de Pfortzheym anno
diii Millefimo quingentefimo nono. // Fol. 42^ vacat.
Monachii, B. Reg.; Cassellis, B. Gideonis Vogt. — De typoyrapho
vide adnot. ad nr. 139.
221*.
Lipsiae, Melch. Lotter, a. 1509. Partium I. II. textus.
46 foll. s. num., c. sign., typi Goth., in 4^
Fol. 1«: Textus prime // et fecüde parti ? // um alexandri //. Sequitur
icon xylogr.; inf ra: ImiireiTumhyptzk. II Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: { )Cribere
clericulis paro doctrinale // etc. Fol. 32^: ( )Ic iubet ordo libri vocü re-
gimen // etc. Fol. 45^: Imprefl*um Lyptzk p Melchiorem // Lotter Anno
dni. 'xv.cviiij. // Fol. 46 vacat.
Heilig enstadii, B. Gymn.
222.
Antverpiae, Michael (Hillen) de Hoochstraten, anno 1509.
Textus Alexandri cum notis in margine.
Cf. Catal. Bihl. della Failli (Änvers 1878) no. 895.
223.
Cracoviae, impensis loannis Haller, a. 1510. Pars II. cum
commentario loannis de Glogovia. 105 foll., s. num., c. sign,
a — siij, typi Goth., in 4".
Fol. 1^: Exercitiü fcd'e partis // Alexädri magiftri lo // hannis de
Glogouia. // Sequitur icott xylogr. insignia Poloniae, Lithuaniae et urhis
Cracoviae 7'epraesentans una cum monogrammate lihrarii li- Fol. 1^: Sin-
taxis commendatio. // Alexandri Gallici que plurimi or // dinis minoij etc.,
ut in editione a. 1504 (no. 184.); l. 5. ittf.: ImprelTum eft aüt hoc opus
Doctrinalis libri typis descripti CCLXIX
ad impenfas optimi liuma // niffimiq) viri diii lohannis Haller Ciuis Craco-
uienfis. viroi;. do ; // ctoi^ fautoris excelletiffimi Anno xpi lefu faluatoris cur-
rete. 1510 // Nunc vero ^ppofitü in noTe eiufde faluatoris. eiufq) genitricis
Marie // virginis digniffime Feliciter incipio. // Fol. 105^: Exercitiü fecunde
partis Alexandri Galli // Cracouie impenfis fpectabilis viri dni lo 5 // hannis
haller imprelTum finitüq) feliciter // in vigilia annunctiationis Marie vir-
ginis illibate. Anno chriftiane falutis. Millefimo // quingentefimo decimo. //
Laus deo gloriofo. //
Cracoviae, B. Un. — De loannts Haller lihrarn, civis et senatoris
Cracoviensis priorihus Docttinalts edüionihiis vide nr. 158 et 184. Lide
ah a. 1510 proprtam ofßcinam Cracoviae instüiiisse videtur. Nonnen eins
in lihris typis expressis conspicitur tisque ad a. 1521. Cf. Dictionnaire
de geogr. p. 372 sq.
223*.
Parisiis, lodocus Badius Ascensius, a. 1510. Partes I. — III.
cum Ascensianis explanationibus, castigationibus et additionibus,
84 foll. s. num., c. sign, aij — liiij, et 84 foll. s. num. c. sign.
A— Liiij, et Fo. LXXVI + 4 foll. s. num. = 80 foll. c. sign, a— kiiij,
typi Rom. (in textu) et Goth. (in comment.), in 4^.
1. Fol. 1^: Doctrinale Alexandrinü // Cum Afcenfianis explanationi-
bus : caftigatiöibus : // & additionibus compluribus recentius adiectis : //
De quibus quidam ad ipfum Afcenfium. // Seqimntur 5 disticha, quae in-
cipiunt: Prodit Alexander tunica redimitus honesta // Atq) nouo terfa
pumice vefte falit. // etc. Deinde sequitiir 3 typographorum operi inten-
torum icon, quae inscripta est: prelü afcefianü. Infra: Proftat Parrhifiis in
vico fancti lacobi in aedibus loannis parui : & ipfius Afcenfii. // Fol. l^i
lodocus Badius Afcenfius eruditis cultiorum lit // terarum praeceptoribus. S. //
siihscr. l. 2. inf.: Ex aedibus noftris ad Idus Dece // bris. Anni millefimi
qningentefimi decimi. Fol. 84^: Finis primae ptis grämatice Alexandrinae
cü eme- // dationib^ additionib® & caftigationib^ afcefianis. //
IL Fol. 1^: Syntaxis Afcenfiana //. Fol. 44^: C Hec funt lector
optime quorum aut frigide aut parum // aut omnino non meminit Alexan-
der : vnde ea ad frötem // fecunde illius partis duximus afferenda. //
Fol. 45^: Secunda pars ac Cap. vni. // lodoci Badii Afcenfii in Secüdä parte
doctri // nalis Alexandrini breuis & dilucida explanatio //. Fol. 84^: Finitur
fecunda pars. //
III. Fo. I«: Caput. X. de arte verfificatoria //. Tertia pars principalis
doctrinalis Alexandri cum in // terpretatione Afcenfiana. // Fo. LXXVI*:
Finis doctrinalis Alexädri rurfü diligetilTle ab Afcefio // explanati emen-
dati & aucti. vt in frötibus pmilTum eft. // Sequütur pro orthographia
eiufde pceptiüculae. // Fol. 80^^: Finis compendij Afcenfiani // Habes itaq)
lector fere quae grämatica pftare pöt. etc.; l. 2. inf.'. Ex officTa noftra ad
Caledas Feb. anni. M. D. X. Apud Parrhifios. // Fol. 80^ vacat.
Aberdonae, B. Un. (I. IL III. uno vol. compreh.). Descriptionem
mecum communicavit rev. vir Archibaldiis R. S. Kennedy, universitatis
Aberdonensis professor. — Pars II L, ut ex subscriptione conicio, ad
CCLXX Bibliographia
priorem qiianduin cdüioncni pcrtmere videtur. De typoyrapho cf. udnot.
ad nr. 184*.
224.
Phorcae, Thomas Anselinus ßadeiisis, a. 1510, m. Dec.
Partes I. IL cum Hermanni Torrentini et Kemponis Thessaliensis
commentariis. 8 foll. s. num. + 90 foll. c. num. — 98 foll. et
52 foll. s. num.j c. sign, typi Rom., in 4^
I. Fol. i«: Hermanni Torrentini inier gram // maticos iioftrQ lepoftatis
iiiri doctinimi Cömebaria // in primä parlcm doctrinalis Alexandri, / cü uo-
ca // bulorü interpretatione, quibufdam mendofis // fuperuacaneis & obfcuris
ucrfibus uel reic // ctis, uel in ueriores & planiores mu // tatis, Demum dili-
genter ab // auctore recognila. Addi // tis im marglnc termi // nationibus,
cun // ctifq), uocabu // lis cO dicti // onü in // dice. // (Tituliis ruhro colore
cxaratus est.) Fol. 98^: Finiunt commentaria Hermanni // Torreniini
grammatici // a nobis diligenter // reuifa //. In ultimi folii ixiyina aversa
(fol. 98^) iüulus est hie:
n. Fol. i«: Commelaria clariffima in fecundam // partem docvrinalis
Alexandri ab eruditiffimo uiro // Kempone TheHalienfi Hollandiac, magiflro
bo ii narum artium Parrbifiensi, })ro anhcsbantibus // Syntaxim potiffimam
grammaticae fpe // cium funditus inlelligere, exactiffi // me in lucem edila. //
Fol. 52^: C Pborce in aedibiis Thomq Anflielmi Badenfis // Anno domini.
Millefimo quiiigentolimo // decimo. Menfe dccembri //. Sequttur insi'jne
iijpoy rapid. Fol. 52^ vacut.
SaiKjalli, D. Coen. — De tf/po(/rapho cide adnot. ad nr. 211.
224*.
Antverpiae, Mich. Hillen de Hoochstraten, anno 1510.
Partes I. II. cum Hermanni Torrentini et Kemponis Thessaliensis
commentariis. Fo. LXXHI + 4 foll. s. num. = 77 foll. c. sign.
Bi-rPiij, et 58 foll. s. num., c. sign. Aiij — Liij et 4 foll. c. sign.
Mj— Mij = 62 foll., typi Goth., in 4^
I. Fol. 1 (titulus) dcest. Fol. 5": C Dt; prima declinatione // REctis
as. es. a. dat dcclinatio prima // Fo. LXXIH^: Apologia liermäni torretini
obtrectalorib^ refpödetis //. Fol. 77^: C Pctri nehenn'j drofhagii (.sie) ii
Epigräma in elegä // tiffimü opus grämaticü Hermanni Torreniini // viri
doclissimi. Sequidiir 5 disticha; deinde: Et hie eil Unis. Deo laus i gloria
trinus (sie), ll C ImprefFum Antwerpie 4.) Miehaele hillen de // Hooch-
straten <ppe cemeteriü bte (sie) Marie virginis // Circa tria eandelabra
Aimo M.CCCCC.X. menfis // Augufii. // Fol. 77^ icon xylogr. Adam am et
Evnm repraesentans; in nicdio clypeus est, in cuius superiore parte aquila,
in inferiore tres turres conspiciuntur.
H. Fol. 1^: Secunda comen // tariorü keponis // (ruhro colore) ThelTa-
lienfis in fecundä doctrinalis Alexandri p ; // tem editio Poft Cömentarios
fequütur carmina l epigranunata eiufdem Kemponis //. Sequitur icori xyloyr.
4 elypeos repraesentans; in media icone: ms. Fol. V>: Prefatio //. Fol. 2"^:
De regimine NoTatiui // HIc iubct ordo libri vocü regimen referari //,
Doctrinalis libri typis doscripti CCLXXI
Fol. 58^: Fiiiis // C Secunda cditio cömentariorum fccuiidc partis magiftii
Keniponis fineni accipit. // Scquuniur 4 füll. Keivponis carndna ci c2)ifjrant-
mata contincntia. Fol. 62^: C Impreiruin Antwcrpie Impciifis michaelis
hoocliftrate // Laus deo oninipoteiiti //.
Aherdonac, B. Un. Descriptioneui niecuni coninmnicavü vir rcv.
Ärchibaldiis lt. S. Kennedy, j^'^'ofessor univ. Äherdonensis.
225.
Sine loco, typogr. nomine et anno (Noriml)crgae, Wolf-
gangus Huber, c. a. 1510), Doctrinalis textus cum annotationi-
bus et exemplis in margine positis. Partes I. et 11. 48 foll.
s. num., c. sign. Aij — Fiiij, typi Goth., in 4^
Fol. i*: Alexander doctriiiale dictus cü // fuis aiiiiotatiouib^ et
exem < // plis in margine pofitis. // Sequüur icon xyloyr.: mayider dextra
manu lihnon, sinistra vir y am tenens, ante eum 6 discipiili. Fol. 1^: icon
xyloyr.: Chridus in cruce iie^idens, sanctis circumdatiis; in superiorc
maryine inscrijdio leyitnr: lefus Celefte Rofarium. // Fol. 2^'. Prohemiü
Alexandri. // (S)Cribere clericulis pa;//ro doctrinale nouellis li. Fol. 31^:
Explicit prima pars Alexandri.// Fol. 48^: Finit fecunda pars Alexandri.//
Vmdohonae, B. Caes. — De loco et typoyraplio cf. no. 233.
225*.
Cadomi, Michael Angier (librarius), sine anno (c. a. 1510).
Doctrinale cum glosa notabili. Fol. sign, a — D, typi Goth., in 4".
Fol. i«: Glofa notabilis fu // per Alexandri Doctrinale in quattuor //
partes divifa, cum interlinearibus tex // tus expofitionibus, atque quibufdani
que // ftionibus fimulque argumentis cum re // plicis, iuvenibus in gramma-
tica docen // dis apprime neceffaria. // Sequitur yrande insiyne typoyraphi
cum siihscriptione'. 11) fönt ä vendre au Mont Saint Michel a Caen, en la
maifon Michel Angier pres les Cordeliers. Fol. 1^'. P. E. Mol ihnen fis (^6tt;^
ordinis fancti Benedicti ad iuvcnes epigramma. Sequuntur 5 didiclia.
Fol. uU.^ eadem icon, quae fol. 1^ suhiecta est.
Cenomanis (au Mann), B. Ur. Descriptionem liheralissime »lecum
communicavit Leopoldus Delisle. — De lihrario ex eiusdem viri doctisstnii
libello, qui inscribitur: Fasai sur Vimprinierie et la librairie ä Caen,
de 1480 ä 1550 (Extraits du Bulletin de la Societe des Antiquaires de
Norniandie, Tome XV.) Caen 1891, haec conimemorare liceat. Michael
Anyier, natus in Andecavis, j^ostquam ab a. 1500 Cadomi in Roberti
Mace taberna libraria mercaturam cognovit, a. c. 1508 in eadem urbe ac
simul Roiomayi librariam aperuit et Laurentio Hostinyue typoyraplio ar-
cessito duobusque e familia Roberti Mace sociis assumptis usque ad a. 1548
maynam et copiosant fecit mercaturam.
226.
Antverpiae, Michael Hillenius de Hochstraten, a. 1511,
d. IV. m. lan. Pars II. cum commentariis Kemponis Thessa-
liensis, 62 foll. s, num., c. sign. Aiij — Mi (?), typi Goth., in 4^
CCLXXII feibliographia
Fol. i«: Secunda cömen // tariorü keponis (ruhro colore) li Tlieira-
lieiifis in fecundam doctrinalis Alexädri // partem editio Poft Commentarios
fequuntur // carmina 2 epigrammata eiufdem Kemponis //. Sequitur icon
xyloyr.: qiiatuor clypei sanctos quosdam repr-aese'ntantes. Fol.P: Prefatio //.
Fol. 58^: C Finis // C Secunda editio cömentariorü fecunde partis // ma-
giftri Kemponis finem accipiüt //. Fol. 62^: C ImprelTum Antwerpie per
me Michaelem hillenium // [de] hoclistraten Anno diii Millefimo quingen-
tefimo vnde // [cimo] quarta menfis lanuarij. Deo gracias. // Sequitur icon
xyloyr., quae quidem in exemplari, quo uti nohis licuit, dilacerata est.
3foyu9itiae, B. Ur. — Subscrt2)tio in locis, quos uncis inclusimtis, a
nohis suppleta est.
226*.
Basileae, Adam Petri de Langendorf, a. 1511, d. VI. Kai.
Apr. Partes I. — III. cum Hermanni Torrentini, Kemponis Thes-
saliensis, Andreae Guterii Cerasiani commentariis. Pars L : 40
foll. s. num. + Fol. I-CXV + 3 foll. s. num. = 158 folL, c. sign.
AAij— CCiij + a— bv + Aa— Biiij + a— pg. Pars IL III. : 4 foll.
s. num. + Fol. I-LXXXIIII == 88 foll., c. sign. A— K5, typi Goth.
(in quibusdam locis typi Rom.), in 8^
Fol. i«: Doctrinale totius grä- // matices artis cöpendiofe in vnuni
digeftum : iuxta // ipfius fpecierü pofitiue / dyafinthetice / profodieq) // cal-
culationem : ab eruditiffimis huius fcientie pro- // felTorib® / diligenter gnareq)
elaboratum. // Sequitur index sinyularum partium, quae toto lihro con-
tinentur. Deinde: I. 5. II. // BASI (sequitur insiyne typoyraphi) LEA. //
C Tabula Omnium // predictorum Alphabetica. //
I. Fol. 37^: C Hermanni Tor- // retini / inter grämaticos noffcrQ te-
peftatis viri do- // ctiffimi Commentaria / in primä partem doctrina j^ lis
Alexandri : cum vocabulorü interpretatione : // quibufdam mendofis / fuper-
uacaneis et obfcuris // verfibus / vel reiectis / vel in veriores et pla- // niores
mutatis. Demum diligeter ab aü // ctore recognita. Additis T margine ter //
minationibus / cunctifq) vocabulis : // cum dictionü indice : atq) cü quadä //
noua illucubratione interliniali // ipfius textus / fcholafticis // accomodata. //
Fol. 157^: Finiunt Commentaria Hermanni Torrentini grammatici // in
primam partem // Alexan- // dri. // Fol. 158^ index. Fol. 158^ vacat.
IL III. Fol. 1^: C Cömentaria cla- // riffima in Secunda parte doc-
trinalis Aloxan // dri / ab eruditiffimo viro kepone ThefTa- // lienfi hollädie :
^p anhelantibus Syn // taxim potiffimä grämatice fpecie // füditus intelligere :
exa- // ctiffime in lucem // edita // C Cui tertie partis extracta // connec-
tuntur infignis viri // Andree guterij // Cerafiani //. Fol. LXXXIIII«: C To-
tius doctrinalis grämaticae fcietiae // finit cöpendiofa exaratio : Induftria // &
impenfa prouidi viri Ade Pe // tri de Langedorf : calcogra // phiae gnari :
nuper ex ,p- // pria officina vrbis // Bafileae Anno // dni 1511. 6. // kal'.
apri // lis. // Sequitur index. Fol. LXXXIIII^ vavat.
Cassellis, B. Gideonis Voyt.
Doctrinalis libri typis descripti CCLXXIII
227.
Daventriae, lac. de Breda, anno 1511, d. VIT. Kai. Dec.
Pars IL cum expositione. 34 foll. s. num., c. sign. Aij — Fij,
typi Goth., in 4^.
Fol. i«: Secüda pars doctiina // lis Alexädri familiari ac cöpendiaria //
expofitöe enarrata aiictorüq3 // exemplis ac fequüda // ria caftigatöe // ex-
culta II '[' II Seqaüur icon xyloyr. episcojnini cum sacerdote repraesentaus ;
in lemnisco hijüiir: loänes Bergis //, Fol. 34^: C Impreiru) Dauentrie
per me. lacobü // de Breda. Anno dni. M.d.Xj, Vij. kaledas Decebris //.
Fol. 34^ vacat.
Oxoniae, B. Bodl.
227*.
• Daventriae, Rieh. Pafraet, a. 1511, m. Nov. Pars IL cum
Kemponis Thessaliensis commentariis. 69 foll. s. num., c. sign.
Aj— Mv, typi Goth., in 4\
Fol. 1^: Secunda commetariorü // Kemponis ThefTalienfis in fecun-
dam doc // trinalis Alexandri partem iam revi // fa atq) emendata editio
Poft. // commentarios fequuntur // carmina et epigräma // ta eiufdem Kern //
ponis. // Fol. 1^: GRammatioa est recte loquedi. recte scribedi scientia
origo et fons oTm // etc. Fol. 2^: ( )Ic iiibet ordo libri regimen vocum //
referari etc. Fol. 69^: ImprelTum Dauentrie in litterato // ria ofRcina Richardi
pafraet Anno do // mini M.D.xi. in profefto Catharine vir // ginis menfis No-
vembris //.
Monastern, B. Paul.
228.
Tubingae, Thomas Anselmus Badensis, a. 1511, m. Dec.
Partes I. IL cum Hermanni Torrentini et Kemponis Thessaliensis
commentariis. 8 foll. s. num. + Fo. I— XC + 1 fol. s. num. = 99
foll. et 51 foll. s. num., typi Rom., in 4^
I. Fol. i«: Hermanni Torrentini inter gram // maticos noftrae tepe-
ftatis uiri doctiffimi cömetaria // in primä partem doctrinalis Alexandri,
cü uoca // bulorü interpretatione, quibufdam mendofis // fuperuacaneis &
obfcuris uerfibus uel reie // ctis, uel in ueriores & planiores mu // tatis etc.
(Titulus ruhro colore impressus est.) Fol. 99^: Finiunt commentaria Her-
manni // Torrentini grammatici // a nobis diligenter // reuifa //. Fol. 99^ titulum
exhihet himc:
IL Commentaria clariffima in fecundam// partem doctrinalis Alexandri
ab eruditiffimo uiro i Kempone ThefTalienfi Hollandiae, magiffcro bo // narum
artium etc. in lucem edita //. Fol. 51^: Tubingae in aedibus Thomae
Anshelmi Badenfis // Anno M.D.Xl. Menfe decembri. // Sub illuftri principe
Vdalri // co Vuirtenbergenfi. // Sequitur insigne typographi. Fol. 51^ vacat.
Maihmgae, B. Princ; Oxoniae, B. Bodl. — De Thoma Änselmo
Badensi typograpJio cf. Carolus Stetff, der erste Buchdruck in Tübingen
(Tübingen 1881) p. 94 sq., et adnot. nostra ad nr. 211.
Monmnenta Germaniae Paedagogica XXI XVm
CCLXXIV Bibliographia
229.
Augustae Vindelicorum, lo. Schoensperger, a. 1511. Alexan-
dri doctrinale cum aliis huc pertinentibus. 4^
Cf. Panzer VI. p. 139 iw. 55. — loamies Schoensperyer a. 1481 — 1524
Augustae Vindelic. artem typographicani exercuit. Ctiius libris cix un-
quam elegantioi^es prelum reliquerunt. Cf. Dictionnaire de yeoyr. p. 130.
230.
Venetiis, Petrus de Quarengiis, a. 1512, d. XX. m. Oct.
Doctrinale cum commento [Ludovici de Guaschis]. 84 foll. c.
num. et sign. A^ — La, typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Doctrinale cum // commento. // Sequüur icon xyloyr. Ga-
hrieleni atujeluni repraesentans. Fol. 1^ vacat. Fol. 2^: Prohemium //
C Opus Alexandri Grammat>ici pro eruditione puerorum incipit. // C Iftc
liber diuiditur in tres libros partiales. In quoru) primo Alexander tra- //
etat de ethymologia etc.; l. 8.: (S)Cribere clericulis // paro doctrinale no //
uellis etc. Fol. 84^: C ImprelTum Venetijs per magiftrum Petrum de
quarengijs. An- // no domini. 1512. die. 20. Octobris. // Regiftrum. //ABC
D E F G H I K L Oes funt quaterni : pter L duernus. // Fol. 84^ vacat.
Romae, B. Nat.; Bononiae, B. Un. — Petrus de Quarenyiis de Pa-
lazayo territorii Beryontensis a. c. 1487 Venetiis typoyraphus consederat.
Cf. Hain-Buryer p. 254.
231.
Tubingae, Thomas Anseimus Badensis, a. 1512, m. Dec.
Partes I. IL cum Hermanni Torrentini et Kemponis Thessaliensis
commentariis. 8 foll. s. num. + Po. I— XC + 1 fol. s. num. -= 99
foll. et 51 foll. s. num., typi Rom., in 4".
I. Fol. i«: Hermanni Torrentini inter gram // maticos noftrae tepe-
ftatis uiri doctiffimi cömetaria // in primä partem doctrinalis Alexandri / cü
uoca // bulorü interpretatione / etc. (14 lineae tituli ruhro colore impressae
sunt.) Fol. 99^: Finiunt commentaria Hermanni // Torrentini grammatici //
a nobis diligenter // reuif« (sie) ii. In fol. 99^ titulus est hie:
II. Commentaria clariffima in fecundam // partem doctrinalis Alexan-
dri ab erudiiiffimo uiro // Kempone Theiralienfi Hollandiae / magiftro bo //
narum artium etc. in lucem edita. // Fol. 51^: Tubingae in aedibus Thomac
Anshelmi Badenfis // Anno M.D.xn. menfe decembri // fub illuftri principe
Vdalri // co Vuirtenbergenli // Sequitur insiytte typoyraphi. Fol. 5P vacat.
Danustadii, B. M. Duc. (Hofh.); Vindohonae, B. Caes.; Frihuryi
Brisy., B. Un.; Tubinyae, B. Un. — De illustri typoyraplco vide supra
nr. 228.
232.
Antwerpiae, Willi. Vorsterman, a. 1512. Pars 1. cum Her-
manni Torrentini commentariis. 90 foll. c. num. Pag. ij — Pag.
LXXXl et sign, aiij— Piij, typi Goth., in 4».
Üoctrinalis libri typis descripti CCLXXV
Fol. i«: Titulus huius // Operis Hennanni Torrentini in Alexandra
vti- // liffima commentaria : ad vnguem tercio ca- // ftigata atqj amplificata
per ipm Erat // enim a librarijs plurimum // deprauata /. // C Ad Lectorem //
sequuntur 4 disticha; detnde: C In aedibus Wilhelmi vorfterman Im-
pref- // fus fum ego. // (Titulus partim ruhro colore exaratus est.) Fol. 1^:
Prohemium //. Fol. 90": C ImprelTum Antwerpie Per // me Wilhelmü
vorfter // man Anno dili. M // CCCCC.Xij. // Fol. 90^: C Bartholomei Coloniefis
viri litteratiffimi // in hoc opus hexafticon. '§. // deinde: C Hermanni Tor-
rentini ad inviduni // (4 disticha).
Moguntiae, B. Ur. — De typograpJio vide adnot. ad nr. 103.
233.
Norimbergae, Wolfgangus Huber, a. 1512. Partium I. IL
textus cum annotationibus et exemplis. 43 foll. s. num., c. sign.
Aij— Piiij, typi Goth., in 4«.
Fol. i«: Alexander doctrinale dictus cum // fuis annotatiöibus et
exem s // plis in margine pofitis. // Seqtiitur icon xylogr. : magisfer virgam
mann tenens, ante eiim 9 discipuli. Fol. P icon xylogr.: Christus in
cruce jwndens viris sanctis circumdatus; siipra inscrijjtio est: C lefus.
Celefte Rofariü. Fol. 5«: Prohemium Alexandri //. Fol. 30^: C Finis
prime partis Alexandri. // Fol. 43^: C Finis fecunde partis Alexandri. //
|[ ImprefTum Nurnberge p wolffgangü Huber. // Anno domini Millefimo-
quingetefimoduodecimo (sie) II.
Oxoniae, B. Bodl. — Wolfgangus Huber filius videtur fuisse Ämhrosii
Huher, qui inde ah a. 1498 Norimbergae artem typographicam exercuit.
233*.
Coloniae, Mart. de Werdena, a. 1512 — 13. Partes I. II.
cum Hermanni Torrentini et Kemponis Thessaliensis commen-
tariis. 85 foll. c. num., + 7 foll. s. num. = 92 foll. et 60 foll.
s. num., in 4«.
Cf. Cat. der Bibl. des ehemal. Carthänser-Klosters Biixheim. Auction
in München am 20. Sept. 1883 (XXX. Carl Förster' sehe Kunstauction,
IL Abth.) no. 2363.
234.
Daventriae, Theodoricus de Borne, a. 1513. Partes I. IL
cum Hermann! Torrentini et Kemponis Thessaliensis commen-
tariis. 88 foll. c. num. Pag. II — Pag. LXXXI et sign. Aij — Piiij
et 67 foll. s. num., c. sign. Aij — Miij, typi Goth., in 4^
I. Fol. 1": Titulis hui^ opis ^. // Hermanni Torrentini in // Alexan-
drum vtiliflima commentaria // ad vnguem iä tertio caftigata atq) // per
ipfum amplificata Erant // enim a librarijs pluri // mum depra // uata // etc.;
sequuntur 12 lineae tituli, qui rubro colore impressus est. Fol. 1^: Pro-
hemium //. Fol. 88^^, col. 4.: C Finis // C Ex officina li // teraria Tduftrii //
viri ^pbatiq) opi // ficis Theodori ; // ci de Borne An. // Saluator*. M.//D.^Xiij.
Nono. // Kaien. Apri. //
xvni*
CCLXXVI Bibliographia
IL Fol. i«: Secunda commentariorum // Kemponis Thefralienfis in
fecundam // doctrinalis Alexandri partem iä re // uifa atq) itei^ emedata
editio // Poft cömentarios fequü // tur carniTa et epigrä // mala eiufdem
Köponis //. Seqiiihir tcofi xylogr.: angelus pnnios honiines e 2mradiso
expellens. Fol. 1^: Prohemium. // Fol. 57^: C Finis // C Secunda editio
cömentariorum fecunde ptis // magiftri kemponis finem accipit //. Sequim-
tiir carmina quaedam Kemponis. Fol. 67^: C Excufum in officina literaria
induftrij // viri ,pbatiq) opificis Theodorici de // Borne ciuis Dauetriefis
Nono // Kaien. lunij Anno a natiui // täte Ghrifti optimi max. // M.D.^'Xiij //.
Oxoniae, B. Bodl. — Theodoricus de Borne tertius typographiis Da-
ventriensis fiiit; praecesserunt eum Richardiis Paffraet et lacohus de
Breda, de quihus vide adnot. ad nr. 25 et 58.
235.
Venetiis, Melchior Scissa, a. 1513, d. VIII. m. Iiin. Doctrinale
cum commento [Ludovici de Guaschis]. 84 foll. s. num., c. sign.
Aa— La, typi Goth., in 4«.
Fol. 1^: Doctrinale cum // commento. // Sequitur icon xylogr.: ma-
gister cum 8 discipulis ; deinde insigne typographi. Fol. 1^ vacat. Fol.2<^:
Prohemium // C Opus Alexandri grämatici pro eruditioe puerorü fuf-
cipit. (sie) II C Ifte liber diuiditur in tres libros partiales. In quoi^ primo
Alexander tractat // etc. Fol. 84<^, l. 3. inf.: C Iniproflum Venetijs per
Melchiorem Scffa. (sie) Anno dfli. 1513. die. 8. luni.j. // Regiftrum. // a b c
d e f g h i k 1 Omnes quaterni : preter 1 ducrnus (sie). Sequitur insigne
typographi. Fol. 84^ vacat.
Bononiae, B. Ur.
236.
(Londinii), Rieh. Pynson, a. 1513. Textus Alexandri cum
Sententiis et constructionibus. Typi Goth. in 4^.
In fine: C Libro doctrinali Alexandri Richardus Pynson vigilanter
correcto finem felicem imprimere iubet. Anno dni M.CCCCC.Xüj.
Cf. Ames Herbert, Typographical Antiquities etc. (London 1785)
p. 259. — De typographo vide adnot. ad nr. 189.
237.
Tubingae, Thomas Anseimus Badensis, a. 1514, m. lul.
Partes 1. IL cum Hermanni Torrentini et Kemponis Thessaliensis
commentariis. 8 foll. s. num. + Fo. I— XC + 1 fol. s. num. = 99 foll.,
et 51 foll. s. num., typi Rom., in 4^
I. Fol. 1^: Hermanni Torrentini inter gram // maticos noftrae tepe-
ftatis viri doctiffimi cömetaria // in primä parte doctrinalis Alexädri, cü
uooabu // lorü interpretatione, etc. (Titulns ruhro colore impressus est.)
Fol. 99<^'. Finiunt commentaria Hermanni // Torrentini grammatici // a nobis
diligenter // reuif« (sie) //. In fol. 99^ titnlns est hie:
II. Commentaria clariffima in fecüdam // partem doctrinalis Alexandri
ab eruditiffinio uiro // Kcmpone Thedalienü Holiandiae, magiftro bo // narum
I
Doctrinalis libri typis descripti CCLXXVII
artium etc. in lucem edita. Fol. 51<^: Tiibingae in aedibus Thomae Ans-
helmi Badenfis // Anno, M.D, Xiiij, menfe lulio // fub illuftri principe Vdal-
ri // CO Vuirtembei-genfi. // SequiUir insigne ty2)ograj)}n. Fol. 5P vacat.
Friburgt Brisg., B. Un.; Tuhingae, B. Un.; Bnsüeae, B. Un.;
Turici liehet., B. Ur.; Chremissae Monasterii Ätistr., B. Coe7i.
238.
Norimbergae, Hieron. Hoeltzel, a. 1514. Partes I. — III. cum
Hermanni Torrentini, Kemponis Thessaliensis, Andreae Gutterii
Cerasiani commentariis. 91 et 53 foll., typi Goth. (in quibusdam
locis typi Rom.), in 4^
I. Fol. 1^'. Doctrinale totius grä // matices artis cöpendiofe in unü
digeftü // iuxta ipius fpecie^ pofitive : dyafynthetice : .pfodieq) calculatione :
ab // eruditiffimis huius fcietie ^pfelToribus diligeter gnareq) elaboratü //.
Seqiiüur index singularum partium, quae hoc lihro continentur; deinde
icon xylogr. et subscriptio : Venundant Nuremberge p Hiero // nymü Holtzel
in platea iudeorum //. Fol. 91^: Finiunt Commentaria Hermanni Torren-
tini // grämatici in Primam partem Alexandri //.
IL ni. Fol. 1^ vacat. Fol. 1^ : Commetaria clariffima in Secun // dam
partem Doctrinalis Alexandri ab eruditiffimo // viro Kempone ThelTalienfi etc.
in lucem edita. Cui Tercie partis extracta con // nectunt infignis viri Andree
Guterij Cerafiani //. Fol. 42^, l. 13.: Expliciunt cömentaria in Secundam
partem // Fratris Alexandri perlucida : magi // fbraliter pridie a perdocto //
magifbro Kempo // ne commen // tata //. Fol. 42^: Profodia ex tercia Alexä//
dri doctrinalis parte compendiofe notata etc. Fol. 55«, /. 7. inf.: Finiunt
extracta Gutterij Tertie partis Alexandri // Totius doctrinalis grämatice
fcientie finit cöpendio // fa exaratio. Induftria 2 impenfa ,pvidi viri Hiero //
nymi Höltzel : calcographie gnari : nup ex ^p // pria officina urbis Nurem-
berge in Vigi // lia Symonis z Jude apoftolorü // Anno domini 1514 //.
Fol. 53^ vacat.
Maihingae, B. Princ.
239.
Coloniae, Martinus de Werdena, a. 1514. Pars IL cum
Kemponis Thessaliensis commentariis. 60 foll. s. num., c. sign.
Aij — Kiiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1«: SEcunda cömentariorü Kem // ponis thelTalienfis in fecundä //
doctrinalis Alexandri partem edi // tio. Poft cömentarios fequuntur car-
mina et epi = // grammata eiufdem Kemponis. // Sequitur icon xylogr. ma-
gistrum cum 4 discipulis repraesentans. Fol. 60^: ImprelTum Colonie per
Martinum de wer // dena : inclyte ciuitatis Colonienf ciuem in vi- // co vulgo
dye Burgerftraeß ad domü confula- // rem cömorantem. Anno. M.CCCCC.Xüij.
Ipfo // die beati Urbani pape. //. Fol. 60^ icon xylogr. insignia urbis Co-
loniae repraesentans.
lenae, B. Un.
CCLXXVIII Bibliogiaphia
240.
Augustae Vindelicorum, sine typogr. nomine, (lo. Schoens-
perger) a. 1514. Partium I. IL textus cum continuationibus etc.
94 foll. s. num., c. sign., typi Goth., in 4^.
Fol. i«: Textus ambarum // partium Alex.andri cü con // tinuationibus.
Exemplorum quoq) // fignis in margine aiinotatis. // Donatus Minor cum
verbis // Subfbantiuis : anormalis 2 defectiuis // Puerilia fuper donatum. //
Dominus que pars. // Et regulc congruitatis cum // Conftructionibus. //
Catlio in latein // durch Sebaftianum // Brand goteütscht //. hi fme\ Ex-
prefTa et nouiter // elaborata Augusta (sie) urbis Vin // delico. Anno vir-
ginei par // tus M.CCCCC // Xiüj //. Seqmtiir icon xylogr.: Jesus infans in-
strumenta passionis gerens.
Oeniponte, B. Un. — De typogr apho cf. adnot. ad nr. 229.
241.
Parisiis, lean Herouf, sine anno (c. a. 1514). Doctrinale
cum glosa Focaudi Monieri et additionibus loannis Bernier.
122 foll. s. num., c. sign. Aij — Uiij, typi Goth., in 4^.
Fol. 1^: DOctrinale alexandri de villa dei cum // glofa Focaudi mo-
nieri et additioni = // bus magiftri lohannis bernier recenter ad ; // iectis vna
cü quotationib^ T margine appofi // tis vt etia) legentibus primis intuitibus
cö- // tenba pateät. ImprelTum Parißi per lohäne // herouf. // Sequitnr in-
signe tyx)ographi ; demde: Focaudi monieri in magiftri Alexandri // de villa
dei laudes Carmen elegiacum. // (Carmen seqiiiiur in pagina aversa.) In
fine: Doctrinale Alexandri vna cum glofa f o = // caudi monieri atq) nönuUis
pluribus in lo = // eis fuperadditionibus per magiftrum lohä ; // nem bernier
appofitis ImprelTum parifius // per lohänem herouf cömorantem in vico /i
nouo noftre düe ad interfigniü facti Nicolay. //
IVecis, B. Ur. Not. a Buissono p. 668.
242.
«
Basileae, Adam Petri de Langendorf, a. 1515, d. III. Kai.
Febr. Partes I. — III. cum Hermanni Torrentini, Kemponis Thes-
saliensis, Andreae Guterii Cerasiani commentariis. Pars I. : 50
foll. s. num. + Fol. I-CXV + 3 foll. s. num. = 168 foll., c. sign.
Aa2 — Ecg + aaj — bbg + a — pg. Pars IL III. : 4 foll. s. num. + Fol.
I-LXXXIIII = 88 foll., c. sign. A— Mg, typi Goth. (in quibusdam
locis typi Rom.), in 8^.
Fol. i«: Doctrinale totius gram // matices artis compediofe in vnum
digeftum : iuxta // ipfms fpecierum politiue / dyafmthetice / profodieq) // cal-
culatione : ab eruditiffimis huius fcientie .pfelTo // ribus / diligenter gnareq)
elaboratum. // Seqiiitur index singidariim jjartium, qttae toto lihro con-
tinentur. Deinde: 1515 // BASI (seqnitiir insigne ty2)ographi) LEA //
C Tabula omnium // prQdictorum Alphabetica //.
I. Fol. 37^: C Hermanni Torren // tini / inter grammaticos noftr^
tempeftatis viri do-//ctiffimi Commentaria / in primam partem doctrina-//lis
Doctrinalis libri typis descripti CCLXXIX
Alexandri : etc^ iit in no. 226^. Fol. 167^: Finiunt Commentaria Her-
man- // ni Torrentini grammatici // in primam partem // Alexan- // dri. //
Fol. 168^ index. Fol. 16 8^ vacat.
IL III. Fol. 1^: C Cömentaria cla // riffima in Secundä partem doc-
trinalis Aloxä- // dri / ab eruditiffimo viro kempone Thef- // falienfi etc., ut
in no. 226^. Fol. LXXXIIII«: C Totius doctrinalis grammaticse fcientiae //
finit compendiofa exaratio, Induftria & // impenfa prouidi viri Adae Petri
de // LangendorfiF, calcographige // gnari, nuper ex propria // officina vrbis
Bafi // lese Anno dfii // 1515. 3. // kal'. // Febru- // arij. // Sequitur index.
Fol. LXXXIIII^ vavat.
Basileae, B. Un.
242*.
Lipsiae, Melchior Lotter, a. 1515. Partium I. IL textus
cum glosa interlineali.
Cf. Cat. der Bibl. des ehefual. Carthäusei'-Klosters Buxheim etc.
Auction in München am 20. Sej^t. 1883 (XXX. Carl Förster sehe Kiinst-
auction, II. Ahth.) no. 3361.
243.
Coloniae, Martimis de Werdena, a. 1515. Pars I. cum
Hermanni Torrentini commentariis. 4 foll. s. num. + Pag.
Prima— Pag. LXXXV + 1 fol. s. num. = 90 foll., c. sign. A— Piiij,
typi Goth., in 4».
Fol. 1^: HErinanni Torrentini inter // Grammaticos noftre tepe- // ftatis
viri litteratiffimi cö / // mentaria piilcerrima in pri // mä partem doctrinalis
Alexädri cum // accuratiffima vocabulorum interpre- // tatione quibufdam
medofis fuperua- // caneis et obfcuris verfibus vel reiectis vel in veriores
et planiores mutatis Cö // tinentur liic permulta fcitu digniffima // que
nullis alijs habentur gloITematis. Sunt ante hec commentaria // tertio
caftigata : diligenterq) ab ipo autore recognita. etc. Pag. LXXXV^: Im-
prelTa // Colonie per Martinum de werdena : prope domü Confu // latus :
in vico Burgenfi (vel dye Burgerftraef) cömoran- // tem. Anno domini
M.cccccxv. // Fol. 90 deest in exemplari.
lenae, B. Un.
243*.
Norimbergae, Prid. Peypus, a. 1515. Partium I. IL textus
emendatus. 38 foll. s. num., typi Goth., in 4^
Cf. Cat. der Bibl. des ehemal. Carthäuser-Klosters Buxheim. Auction
in München am 20. Sept. 1883 (XXX. Carl Förster' sehe Kiinstauction,
IL Ahth.) no. 3602.
244.
Basileae, Adam Petri de Langendorff', a. 1516, d. XII. Kai.
lun. Partes I. — 111. cum Hermanni Torrentini, Kemponis Thes-
saliensis, Andreae Gutterii Cerasiani commentariis. Typi Goth.
(in quibusdam locis typi Rom.), in 8^.
CCLXXX Bibliographia
Fol. 1^: Doctriiiale totius grä- // matices compendiofe in vnum di-
geftum : iuxta fin- // gulas ipfms fpecies : ab eruditiffiniis luiius fcientie //
^pfefToribus diligenter elaboratü denuoq) reuifum. // Sequitiir index sin-
(jidaruni partium, quae toto lihro continentur. Deinde: M.D.XVI. // BASI
(sequitur insigne typoyraphi) LEA // C Tabula omiiium predicto- // rum
alphabetica //.
I. Fol. 37^'. C Hermanni Torreii // tini / inter grammaticos noftre
tempeftatis viri do = // ctiffimi Commentaria / in primam partem doctrina // lis
Alexandri // cum vocabulorü interpretatione : etc., ut in no. 226*. Fol. 157^:
Finiunt Commentaria Herman // ni Torrentini grammatici // in primam par-
tem // Alexan // dri. //
II. III. Fol. 1^: C Cömentaria cla // riffima in Secundä partem doc-
trinalis Alexä // dri / ab eruditiffimo viro Kempone Thef // falienfi etc. in
lu- // cem edita. // Cui tercie partis extracta conne // ctuntur infignis An-
dree Gutterij Cerafiani. // In fine: C Totius doctrinalis grammaticae fci-
entiae // finit compendiofa exaratio, Induftria & impenfa prouidi viri Adae
Petri de // Langendorff / chalcographiae // gnari, nuper ex propria // officina
vrbis BaFi // leae Anno dni // M.D.xvi, 12 Cal' // lunij. // Sequitur index.
Vindohonae, B. Caes.
245.
Argentinae, Renatus Beck, a. 1516. Partium 1. IL textiis.
37 foll. s. num., c. sign, aij — giüj, typi Rom. (exceptis titulo,
inscriptionibus et glosis marginalibus), in 4^.
Fol. 1^: Alexandri Galli // doctrinale emenda // tum prime et fecü // de
partis. Anno. M.D.xvi. // (Tituliis figuris xylogr. marginatus est.) Fol. P:
C Ex libro de ecclefiafticis fcriptoribus // loannis Trittemi.j Abbatis Span-
heim. // Fol. 2^: Prefatio // SCribere clericulis paro doctrinale // nouellis //.
Fol. 37^: Excufum Argentinae per // Renatnm Beck Anno. // M.D.XVJ. //
Giessae, B. Un.
246.
Londinii, Rieh, Pynson, a. 1516. Textus Alexandri cum
sententiis et constructionibus, in 4^.
Cf. Panzer VII. p. 242 no. 45. — De typographo vide adnot. ad
nr. 189.
247.
Cracoviae, impensis loannis Haller, a. 1517, in vigilia pu-
rificationis Mariae. Pars II. cum commentario loannis Glogoviensis.
88 foll. s. num., c. sign, a — piij, typi Goth. et Rom., in 4^
Fol. i«: Exercitiü fcd'e ptis Alex // andri p magiftrü loan // ne Glo-
gouienfem in flo = // rigera Cracouienfi vniuerfitate bre // uiter in vnü re-
collectü, nupq) de // nuo reuifum. et accurata di // ligentia fideliter emen //
data, abiectis ex // priori exem // plari // nönullis // fupfluis necef // farijs
vero additis ,p iunioi?, aptiori inftitutione //. (Tituliis, 2)ctrtim ruhro colore
exaratus, pguris xylogr. marginatus est; infra monogramma est lihrariih)'
Fol. 1^: Sintaxis commendatio. // Alexandri gallici que plurimi ordinis //
mino!?, etc., ut in no. 184 et 223; l. 5. inf.: ImprelTum eft aüt hoc opus
i
Doctrinalis iibri typis descripti CCLXXXI
ad impenfas optimi humaniflimiq) viri fi dni loannis Haller ciuis Cracouieii.
viro>4 doctoi^ fautoris excellen ? // tiffimi. Anno xpi lefu faluatoris cur-
rente. 1516. Nüc vero .ppofitum // in noTe eiufde faluatoris : eiufq) geni-
tricis Marie virginis digniffime // Feliciter incipio. // Fol. 88^: Exercitiü
Secunde partis Alexädri Galli Cracouie impen // fis fpectabilis viri domini
lohannis Haller impref // fum : finitüq3 feliciter in vigilia Purificati = // onis
Marie virginis illibate. //Anno dni. 1517. // Laus deo gloriofo. i/ Fol. 88^ vacat.
Cracoviae, B. JJn, — De librario vide adnot. ad nr. 184 et 223.
248.
Basileae, Adam Petri de Langendorff, a. 1517, m. lun.
Partes I. — III. cum Hermanni Torrentini, Kemponis Thessaliensis,
Andreae Gutterii Cerasiani commentariis. 8 foll. s. num. + Pol.
CXV + 3 foll. s. nmn. - 126 folL, et 4 foll. s. num. + Pol.
LXXXIIII = 88 foll., typi Goth. (in praefationibus et subscriptioni-
bus typi Rom.), in 8^.
I. Fol. 1^: Hermanni Torrenti- // ni / inter grammaticos noftre tem-
peftatis viri // doctiffimi Cömentaria / in primä partem doctrinalis // Alexan-
dri : cum vocabuloi^ interpretatione : quibufdä mendofis / fuperuacaneis t
obfcuris verßbus / vel re // iectis / vel in veriores 2 planiores mutatis : etc.
Fol 1^: AD LECTOREM //. Fol. 125^: Finiunt Comraentaria Hermäni //
Torrentini grämatici in pri // mam parte Alexandri. // Fol. 126^ index.
Fol. 126^ vacat.
II. III. Fol. 1^: Commentaria cla- // riffima in Secundani partem
doctrinalis // Alexädri / ab eruditiffimo viro Kempone ThelTa // lienfi hol-
landiQ : pro anhelantibus Syntaxim // potiffimam grammaticQ fpeciem fun //
ditus intelligere : exactiffime // in lucem edita. // Cui terci^ partis extracta
connectuntur // infignis viri Andrej Gutterij // Cerafiani. // Fol. 88^ (c. num.
LXXXiii]7 '■ C Totius doctrinalis grammaticae fcientiae // finit compen-
diofa exaratio, Induftria & // impenfa prouidi uiri Adae Petri de // Langen-
dorff, chalcographiae // gnari, nuper ex propria // officina urbis Bafi // lea3,
Anno dni // M.D.Xvn. // Menfe lunio. // Sequüur index.
Bononiae, B. Ur.
249.
Parmae, Franc. Ugoletus et Octavianus Saladus, a. 1517,
d. XX. m. Nov. Doctrinale cum commento [Ludovici de Guaschis].
72 foll. s. num., c. sign, aij — iiiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1^: Doctrinalia. D. Magiftri Alexandri de villa Dei nuper per
Clarif ? // 2 doctif. Grammaticos re s // cognita : cü interpreta s // tiöibus eme-
datifii ; // mis. vt cum alijs // exemplaribus // collata (sie) liq ^ // do con ; // fta-
bit. // % II (Quae omnia ruh^o colore impressa sunt.) Fol. 1^: M. Demetius
ßabax : Difcipulis fuis. S. D. // Fol. 72^: C ImprelTum Parm^ per Fräcifcü
Ugoletü : 2 Octauia s // nü Saladü affines : äno dni. M.D.Xvn. die XX. Noue. //
Petrus perinus chrifti flamen. // Sequuntur 5 disticha et insigne typographi.
Bononiae, B. Un. — Franciscus Ugoletus filius fuisse videtur Ängeli
Ugoleti, qui Doctrinale a. 1486 edidit (vide no. 31).
CCLXXXII Bibliographia
250.
Viennae Austriae, lo. Singrenius, a. 1518. Pars II. cum
commentario loannis Glogoviensis. 81 foll. s. num., c. sign,
aij — tiiij, typi Goth., in 4^.
Fol. 1^: Exercitium fecüde paitis Alexs/, andri per magiftrum lo-
änem // Glogouiefem in florigera Cra s // coiiienfi vniuerfitate breuiter in unü
recollectum // nuperq) denno (sie) reuifiim : 2 accurata dili ; // gentia fideliter
emendatum : ab s // iectis ex priori exemplari // nonuullis (sie) fup ; // fluis //
necelTariis // vero additis pro // iuniorum aptiori inftitutione //. (Titidus
ßguris xylogr. marginaUis est; in imo maryine monogramma est typographi.)
Fol. 1^ icon xylogr.: S. Stanislaiis mortutmi ad vitam revocans; deinde
seqimntur varii clypei. Fol. 81^: Impreffum Vienne Auftrie per loannem //
Singreniü : expenfis vero Ur s ij bani Keym bibliopo. // Buden. Anno // 1.5.18.
Leopoli Austr., B. Nat.
250*.
Norimbergae, lodocus Gutknecht, a. 1518. Doctrinalis
partium I. IL textus cum annotationibus et exemplis. 44 foll.
s. num., c. sign. Aij — Fiiij, typi Goth., in A^.
Fol. i«: Alexander doctrinale dictus cum // fuis annotationibus %
exem = // plis in margine pofitis. // Seqiiitiir icon xylogr. : magister virgam
mann tenens, ante enm 9 discijnili. Fol. 1^ icon xylogr.: Christus in cruce
pendens viris sanctis circumdatus; sitpra inscriptio est: C lefus Celeste
Rofariü. Fol. 2(^: Prohemium Alexandri //. Fol. 30^: C Finis prime partis
Alexandri. // Fol. 43^: C Finis fecunde partis Alexandri // C ImprelTum
Nürnberge (sie) per // lodocum Gutkneeht. // Anno falutis noftre // M.D.xvin. //
C Laus deo. // Fol. 44 vacat.
Britnnae, B. Dr. Schober. — Cf. editio no. 233 descripta.
250**.
Antverpiae, Michael Hillenius Hoochstratanus, a. 1518.
Pars I. cvim Hermanni Torrentini commentariis et adnotationibus
Despauterii. 68 foll. c. num. + 6 foll. s. num. = 74 foll., c. sign., in 4^
Cf. Cat. der Bihl. des ehemal. Carthäiiser-Klosters Buxheim. Auction
in Milnchen am 20. Sept. 1883 (XXX. Carl Förster'sche Ktmstauction,
IL Ähth.) no. 2365.
250***.
Daventriae, Albertus Paefraedt, a. 1518. Pars II. cum
Kemponis Thessaliensis commentariis. 62 foll. s. num., c. sign.
Aij— Miij, in 4«.
Fol. 1^: (S)Eeunda commentari // orum Kemponis ThelTalienfis in
fecü // dam doctrinalis Alexandri partem etc. (ut in num. 227*). Titulum
seqnitur insigne typographi. (P) Roftant Daventrie in // ^dibus Alberti
Paffraedt. 2 . . 2 . F'ol. 62": Excufun (sie) Dauentri^ in // Qdibus Alberti
Paef // raedt Anno a natali Chriftiano decio octa // uo fup Millefimü qngen-
tefimü. //
Doctrinalis libri typis descripti CCLXXXIII
Daventriae, B. Ur. Cf. Ledehoer, Notices hihliographiques des
livres imprimes avant 1525 conserves dans la hihi. puhl. de Deventer
(Deventer 1867) p. 46.
250****.
Rotomagi, Richardus Goupil, impensis Michaelis Angier,
a. 1518. Doctrinale cum glosa Focaudi Monieri. 8^
Cf. L. Delisle, Essai sur Vimprimerie et la lihrairie ä Caen de
1480 ä 1550 (Caen. 1891) p. 33 no. 12. [Extrait du Bulletin de la Societe
des Antiquair es de Normandie, Tome XV.]. Vide etiam adnot. ad nr. 81.
251.
Venetiis, Alexander de Bindonis, a. 1519, d. IV. m. Maii.
Doctrinale cum commento [Ludovici de Guaschis]. 66 foll.
s. num., c. sign. Aij — H5, typi Rom. (in textu) et Goth. (in
titulo et commentario), in 4^.
Fol. i«: Doctrinale cum eomento. (sie) II Seguitur icon xylogr.: magister
cum 8 discipulis. Fol.l^: icon xijlogr. triumphum repraesentans. Fol. 2*^:
C Opus Alexädri grämatici pro eruditione pueroß. Incipit. // C Ifte über diui-
ditur in tres libros partiales. In quoru) primo Alexander tractat de ethy-
mo // logia etc. Fol. 65^, l. 5. inf. : C Doctrinale Alexandri grämatici (sie)
pro eruditione puerorum feliciter explicit. // Venetijs per Alexandrum de
Bindonis // MCCCCCXIX. die. üij. Maij. // C Laus fummo regi dicatur vocibus
oris. // Quod iä non ceflet merces cödigna laboris. // Fol. 66^: icon xylogr.
lustitiam repraesentans; infra monogramma typographi. Fol. 66^ vacat.
Romae, B. Alex.; Bononiae, B. Un.; Ferrariae, B, Ur.
252.
Parmae, Franc. Ugoletus et Bened. Zabolus, a. 1519,
d. XVIII. m. Maii. Doctrinale cum commento [Ludovici de
Guaschis]. 72 foll. s. num., c. sign, aij — iiiij, typi Goth., in 4^.
Fol. 1« figuris xylogr. maryinatum est; i7i superiore parte conspicitur
icon magistri utraque manu pennam tenentis; deinde sequitur titulus hie:
Alexandri Rhotomagi nuper diligeti caftigatione // Opus excultum cü
interpretationibus emen - 11 datiffimis quQ paffim corrupt^ legeban - // tur
in priftinü fenfum reftitutis vt fi // cum alijs exeplaribus col :; // latü
fuerit liquido // conftabit. // Fol. 1^: M. Demetius Babax : Difcipulis fuis.
S. D. // Fol. 2^: Proemium // C Opus Alexandri Grämatici pro Eruditione
puerorum // Liber Primus Incipit. // Fol. 72^, l. 4. inf.'. C ImprelTum
Parm^ per Fräcifcum // Ugoletü : j Benedictum Zabo 5 // lum : Anno dfii.
M.D.XIX. // Die. xvni. Mai. //
Romae f B. Cors.
253.
Basileae, Adam Petri de Langendorff, a. 1519, m. Aug.
Partes I. — III. cum Hermanni Torrentini, Kemponis Thessaliensis,
Andreae Gutterii Cerasiani commentariis. 132 et 88 foll., max.
partem c. num., typi Goth. (in quibusdam locis typi Rom.), in 8".
CCLXXXR' Biblio^raphia
I. Fol. 1^: Hermäni Torrentini /, inter giammaticos noftr^ tempe-
ftatis viri /, doctiffimi Cömentaria ; in prima) parte doctrinalis // Alexandri :
cum vocabuloi;, interpretatione : qbufdä / mendofis / fuperuacaneis z obfcuris
verfibus / // vel reiectis ; vel in veriores 2 planiores mu // tatis etc. Fol. 132^:
Finiunt Cömentaria Hermanni /, Torrentini grämatici in pri // mä parte
Alexandri //.
II. III. Fol. 1^: Commentaria clarif /; fima in Secundä partem doc-
trinalis Alexandri / // ab eruditiffimo viro Kempone ThefTalienfi // Hol-
landi^ : etc. in lu // cem edita. / Ciii tertie partis extra \, cta connectuntur
infignis viri An // drcQ Gutterij Cerafiani. /; Fol. 88^ (c. mim. LXXXiiij^:
C Totius doctrinalis grammaticse fei- /, entiae finit compendiofa exaratio, //
Induftria & impenfa pronidi // uiri Adse Petri de Langen- // dorff, chal-
cographiye /, gnari, nuper ex pro / pria officina urbis /; BafileiP, Anno dfii.
M.D. // XIX. // Me /, fe Augu // fto.
Limehiü'(ji, B. Ur.; Göttin yae, B. Un.
254.
Antverpiae, Henricus Eckert de Homborgh (sie?), a. 1519.
Partes IIL IV.
Ex Cat. Univ. Gandavensis. Exeniplctr editionis ihi 7ion invenitiir.
254*.
Daventriae, Albertus Pafraet, a. 1519. Pars I. cum Her-
manni Torrentini commentariis et additionibus Bitteri. 83 foll.
c. num., -\- 10 foII. s. num. = 93 foll., c. sign. Aij — Qij, in 4°.
Fol. 1^: (H)ermanni Torre/ftini viri doctiffimi in // primam // Alexan-
dri Galli parte etc. (Tituhis fiyuris xyloyr. marginatus est.) Fol. 2^:
De prima declinatione // (R)Ectis as es a dat declinatio prima // etc. In
fine: C Dauentrie ex // officina literato /, ria Alberti praef // raed Anno fa-
lu // tis nre M.D. // XIX. mefe lanu // ario. 2. ii
Daventriae, B. Ur. Cf. Ledehoer, Kotices hihlioyrajphiqnes des livres
imiyrimes avantl525 conserves dmis la hihi, de Deventer ( Deventer 1867 ) p.47 .
254**.
Sine loco (Daventriae), Albertus Pafraet, s. a. (c. a. 1519).
Textus I. partis correctus et abbreviatus ab Hermanne Torren-
tino cum textu IL partis. 46 foll. s. num., c. sign. Aij — Jiüj,
typi Goth., in 4^
Fol. i«: (T)Extus Prime // partis doctrinalis Alexädri // quibufdä in
locis obfcuriori // bus correct® et abbreuiat^ ab Hermäno // Torretino Cü
textu fc'de partis eiufde) /;. Seqiiitiir insiyne typoyr.; deinde: C Proftant
in Qdibus Alberti paefraed. // (Titiilus fiyiiris xyloyr. maryinatus est.)
Fol. 1^ vacat. Fol.2<^: (S)Cribere clericulis paro//e^c. Fol.46<^: Plurima (sie?)
numero fil'es funt quos ego cerno //. Fol. 46^ vacat.
Daventriae, B. Ur. Cf. Ledehoer l. c. p. 49.
Doctrioalis libri typis descripti CCLXXXV
255.
Norimbergae, Hieron. Hoeltzel, a. 1521, d. XXIX. m. lan.
Partium I. — IV. textus cum marginalibus exemplis etc. Fol.
sign. Aij — L, typi Goth., in 4^.
Fol. 1 tituliim continens conscissum est. Fol. iilt.^: C Omnes partes
Alexandri grämatici cum margi s // nalibus exemplis. 2 cötinuationibus etc.-.
Per Hiero // nymü Höltzel in Nurember 5 // ga Imperiali ciuitate impf s // f e :
feliciter. Anno düi Mil // lefimo quingentefimo // vicefimo primo. xxix. // die
Menfis la // nuarij. // l. 3. inf. : Anno milleno ducenteno quoq) deno // Doctor
Alexander venerabilis atq) magifter // Doctrinale fuum dedit in cömune
legendum. //
Vindohonae, B. Caes.
255*.
Daventriae, Albertus Pafrad, a. 1521, m. Aug. Pars I.
€um Hermanni Torrentini commentariis et adnotationibus Des-
pauterii et Bitteri, ex recensione Despauterii. Typi Rom. In 4*^.
Fol. :Z«: HErmanni // TORRENTINI in Alexandri Theopa- //gitae gram-
matices Primam par- // tem Commentaria longe casti- // gati // fima, (sie?)
oum Annotationibus DESPAVTERII, studiosae // Pubi utilissimis. quibus
innexum // est quicquid BITTERVS no- // tatu dignum adiecerat. DES- //
PAVTERIVS totum opus // diligentissime perlegit, & // ad unguem casti //
gauit. In fine: Dauentriae ex ofRcina literatoria Alberti Pafradi Anno
dni M.D.XXI. Mense Augusto. //
Cf. IG^afft et Crecelius, Beiträge zur Gesch. d. Humanismus, IL Heft
(Elherfeld 1875) j). 39. — Albertus Pafrad filius illiistrissimi illius Ei-
<^hardi Pafraed, primi typographi Batavorum, est.
256.
Parmae, Octavianus Saladius, a. 1521, d. X. m. Mart. Doc-
trinale cum commentario [Ludovici de Guaschis]. 68 foll. s. num.,
€. sign, aij — fvj, typi Goth., in 4*^.
Fol. 1^: Alexandri Rhotomagi // nuper diligeti caftigatio // ne Opus
excultum cü in // terpretatiöibus emenda // tifnmis que paflim corru // pte
legebätur in priftinü // fenfum reftitutis vt 11 // cü alijs exeplaribus '/ collatü
fuerit li ^ // quido cöftabit. // Laus ® Deo. // (Titulus marginihus xylogr.
ornatus est.) Fol. 1^: 6 icones xylogr. Fol. 2^: Proemium. // Opus Alexan-
dri Grämatici pro Eruditione puerorum. // Liber Primus Incipit. // Fol. 68<^,
l. 4. inf. : ImprelTum Parm^ per Octa- // uiana Saladium. Anno do- // mini.
M.D.XXI. // Die x. Martii //. Fol. 68^ vacat.
Bononiae, B. Vr.
257.
Augustae Vindelicorum, Sylvius Otmar, a. 1521.
Cf. Panzer VL p. 160 n. 196.
CCLXXXVI Bibliographia
258.
Tusculani Lacus ßenaci, Alexander de Paganinis, sine anno
(c. a. 1521). Doctrinale cum commentario [Ludovici de Guaschis].
57 foll. s. num., c. sign, aij — giüj, typi Goth. (in commentaria
formae minimae), in 4^.
Fol i«: DOCTRI // NALE // OPVS ALEX AN // DRI GRAMMA // TICI
PRO ERV // DITIONE // PVERO // RVM // # // Fol. 1^: icon magistri cum
discipulis. Fol. 2^: Opus Alexädri grämatici pro eruditione pueroi^.
Incipit. // C Iffce liber diuiditur in tres libros etc., l. 14.: (S)Cribere cleri-
culis paro doctrinale nouellis. // etc. Fol. 57^: C Doctrinale Alexandri
grämatici pro eruditione puerorum feliciter explicit. // FINIS. // Laus fummo
regi dicatur vocibus oris. // Quod iam non cesfet merces condigna laboris. //
Tufculani p Alexandra de Paganinis apud lacü Benaceii. // Fol. 57^ vacat.
Oxoniae, B. Bodl.; Parisiis, B. Nat. — Alexander de Paganinis, gut
a. 1517 Salodii (Longae Salinae), oppidulo Lacus Benaci, consederat, non-
nullis annis post Tusculanum pagum eidem lacui adiacentem, in quo loco
iam a. 1479 Gabriel Petri Tarvisinus artem typogr. exercuerat (vide
nr. 9)y ad prelum ihi instituendum delegit. Cf. Dictionnaire de geogr.
p. 1274.
258*.
Coloniae, Eucharius Cervicornus, a. 1522. Pars I. cum
Hermanni Torrentini commentariis. In 4^.
Cf. Cat. der Bihl. des ehemal. Carthäuser-Klosiers Buxheim. Auction
in München am 20. Sept. 18 83 (XXX. Carl Förster^ sehe Kunstauction,
II. Ahth.) no. 2366.
258**.
Parisiis, lodocus Badius Ascensius, a. 1522, ad Id. Mart.
Pars I. cum glosa loannis Vaus. 96 foll. s. num., c. sign.
aij^— mv, typi Rom., in 4^.
Fol. 1^: IN PRIMAM // Doctrinalis Alexandrini de nominum ac ver-
borü // declinationibus, atq) formationibus partem, Ab lo // doco Badio
Afcenfio recognitam, Magiftri loänis // Vaus, natione Scoti & percelebris
Abredonenfiü // academie grammatici : commentarii ab eode Afcen // lio
itidem recogniti atq) inipreffi. // Sequilar trium typographorum operi inten-
torum icon, quae inscripta est: prelü afcefianü. Inf er ior pars folii con.scissa
est; manu inscripta sunt scidulae agglutinatae haec: Impr. Paris. 1522»
Fol. 1^: lodocus Badius Afcenfius, ftudiofis Abredone // fis Academia? phi-
lofopliis falutem. // Fol. 2": Joannes /,/ Vaus artiuni bonarum profelTor,
rtudiolis Abredonen // fiü gymnafii nup. feliciter inftituti, fcholafticis Sa-
lute //; suhscr. fol. 2^: Ex inclyta Parrhi // fiorum Lutecia Salutiferi partu&
anno. XXij. fupra mille 7 fimum & quingentefimum menfe Februario. //
Fol. .9.5«: Sub prelo Afcenfiaiio Ad Idus Martias M.D.XXn. Fol. 95^: Rob-
bertus Gric Aberdonenlis, ftudiofae iuuentuti // inibi commoranti Salutem. //
subscr. fol. 96"^: Valete. Idib^ Februa // rij Parrhifiis ex collegio bonaß
curiae. Anno 1522. // Fol. 96^ vacat.
Doctrinalis libri typis descripti CCLXXXVII
Aherdonae, B. Ur. Descriptionem benigne ad nie misit rev. vir
Archihaldus R. S. Kennedy, professor imiversitatis Aherdonensis.
258***.
Parisiis, lodocus Badius Ascensius, a. 1524. Pars III. cum ex-
positione Ascensiana. 2 foll. s. num. + Fo. CX = 112 foll. c. sign.
AAij— OOv, typi Rom., in 4».
Fol. i«: TERTIA PARS // Doctrinalis Alexandrini, in qua hec infunt
Capita. // De Arte Verfificatoria Totius operis. // De Profodiis feu accentibus. //
De Figuris psenitus repofitis. // De Orthographia fuperaddetur. // Sequitur
icon trium typographorum cum ifiscriptione : Prelum // Afcenfianü. De-
inde : C Venimdatur Badio cum gratia & pri // uilegio quibus partes re-
lique. // Fol. 1^: lODOCVS BA // dius Afcenfius D. Ludouico LaJTereo Regalis
Nauarro // rum apud Parrhifios collegii Prouifori prudentiffimo // & ecclelie
Diui Benedicti apud eofdem Paftori & anima // rum curatori vigilantiffimo.
S. D.; suhscr. Vale. Ad Ca // lendas Maias. M.D.xxnn. // Fo. CX«: C FINIS. //
C In typographia Afcenfiana poffcridie natalis diui Baptift£e Anno // M.D.xxim.
Cum gratia & priuilegio in ceteris conceffis //. Fo. CX* vacat.
Äherdonae, B. Uii. Descriptionem ad me misit vir rev. Ärchihaldtis
H. S. Kennedy, professor univ. Aherdone^isis.
259.
Lipsiae, sine typographi nomine, a. 1525. Partes I. — IV.
cum glosa notabili. 124 et 106 et 34 foll. c. num. I— CXX et
I-CV et I-XXXII, c. sign. A— T et Aa— Qq et A— P, typi
Goth., in 40.
Fol. 1^: Prima pars doctrina // lis Alexandri cum fen // tentijs nota-
bilibus et vocabuloru) lu = // cida expofitione. nönuUifq) annexis ar 5 // gu-
mentis cum eorundem replicis etc. Preterea omnium vocabulorum In 5 //
dicem. que in prima parte continen // tur. theutonice et polonice expo //
fita fecundum ordinem alpha // beti antea nüq) imprelTum. // ImprefTum
Lyptzk. // Fol. 1^: Prohemium. // Tanquä paruulis vt lac potü dedi vobis :
inq't PauP prima Corinth. iij. // Fol. 5« (c. num. j.): Prohemium. // Pro
cui^ initio talis mouet feqns qftio // etc. Fol. 124^ (c. mim. CXX*): C Ex-
politio textus 2 exemploi^ prime partis Alexädri : equo // corü etc., l. 2. inf.:
Explicit // feliciter. //
II. Fol. 1^: Glofa notabilis fecun // de partis Alexandri cü inter-
iinialibus // expofitionibus textus eiufde in planiffi ; // mis fententijs fub-
iunctis perpulchre ordinatis queftionibus atq) // argumentis etc. Fol. 1^:
Olofa notabilis. // Quam pulcra tabernacula tua // etc. Fol. 2^ (c. mim. '])—
fol. 106<^ (c. num.. CV) textus et commentarius. Fol. 106^ vacat.
III. IV. Fol. 1^^: Tertia et Quarta par // tes doctrinalis magiftri
Alexädri cum // commento valde vtili textus dante in 5 // telligentiam fum-
mariam. Quarum ter // tia docet de quätitate fyllabarü. Quar 5 // ta vero de
accentuatione cü nouis qui // bufdam fententiarum additionibus. // Fol. 1^:
.Prohemium. // Meliora funt vbera tua vino fragrätia etc. Fol. 34^: Impref-
CCLXXXVIIT Bibliogiaphia
fum Lipfie Anno // Domini Millefimo // quingentefimo // vigefimo // quinto. //
Fol. 34^ vacat.
Cracoviae, B. Vn. — Qui in titulo indicatur index vocahuloruni
teutonice et polonice expositoriim in hoc exemplari desideratur.
260.
Parisiis, lodocus Badius Ascensius, (nota anni caret exem-
plar in line mutilum; c. a. 1526). Pars III. cum expositione
Ascensiana. Typi Rom. In 4°.
Fol. i«: TERTIA PARS // Doctrinalis Alexädrini, T qua h^c infunt
Capita. // De Arte Verfificatoria Totius operis. Cap. X. // De Profodiis feu
accentibus. Cap. XL // De Orthographia cü caeteris omnibus diligen ; // tius
repofita. // Sequitur insigne typographi cum inscriptio?ie: Prelum // Afcen-
fianO. et suhscriptione : C Venüdatur Badio cü gratia & priuilegio. //
Fol. P: )•• lODOCVS BA // dius Afcenfius D. Ludouico Laflereo etc., suhscr.:
Ad Calendas // Decemb. M.D.xxvi. // Finis deest.
Parisiis, B. S. Genov.
261.
Venetiis, Augustinus de Bendonis, a. 1528. Doctrinale cum
commento [Ludovici de Guaschis]. 80 foll. s. num., c. sign.
Aij — Kiiij, typi Goth. (in titulo et textu) et Rom. (in commen-
tario et subscriptione), in 4^.
Fol. 1^: Doctrinale cum cömento. // Nouiter impreirum. // Sequitur
icon xylogr. magistriim cum 8 discipiilis repraesentans. Fol. 1^: insignia
Hierongmi Venerii exemplari agglutinata. Fol. 2«: C Opus Alexandri
Grammatici pro Eruditione puerorum // Liber Primus Incipit. // Ifte liber
diuidit in tres libros partiales. In quoR primo Alexander tractat de ety-
molo = // gia etc. Fol. 80^: Alexandri Grämatici pro Eruditione Puerorum
Doctrinale foeli- // citer explicit. Venetiis imprelTum per Auguftinum de
ßendo // nis. Anno Domini M.DXXVüj. Menfis lanuarii. //
Venetiis, B. Nat.
262.
Brixiae, Ludovicus Britanniens, a. 1538. Doctrinale cum
commento [Ludovici de Guaschis]. 48 foll. s. num., c. sign.
Aij — Fiiij, typi Goth. (in tituli pagina aversa typi Rom.), in 4^.
Fol. i«: ALEXANDRI // GRAMMATICI OPVS // una cum facili
Interprete plu- // rimis erroribus expurgatum : facris litterarum // initiandi
adole- // fcentes eme- // re, // quid moramini : // BRIXIAE. // Apud Ludouicum
Britannicum. // ANNO // M.D.XXXVIII. // Fol. l^i Bartholom(?us Mafchara
Brix. Georgio Sereno Carrarienfi // etc., suhscr.: Vale. Brixiae Id. Augusti
M.DXXIX. Fol. 2^: Opus Alexandri grammatici pro eruditione puerorum
incipit. // Ifte liber dividitur in tres libros partiales etc. Fol. 48^: FINIS //
BRIXIAE // Apud Ludouicum Britannicum. // ANNO M.D.XXXVIIL //
Fol. 48f> vacat.
Veronae, B. Ur. — Ludovicus Britanniens filitis aut nepos fiiisse
videtur lacohi Britannici, qui a. 1500 Doctrinale edidit (vide nr. 152),
Doctrinalis libri typis descripti CCLXXXIX
262*.
Parisiis, Simon Colinaeus, a. 1542. Doctrinalis cap. X. de
quantitate syllabarum correctione adhibita et adnotationibus ad-
iectis ab Huberte Susannaeo. In 8^.
Fol. 1^: Quantitates Alexandri Galli vulgo de Villa-Dei correctione
adhibita ab Huberto Susannaeo, locupletatae, adiectis utiliffimis annota-
tionibus minimeque vulgaribus. In ßne: Parisiis apud Simonem Co-
linaeum 1542.
Fartsüs B. Nat.; Äberdonae, B. Un. Cf. Thurot, de Alex, de Villa-
Dei Doctrinali p. 63; Notices et extraits p. 495.
263.
Brixiae, Liidoviciis Britanniens, a. 1547. Doctrinale cum
commento [Ludovici de Guaschis]. 46 foU. s. num., c. sign.
A,— F4, typi Goth., in 4^
Fol Jf«: DOCTRINALE // ALEXANDRI // GRAMMATICI, // vna cum
facili Interprete, nouiffiine // fuo candori atq) integrita = // ti reftitutum. //
OPVS // Adolefcentibus, literis initiandis, // apprime conducibile.)* BRIXIAE //
Apud Ludouicum Britannicum. ANNO // 1547. (Titulus fiyuris xyloyr.
inarginatus est.) Fol. 1^ : Opus Alexandri grammatici pro eruditione
puerorum incipit. // Fol. 46^: FINIS. // BRIXIAE APVD LVDOVICVM
BRITANNICVM. // 1547. //
Veronae, B. U?\
264.
Brixiae, Ludovicus Britanniens, a. 1550. Doctrinale cum
commento [Ludovici de Guaschis]. 48 foll. s. num., c. sign.
Aij— Fiiij, typi Goth., in 4^
Fol. 1^: DOCTRINALE // ALEXANDRI // GRAMMATICI, // VNA
CVM FELICI INTER ; // prete, nouiffime fuo candori atq) // integritati
reftitutum. // OPVS // Adolefcentibus literis initiandis. // apprime con-
ducibile. )% // BRIXIAE. // Apud Ludouicum Britannicum. // Anno M.D.L. //
Fol. P: Opus Alexandri (sie) grammatici (sie) pro eruditione puerorum
incipit. // Fol. 48^: Brixiae apud Ludouicum Britannicum. Anno M.D.L.//
Veronae, B. Ur.
265.
Brixiae, lacobus Britanniens, a. 1568. Doctrinale cum com-
mento [Ludovici de Guaschis]. 48 foll. s. num., c. sign. Aij — Fiiij,
typi Goth. (in textu) et Rom. (in titulo et comment.), in 4^
Fol. 1<^: DOCTRINALE // ALEXANDRI // GRAMMATICI, // VNA
CVM FELICI // INTERPRETE NOVISSIME // SVO CANDORI ATQVE //
INTEGRITATI RESTI- // TVTVM. OPVS // Adolefcentibus literis initiandis //
apprime conducibile // BRIXIAE // Apud lacobum Britanicum. // M.D.LXViij. //
(Tituli »larc/ines figuris xyloyr. ornati sunt.) Fol. 1^: Opus Alexandri
Monomenta Germaniae Paedagogira XII XIX
CCXC Bibliographia
grämatici pro eruditione puerorum incipit. // Ifte liber diuiditur in tres
libros partiales etc. Fol. 48^, l. 2. inf.: Finis. // Laus ornnipotenti deo. //
Einsidlae, B. Coen.
266.
Brixiae, lacobus Britannicus, a. 1572. Doctrinale cum com-
mento [Ludovici de Guaschis]. 48 foll. s. num. c. sign. Aij — Fiiij,
typi Goth. (in textu) et Rom. (in titulo et comment.), in 4^.
Fol i«: DOCTRINALE // ALEXANDRI // GRAMMATICI, // VNA
CVM FELICI // INTERPRETE NOVISSIME // SVO CANDORI, ATQVE
INTEGRITATI // RESTITVTVM // OPVS, // Adolefcentibus literis initiandis, //
apprim^ conducibile. // BRIXIAE. // Apud lacobum Britannicum. // M.D.LXXij. //
(Titulus figuris xylogr. marginatus est.) Fol. 1^: Opus Alexandri gram-
matici pro eruditione puerorum ineipit. // Ifte liber diuiditur in tres libros
partiales. etc. Fol. 48^, l. 2. inf.: Finis. // Laus Ornnipotenti Deo. //
Romae, B. Cors.; Veronae, B. Ur.
267.
Brixiae, Polycretus Turlinus, a. 1588. Doctrinale cum com-
mento [Ludovici de Guaschis]. 48 folL s. num., c. sign. Aij — Fiiij,
typi Goth. (in textu) et Rom. (in titulo et comment.), in A^.
Fol. I«: DOCTRINALE // ALEXANDRI // GRAMMATICI. // VNA
CVM FELICI // interprete nouifsimo. (sie) li Candori, atq) integritati re-
ftitutum opus. // Adolefcentibus literis initiandis, apprim^ // conducibile. //
BRIXIAE, // Apud Polycretum Turlinum. // (Tituli margi^ies figuris xylogr.
ornati sunt.) Fol. 1^: Opus Alexandri grammatici pro eruditione puerorum
incipit. // etc. Fol. 48^: FINIS. // BRIXIAE, Apud Polycretum Turlinum.
M.D.LXXXViij. cum confenfu Superiorum. //
Veronae, B. Ur.
INDEX BIBLIOGKAPHICVS.
A. CODICES MANV SCRIPT!.
1. Codicum conspectus.
Ambrosiani Mediolanenses: s.
XIVS 110.41; s. XVS no. 88.
Amploniani Erfordienses: s.
XIIIS no. 7, 8, 9; s. XI Vs
no. 28, 29, 42, 43, 49, 51,
52, 53, 76; s. XY\ no. 85,
86, 87, 104, 105, 106, 107,
108, 131.
Atrebatensis, s. XIIP, no. 17*
(add.).
Aurelianensis, s. XIIP, no. 3.
Bambergensis, s. XV^ no. 205.
Barberinus Romanus, s. XIV^,
no. 65.
Basileenses, s. XV^, no. 83, 159,
160.
Bernensis, s. XIV*, no. 40*
(add.).
Berolinensis, s. XV', no. 206.
Bononienses Pranciae: s. XI V^,
no.75*(add.); s.XVs no. 111*.
Bruxellenses, s. XI V^, no. 31,
78 (fragm.).
Budapestinenses, s. XV^, no. 102,
103.
Camaracensis, s. XIIP, no. 16*.
Cantabrigiensis: s. XIV^, no. 57*
(add.), 63* (add.), 65* (add.);
s. XV\ no. 197.
Casanatensis Romanus, s. XV^,
no. 91.
Casinenses: s. Xlir, no. 18;
s. XV\ no. 195, 196.
Citiensis, s. XVS no. 83** (add.).
Cortonensis Etruriae, s. XIV^,
no. 67* (add.).
Cracoviensis, s. XV^, no. 123*
(add.).
Cremesiensis Monasterii, s. XV^,
no. 207.
Engelbergenses: s.XIV^, no. 74*;
s. XVS no. 197*.
Erlangenses s. XI V^, no. 69;
s. XVi, no. 121*.
Plorentini, Bibl. Nationalis:
s. Xlir, no. 14; s. XIV^,
no. 62. — Bibl. Riccardianae :
s. XIIP, no. 17; s. XIV,
no. 40. — Bibl. Laurentianae,
vide Laurentiani Medicei.
Gottingensis, s. XV^, no. 203.
Gorlicensis, s. XV^ no. 198.
Gratianopolitanus, s. Xlll\ no. 6.
Guelferbytani: s. XIV^ no. 79
CCXCII
Index bibliographicus
(fragm.); s. XY\ no. 113,
122, 124, 189—194.
Haganus, s. XIV^, no. 71.
Halensis, s. XVs no. 200.
Helmstadienses: s. XIV^, no. 77;
s.XVS no. 112, 116, 120, 187,
188.
Lambacenses, s. XV*, no. 101,
102.
Lambaliensis, s. XIIP, no. 23.
Laurentiani Medice! : s. XIIP,
no. 1, 20.; s. XIY\ no. 33,
37; s. XV\, no. 110.
Maihingensis, s. XVP, no. 222.
Malatestianus Caesenas, s. XV*,
no. 83* (add.).
Marciani Veneti: s.XIIP, no. 12;
s. XlVi, no. 35, 39; s. XV*,
no. 89, 132.
Massiliensis, s. XV, no. 109*.
Mediolanenses, vide Ambro-
siani.
Mellicenses: s. XIV*, no. 50;
s. XV*, no. 84, 90, 92, 114,
208—221; s. XVI*, no. 224.
Metenses, s. XIV*, no. 70, 74.
Moguntini, s. XV*, no. 155—158.
Musei Britannici: s. XIII*, no.
4. 22, 27 (fragm.); s. XIV*,
no. 34, 63, 67; s. XV*, no.
140—145.
Monacenses: s. XIII*, no. 25;
s. XIV*, no. 30, 44, 46, 47,
48,55,60,68; s. XV*, no. 81,
82,93, 96, 117, 118, 119, 125,
126, 127, 134, 135, 136, 137,
161—179; s. XVI*, no. 223.
Neoburgensis Claustri, s. XV*,
no. 130.
Oxonienses: Collegii Corp. Chri-
sti, s. XIII*, no. 24; — Bibl.
Bodleianae, s. XIV*, no. 57.
Parisini: Bibl. Nat., s. XIII*, no.
2, 5, 15, 16, 21; s. XIV*, no.
32, 36, 38, 54, 54* (add.), 56,
58, 59, 61, 72; s. XV*, no.
121, 149— 154. — Bibl. Arse-
nalis, s. XIV*, no. 45.
Pragenses, s. XV*, no. 180—183.
Rotoraagensis, s. XIV*, no. 73.
Salisburgensis, s. XV*, no. 129.
Sangallenses: s. XIII*, no. 26
(fragm.); s. XIV*, no. 64; s.
XV*, no. 98, 100, 204.
St. Ploriani Austr., s. XV*, no.
139.
Stuttgardienses: s. XIII*, no. 10;
s. XIV*, no. 95; s. XV*, no.
146, 147, 148.
Taurinenses, s. XIV*, no. 69*
(add.), 70* (add.).
Trecenses: s. XIII*, no. 19*; s.
XIV, no. 43*; s. XV*, no.
112*, 194*.
Trevirensis, s. XV*, no. 201.
Turonenses, s. XIII*, no. 9*
(add.), 13* (add.).
Vaticanus Palat., s. XIII*, no. 11.
Veneti, vide Marciani Veneti.
Vendocinenses: s. XIII*, no. 19;
s. XIV*, no. 75.
Vindobonenses: s. XIII*, no. 13;
s. XIV*, no. 66; s. XV*, no.
80, 94, 97, 109, 111, 123,
133, 138, 184, 185, 186.
Vratislavienses, s. XV*, no. 99,
115, 128.
Wernigerodensis, s. XV*, no. 199.
Codices manu scripti
ccxcm
2. Commentatores et commentaria vel glosae.
Doctrinale c. glosa 'Admirantes
quondam philosophi': s. XIIP,
no. 3, 6, 8, 9, 9* (add.), 15,
16*; s. XIVS no. 55, 60, 75.
Doctrinale c. commento lonis (?)
Suessionensis, s. XIIF, no.
17* (add.).
Doctrinale c. glosa magg. Petri
Croci et Petri de Herunco,
s. Xlir, no 19*.
Doctrinale c. glosa 'Testante
philosopho', s. XIVS no. 30.
34, 35.
Doctrinale c. commento mag.
Bonifacii de Museis, s. XIV^,
no. 41.
Doctrinale c. expositione mag.
ßertholdi Turicensis, s. XIV^,
no. 64.
Doctrinale c. commento mag.
loannis, vice doctoris Divio-
nis, s. XIVS no. 75* (add.).
Doctrinale c. commento mag.
Henguini, s. XV^ ineuntis,
no. 80.
Doctrinale c. commento Pran-
cisci de Butis, s. XV^ ineunt.,
no. 83* (add.).
Doctrinale c. commento mag.
Dionysii Gauden, s.XV* med.,
no. 112*.
Doctrinale c. commentariis, quos
in Univ. Viennensi docuit
Hieronymus de Werdea, s.
XV^ med., no. 97; eiusdem
in partes IL III. commentum,
s. XV^ med., no. 94.
Doctrinalis partes I. II. c. com-
mento Stephani Heuner, s.
XVS no. 123.
Doctrinale c. commentoLudovici
de Guaschis, s. XV^, no. 103.
Doctrinalis pars III. c. com-
mento de Dybin, s. XV^,
no. 98.
Doctrinale c. commentariis mag.
Udalrici Aezinger de Egra,
s. XV\ no. 130.
Doctrinale soluta oratione red-
ditum [a Nicoiao Prancisci]
c. glosa, s. XV^, no. 111*.
Doctrinalis partis I. correctorium
mag. Coberi, s. XV^, no. 211.
Doctrinale c. commentariis vel
glosis ignotorum auctorum :
s. Xlir, no. 1, 2, 3, 4, 5, 7, 10,
11, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 23;
s.XIVSno.31, 32, 33, 36, 37,
38, 39, 43*, 45, 54, 54* (add.),
58, 59, 62, 63* (add.), 65, 65*
(add.), 66, 69* (add.), 70, 7 1, 73,
74;s. XVi, no. 83** (add.), 88,
89,95,115,116,118,120,122,
123* (add.), 124,132,148,154,
200, 202, 205, 214, 217; —
pars L: s. XV\ no. 82, 87,
127, 137, 141, 159, 166, 168,
175, 180, 181, 182; — partes
I. IL: s.XIVi, no.56; s. XV^
no. 81, 112, 113, 117, 143,
161, 169, 174, 188, 189, 203,
207, 216, 219. — pars IL: s.
XVS no. 125, 126, 128, 136,
139, 160, 164, 167, 178, 179,
CCXCIV
Index bibliographlcus
187; — partes IL III.: s. XVs
no. 121; — partes I. III.:
s. XVS no. 156; — pars IIL:
s. XI VS no. 49, 74*; s. XVS
no. 101, 102, 131, 135, 138,
144, 147, 155, 162, 165, 172,
173, 176, 201, 204, 213, 215;
s. XVIS no. 222.
Commentaria vel glosae sine
textu Doctrinalis:
lonis Suessionensis reportamina,
s. XIV^ ineunt., no. 28, 29,
40* (add.).
Mag. Tibini in partem III. com-
mentum, s. XIV^ no. 50.
Helmholdi magistri Pragensis
quaestiones de arte grarama-
tica etc. Alexandri de Villa
Dei, s. XIVS no. 51.
Mag. loannis de Munzingen
commentarium in Doctrinale,
s. XIVS no. 53.
Magg. Beronis, Schreck, Pruck
in studio Viennensi concepta
partis I., s. XV^, no. 96.
Rerriigii commentum in Doctri-
nale, s. XVS no. 100.
Vicentii Tribergensis commen-
tarium in partem IL, s. XV^,
no. 105.
Mag. Symonis quaestiones super
IL parte, s. XVS no. 107.
loannis de Nova Domo com-
mentum super IL parte, s.
XVS no. 121*.
Andreae Scherding concepta
super IL parte, s. XV', no.
212.
Mag. Mazingeri quaestiones
gramm. in IL partem, s. XV^,
no. 219.
Commentaria vel glosae igno-
totorum auctorum sine textu
Doctrinalis: in partes I. — IIL,
s. XIVi, no. 44, 48, 68, 72;
s. XVS no. 99, 134, 208, 209,
211; — in partem L, s. XIV^,
no. 43, 52, 76; s. XVS no.
104, 129, 171, 196; s. XVP,
no. 223, 224; — in partes
LIL: s.XVS no. 114, 191, 192,
193, 194; — in partem IL:
s. XIVi, no. 42, 46, 47; s.
XV\ no. 85, 86, 92, 107, 108,
157, 158, 190, 206, 215, 218,
219, 220, 221; — in partem
IIL: s.XVSno. 109,215,219,
221.
Expositio Germanica omnium
vocabulorum I. partis, s. XV^
ineunt., no. 106.
Doctrinalis textus sine commen-
tario vel glosa: s. XIIP, no.
13, 13* (add.), 24; s. XIVS
no. 40, 57, 57* (add.), 61, 63,
67, 67* (add.), 69, 70* (add.),
77; — s. XY\ no. 110, 111,
119, 133, 140, 142, 149, 151,
153, 170, 183, 195, 197, 197*,
210; — partium I. IL: s. XIIF,
no. 25 ; s. XV', no. 83, 90, 93,
146, 152, 163, 184; — partis
L: s. XVS no. 199; — partis
IL: s. XV', no. 177; — partis
IIL: s. Xy\ no. 84, 150, 198.
Libri typis descripti
CCXCV
I
(^
B. LIBRI TYPIS DESCRIPTI.
1. Urbes et typographi.
f^/tAjfjM jbmnia, quae ( ) uncis inclusimus, coniectura nituntur.
I
Antverpiae
Gerardus Leeu
» » ....
Henricus Eckert de Homberch
» » » •
Theodoricus Martini . . . .
Michael Hillen de Hoochstraten
» »
Wilh. Vorsterman
anno
1487
1488
1493
1504
1506
1519
1493
1509
1510
1511
1518
1512
Argentinae
(Argentinae), typographus ignotus . . . 1485 . . .
„ „ „ . . . 1487 III. Id. Aug.
Typographus ignotus 1487 V. Kai. Dec.
Martinus Flach
'*'7i?5y/M
/
1488 VIII. Mart.
1488 I. Dec. .
1488 . . .
1490 m. Febr.
1490 XIV.Kal.Aug
1491
1493
Typographus ignotus 1491
Joannes Pryss [Prüss] 1499
1504
1507
Typographus ignotus 1501
Matthias Hupfuff 1506
(Matthias Hupfuff) 1506
Renatus Beck 1516
Augustae Vindelicorum
Joannes Schoensperger 1511
(loannes Schoensperger) 1514
Sylvius Otmar 1521
nro.
34
44
102
183
191
254
103
222
224*
226
250**
232
26*
35
36
42
46
47
59
60
82
101
92
144
186
206
165
199
200
245
229
240
257
CCXCVI
Index bibliographicus
Basileae
anno
Nicolaus Kesler 1486 xx
Typographus ignotus 1486
Nicolaus Kesler 1494 ill
(Nicolaus Kesler) 1494
Nicolaus Kesler 1501
Michael Furter 1496/7
(Michael Furter) 1506
Michael Furter 1506 XX
lacobus de Pfortzen [Pfortzheym] . . . 1498
1499
1501
1502
1503
1507
(lacobus de Pfortzen) 1508
Adam Petri de Langendorlf 1511
» ?j 5j 1515
1516
1517
1519
1495
J>
)»
»
>l
5>
>»
)>
»
»
5»
»
5>
}>
ji
»)
B
onoiiiae
Bacielerius de Baciek
jriis
Aug.
Malt.
Auf
nro.
30
32
107
113
170*
127
194
195
139
146
170
175
179
207
215
226*
242
244
248
253
114
Brixiae
lacobus Britannicus 1500
Ludovicus Britannicus 1538
» V 1547
1550
lacobus Britannicus 1568
1572
Polycretus Turlinus 1588
152
262
263
264
265
266
267
C a d o ra i
Michael Angier [librarius] (1510)
Coloniae
Ulricus Zell de Hannaw [apud Lyskirchen] (1487)
1488
1491
1494
»> » ?>
»» j> »
»J » 5)
225*
41
51
90
109
Libri typis descripti
CCXCVII
Henricus Quentell [circa Summum]
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
»
1J
»
»
»
»
»
»
»
»
»
5?
»
5J
w
»
»
5?
»
V
beri
Henrici (
»
»
»
»
V
?j
loannes Koelhoff
id
anno
1489
1490 pr. Id.
1490 pr.Kal
(1490)
(1490)
(1490)
1491
1492
1494 VII
1494 IV.
1498
1499
1500 XIV
(1500)
1502
1503
1504
1505 m. Mar
1505 V. KaJ
1506 m. Mar
1506 m. lun
1507
Non. Nov.
• Aug.
(Coloniae, loannes KoelhoJÖF)
loannes Koelhoff ....
Martinus de Werdena . .
Eucharius Cervicornus
1508 m.
1508
1495
1501
1501
1501
1508/9
1512/13
1514
1515
1522
Sept
Dec.
lan.
Mai.
i.
lul.
uro.
53
64
65
71
72
73
84
94
110
112
140
147
151
161
171
177
182*
187*
188*
192
193
205
209*
214
116
167
168
172
218
233
239
243
258*
Cracoviae
Joannes Haller [librarius] 1510
1517
223
247
Daventriae
Richard. Paffroed[Paffroet,Paffraet,Pafraet] (1484)
(Daventriae, Richardus Paffroed) . . . (1484)
Richardus Paffroed (1487)
(1487)
1488
(1488)
25
26
39
40
45
52
CCXCVIII
Index bibliographicus
Richard. Paffroed [Paffroet, Paffraet, Pafraet]
(Richardus Paffroed)
Richardus Paffroed
n
V
V
V
•n
n
V
V
>»
>;
yy
5?
V
?>
(Daventriae, Richardus Paffroed)
Richardus Paffroed
lacobus de Breda
>' .
(lacobus de Breda)
lacobus de Breda
)j
'>
>5
»
»>
)>
5>
»
Theodoricus de Borne
Albertus Pafraet [Paefraed, Paefraedt]
»>
>J
»
V
»
)J
anno
uro.
(1490) . . . .
79
1491 XX VII. Mart.
86
1491 X. Sept. . .
89
1494 . . . .
111
1495 XXX. Oct. .
117
1495 . . . .
120
1496 . . . .
125
1497 XIX. Aug. .
130
1497 xviii. Oct. .
131
1497 . . .
132
1499 III. lan. .
142
1499 XXVI. lan.
143
1499 ni. Sept. .
145
1499 . . .
148
1500 m. Nov. .
149
1500 . . .
154
(1500) . . .
162
1503 XXII. Mai-t.
176
1503 m. Aug. .
178
1511 . . .
. 227*
1489 ...
58
1490 . . .
. 63
1491 m. Sept. .
88
1491 m. Dec. .
91
1495 . . .
119
1496 VIII. Oct.
123
1496 XX. Nov. .
124
1497 11. lan. .
128
(1497) . . .
. 135
1501 XI. Febr.
163
1501 m. Sept. .
. 166
1505 ni. Dec. .
188
(1505) . . .
. 190
1507
203
1508
. 209
1511
227
1513
. 234
1518
250***
1519
254*
(1519)
254**
1521
255*
Erfordiae
Wolfgangus Schenk
1504
187
Libri typis descripti
CCXCIX
Hagenoae
(Henricus Gran)
Henricus Gran .
Leydis
Joannes Severi . . . .
Lipsiae
lacobus Tanner . . .
Conradus Kacheloven .
(Melchior Lotter) . . .
(Lipsiae, Melch. Lotter)
Melchior Lotter . . .
anno
1492
1495
1498
1509
»
?>
Wolfgan gus [Stoeckel] de Monaco
Typographus ignotus
Londinii
Wynkyn de Worde
Richardus Pynson
nro.
97
115
136
220==
(1490)
. 78
1491
. 87
1496
. 126
1497
. 133
1498
137
1500
159
1500
. 160
1502
174
1504
185
1506
196
1506
197
1508
212
1509
221*
1515 .
242*
1500
158
1525
259
(1503) .... 180
1505 .... 189
1513 .... 236
1516
246
(Lubecae)
(Luca« Brandis de Schass)
(1480)
Lugduni
Joannes de Prato
Mediolani
Zarotus Parmensis
Typographus ignotus .
Leonardus Pachel et Ulricus Sinczenzeller
11
1488 ....
48
1489 ....
56
1475 ....
6
1481 ....
17
1484 IX. Kai. Apr.
22
ccc
Index bibliographicus
Leonardus Pachel et Ulricus Sinczenzeller
Typographus ignotus
Metis
Casparus Hochfeder . .
(Metis), Casparus Hoehfeder
Casparus Hochfeder . . .
anno
uro
1484 XVII. Dec.
. 24
1488 . . .
. 49
1500 . . .
. 150
1504 . . .
. 184
1508 ...
. 213
Monte Regali [Liguriae]
Stephanus et Laurentius de Vivaldis
Norimbergae
1484
Fredericus Creusner
Georgius Stoechs de Sulczpach
(Antonius Koberger)
Antonius Koberger
Casparus Hochfeder . . .
Hieronymus Hoelzel [HoltzelJ
(Norimbergae, Wolfgangus Huber)
Wolfgangus Huber
F^redericus Peypus ......
lodocus Gutknecht
Parisiis
Udalricus Gering
Petrus Levet
Michael Niger
loannes Petit [librarius] . .
(Parisiis, loannes Petit) . .
Andreas Bocardus ....
Bertholdus Renbolt [Rembold]
(Parisiis, Petrus le Dru) . .
(Parisiis), Denis Rose . . .
lodocus Radius Ascensius
23
1487
37
1489
54
1491/92
93
1492
96
1494
108
1495
118
1497/98
134
1500
157
1501
169
1495
122
1500
156
1508/9
219
1514
238
1521
255
(1510)
225
1515
233
1515
243*
1518
250*
1483 .... 21
1489
57
1490
62
1492
99
1495
121
(1507)
. 208*
1500/1
153
1500
155
1506)
201
(1506)
202
1504
. 184*
1507
204
Libri typis descripti
anno
lodocus Badius Ascensius 1510
1524
(1526)
(Parisiis) Bernardus Aubri [librarius] . . (1507)
Gaspardus Philippe 1508
Joannes Gaultier [librarius] (1508)
(Parisiis, Godofredus) de Marnef .... (1508)
Joannes Herouf (1514)
Simon Colinaeus 1542
Parmae
(Stephanus Corallus) 1478
Angelus Ugoletus Parmensis 1486
Franciscus Ugoletus et Octavianus Saladus 1517
Franciscus Ugoletus et Benedictus Zabolus 1519
Octavianus Saladius 1521
Phorcae
Thomas Anseimus Badensis 1508
1509
1510
Rotomagi
Richardus Goupil (post 1492)
„ 1518
Petrus Violette (post 1492)
Rutlingae
Michael Greyff [Gryff] 1489
(Michael Greyff) 1490
(1490)
Michael Greyff 1493
Joannes Omar [Otmar] 1492
(Salutiis)
Joannes Fabri 1479
Tarvisii
(Gerardus de Flandria) 1472
Trecis
Joannes Lecoq 1506
CCCI
nro.
223*
258**
258***
260
208
210
216
217
241
262*
8
31
249
252
256
211
220
224
80
250****
81
55
61
76
100
98
10
198
CCCII
Index bibliographicus
Tridenti
anno
(Zuan Leonardus Longus) 1481
Tubingae
Thomas Anseimus Badensis 1511
y, 1512
r, 1514
Tusculani Lacus Benaci
Gabriel Petri Tarvisinus 1479
Alexander de Paganinis (1521)
Venetiis
(Venetiis, Vindelinus de Spira) .... (1470)
Typographus ignotus (1473)
(Venetiis), typographus ignotus . . . (1473)
Tvpographus ignotus 1474
' „ , 1482
lo. de Noerdlingen et Henr. de Harlem . 1483
x\ndr. Catherensis et lo. de Leodio . . . 1483
Thomasius Alexandrinus 1485
Petrus Cremonensis 1486
ßernardus Benalius 1487
, 1488
Guilelmus de Monte Ferrato 1488
Liga Bovaria 1491
Bpnetus Locatellus 1491
Simon Papiensis, alias Bevilaqua .... 1492
Manfredus de Bonellis 1494
Joannes Rubens Vercellensis 1497
Lazarus de Soardis 1501
Typographus ignotus 1502
Petrus de Quarengiis 1512
Melchior Scissa 1513
Alexander de Bindonis 1519
Augustinus de Bindonis 1528
Vicentiae
Leonardus de Basilea 1481
Vi(3nnao Austriae
loannes Singrenius ... 1518
nro.
15
228
231
237
9
258
1
3
4
5
18
19
20
27
30*
33
50
43
83
85
95
106
129
164
173
230
235
251
261
16
250
Libri typis descripti
CCCIll
Ulmae
anno
Typographus ignotus 1487
Joannes Schaeffler 1498
Zwollis
Petrus de Os de Breda 1485
(Zwollis, Petrus de Os de Breda) . . . (1493)
Arnoldus Kempensis 1504
Guilelmus et Arnoldus Kempenses . . . 1504
Sine loco, typographi nomine et anno
Locus et tA'pographus ignoti (1475)
(1480)
(1480)
(1480)
(1480)
(1485)
(1490)
(1490)
(1490)
(1490)
..... (1490)
(1490)
(1490)
(1490)
(1493)
(1498)
38
138
28
104
181
182
7
12
13
14
15*
29
66
67
68
69
70
74
75
77
105
141
2. Commentatores et commentaria vel glosae.
Doctrinale c. glosa Ladaviani:
Venetiis a. 1473, no. 3.
Loco ign. (1480), no. 12.
Doctrinale c. commento sive
expositione Ludovici de
Guaschis:
Loco ign. (a. 1480), no. 14; (a. 1485),
no. 29.
Yicentiae a. 1481, no. 16.
Basileae a. 1486, no. 30, 32; a. 1501,
no. 170*.
Mediolani a. 1481, no. 17; a. 1488,
no. 49.
Venetiis a. 1482, no. 18; a. 1483,
no. 19, 20; a. 1485, no. 27; a. 1486,
no. 30*; a. 1487, no. 33; a. 1488,
no. 43, 50; a. 1491, no. 83, 85;
a. 1492, no. 95; a. 1494, no. 106;
a. 1497, no. 129; a. 1501, no. 164;
a. 1512, no. 230; a. 1513, no. 235;
a. 1519, no. 251; a. 1528, no. 261.
Monte Regali a. 1484, no. 23.
Norimbergae a. 1487, no. 37; a.
1489, no. 54.
Ulmae a. 1487, no. 38.
Argentinae a. 1488, no. 42, 46.
Parisiis a. 1492, no. 99.
CCCIV
Index bibliographicus
Brixiae a. 1500, no. 152; a. 1538,
no. 262; a. 1546, no. 263; a. 1550,
no. 264; a. 1568, no. 265; a. 1572,
no. 266; a. 1588, no. 267.
Parmae a. 1517, no. 249; a. 1519,
no. 252; a. 1521, no. 256.
Tusculani (a. 1521), no. 258.
Doetrinale c. glosa Monachi
L 0 m b a r d i :
Mediolani a. 1484, no. 22.
Lugdiini a. 1488, no. 48; a. 1489,
no. 56.
Parisiis a. 1490, no. 62.
Doetrinale c. interpretatione
Facini Tibergae:
(Salutiis) a. 1479, no. 10.
Parisiis a. 1483, no. 21; a. 1500,
no. 155.
Doetrinale e. dictis Prisciani
et Nieolai Perotti:
(Lubecae a. 1480), no. 11.
Loco ign. (a. 1480), no. 13.
Doetrinale c. glosa Focaudi
M 0 n i e r i :
(Parisiis a. 1490) no. 66; Rotomagi
(post a. 1492), no. 80, 81; a. 1518,
no. 250***.
Trecis a. 1506, no. 198.
Parisiis (a. 1514), no. 241.
Doetrinale cum glosa notabili
(Gerardi de Zutphen Co-
lon i e n s i s) :
Argentinae a. 1490, no. 59; a. 1491,
no. 82; a. 1493, no. 101; a. 1501,
no. 165; a. 1506, no. 199.
Basileae a. 1496/97, no. 127; a. 1506,
no. 194; a. 1507, no. 207: a. 1509,
no. 221.
Cadomi (a. 1510), no. 225*.
Coloniae a. 1489, no. 53; a. 1491,
no. 84.
Loeo ign. (a. 1490), no. 67, 68.
Hagenoae a. 1495, n. 115.
Lipsiae a. 1491, no. 87; a. 1496,
no. 126; a. 1500, no. 159; a. 1502,
no. 174; a. 1506, no. 196; a. 1508,
no. 212; a. 1525, no. 259.
Metis a. 1500, no. 150; a. 1508,
no. 213.
Norimbergae a. 1494, no. 108; a.
1495, no. 118; a. 1497/98, no. 134;
a. 1500, no. 156, 157; a. 3501,
no. 169; a. 1508/9, no. 219.
Parisiis a. 1495, no. 121.
Partes I. II. c. glosa notabili:
Coloniae a. 1488, no. 51; a. 1491,
no. 90; a. 1492, no. 94; a. 1495,
no. 116; a. 1500, no. 151; a. 1506,
no. 193.
Rutlingae a. 1490, no. 61; a. 1493,
no. 100.
Loco ign. (a. 1490), no. 69.
Norimbergae a. 1491/92, no. 93;
a. 1492, no. 96; a. 1495, no. 122.
Hagenoae a. 1492, no. 97.
Basileae a. 1498, no. 139; a. 1499,
no. 146; a. 1501, no. 170; a. 1503,
no. 179.
Pars I. c. glosa notabili:
Argentinae a. 1490, no. 60.
Loco ign. (a. 1490), no. 70.
Coloniae a. 1494, no. 109, 112;
a. 1498, no. 140; a. 1502, no. 17L
Rutlingae a. 1492, no. 98.
(Lipsiae) a. 1497, no. 133.
Pars II. c. glosa notabili:
Coloniae a. 1490, no. 64, 65; a. 1494,
no.llO; a. 1499, no. 147; (Coloniae
a. 150()), no. 141.
Rutlingae a. 1490, no. 76.
Partes III. IV. c. commento-
valde utili(quod ad glosam
notabilem pertinet):
Loeo ign. (a. 1490), no. 77.
Coloniae (a. 1490), no. 71, 72, 73;
a. 1508, no. 214.
Daventriae a. 1495, no. 120; a. 1497,
Libri typis descripti
CCCV
no. 130; a. 1503, no. 178; a. 1505,
no. 188.
Hagenoae a. 1498, no. 136.
Lipsiae a. 1498, no. 137.
Basileae a. 1502, no. 175.
Doctrinale c. sententiis et
constructionibus:
Antverpiae a. 1487, no. 34; a. 1488,
no. 44; a. 1493, no. 103.
Londinii (a. 1503), no. 180; a. 1505,
no. 189; a. 1513, no.236; a. 1516,
no. 246.
Doctrinale c. argumentis et no-
tabilibus loannis Versoris:
Argentinae a. 1491, no. 92.
Partes I. II. c. dictis et glosa
loannis Synthen:
Daventriae (a. 1487), no. 39; a. 1488,
no. 45; a. 1491, no. 88.
Argentinae a. 1499, no. 144.
Cf. lodocus Badius Ascensius.
Pars I. c. dictis sive glosa
loannis Synthen:
Daventriae (a. 1484), no.25; a. 1491,
no. 89; a. 1495, no. 117; a. 1496,
no. 124; a. 1497, no. 131; a. 1501,
no. 166.
(Argentinae) a. 1485, no. 26*.
Argentinae a. 1487, no. 36; a. 1488,
no. 47.
Coloniae (a. 1487), no. 41.
Pars II. c. dictis sive glosa
loannis Synthen:
(Argentinae) a. 1487, no. 35.
(Daventriae a. 1488), no. 52.
Daventriae a. 1489, no. 58; (a. 1490),
no. 79; a. 1491, no. 86; a. 1496,
no. 125.
Rutlingae a. 1489, no. 55.
Partis I. opus minus Guilelmi
Zenders de Werdt [Weert]:
Daventriae a. 1499, no. 143; a. 1503,
no. 176.
Monumenta Germaniae Paedagogira XII
Partis II. opus minus Guilelmi
Zenders de We r d t [ We e r t] :
Antverpiae a. 1493, no. 102, a. 1504,
no. 183.
Daventriae a. 1494, no. 111 ; a. 1497,.
no. 128.
(Daventriae a. 1497), no. 135.
Daventriae a. 1499, no. 142, 145.
(Daventriae) a. 15(X), no. 154.
Daventriae a. 1501, no. 163.
Partium I. II. opus minus Guil-
elmi Zenders de Werdt:
Antverpiae a. 1506, no. 191.
Coloniae a. 1506, no. 192.
Partium I. — IV. medulla aurea
Timanni Kemeneri:
Coloniae (a. 1500), no. 161; a. 1501,
no. 167.
(Daventriae a. 1500), no. 162.
Partis I. medulla aurea Ti-
manni Kemeneri:
Coloniae a. 1505, no. 187*.
Partis IL medulla aurea Ti-
manni Kemeneri:
Coloniae a. 1504, no. 182*.
Partium II. — IV. medulla aurea
Timanni Kemeneri:
Coloniae a. 1503, no. 177.
Partium III. IV. medulla aurea
Timanni Kemeneri:
(Coloniae) a. 1501, no. 168.
Coloniae a. 1502, no. 172.
Partis IL exercitium mag. lo-
annis Glogoviensis:
Lipsiae a. 15(X), no. 158.
(Metis) a. 1504, no. 184.
Cracoviae a. 1510, no. 223; a. 1517,
no. 247.
Viennae Austr. a. 1518, no. 250.
Pars I. c. commentariis Her-
manni Torrentini:
ZwoUis a. 1504, no. 181.
Daventriae a. 1508, no. 209.
XX
CCCVI
Index bibliographiia
Coloniae a. 1508, no. 209*; a. 1515,
DO. 243; a. 1522, no. 258*.
Leydis a. 1509, no. 220*.
Antverpiae a. 1512, no. 232.
Pars I. c. commentariis Her-
manni Torrentini et adno-
tationibus Despauterii:
Antverpiae a. 1518, no. 250**.
Pars I. c. commentariis Herm.
Torrentini et adnotationi-
bus Despauterii et Bitteri:
Daventriae a. 1519, no. 254*.; a.
1521, no. 255*.
Partium I. IL textus cum notis
et expositione vocabulo-
rum per Hermannum Tor-
rentinum:
Zwollis a. 1504, no. 182.
Partes I. IL c. commentariis
Hermanni Torrentini et
Kemponis Thessaliensis:
Daventriae (a. 1505), no. 190; a.
1513, no. 234.
Coloniae a. 1505, no. 188*; a. 1507,
no.205; a. 1508/9, no.218; a.l512,
no. 233*.
Al-gentinae a. 1507, no. 206.
Phorcae a. 1508, no. 211; a. 1509,
no. 220; a. 1510, no. 224.
Tubingae a. 1511, no. 228; a. 1512,
no. 231; a. 1514, no. 237.
Antverpiae a. 1510, no. 224*.
Partes L— III. c. commentariis
Hermanni Torrentini et
Kemponis Thessaliensis et
extractis partis III. An-
dreae Gutterii Cerasiani:
(Parisiis a. 1507), no. 208, 208*.
Norimbergae a. 1514, no. 238.
Bdsileae a. 1511, no. 226*; a. 1515,
no. 242; a. 1516, no. 244; a. 1517,
no. 248; a. 1519, no. 253.
Partes L— III. c. explanationi-
bus loannis Synthen et ad-
notationibus Ascensianis
[lodoci Badii Ascensii]:
Parisiis a. 1500/1, no. 153.
Partes L— III. c. explanationi-
bus Syntheniis et Ascen-
sianis [lod. Badii Ascensii]:
Parisiis a. 1504, no. 184»; a. 1508,
no. 210.
Partes L— III. c. explanationi-
bus Ascensianis [lod. Badii
Ascensii):
Parisiis a. 1506/7, no. 204; a. 1510,
no. 223*.
Pars III. c. explanatione As-
censiana:
(Daventriae) a. 15(X), no. 149.
Parisiis (a. 1508), no. 216, 217; a.
1524, no. 258***.
Pars I.e. commentariis loannis
Vaus [Scoti]:
Parisiis a. 1522, no. 258**.
Doctrinale cum marginalibus
exemplis et continuationi-
bus:
Norimbergae a. 1521, no. 255.
Partium I. IL textus cum al-
teratione:
Daventriae a. 1495, no. 119; a. 1507,
no. 203.
Basileae a. 1494, no. 107; a. 1506,
no. 195.
Partium I. IL textus c. glosa
interlineali:
Lipsiae a. 1500, no. 160; a. 1515,
no. 242*.
Erfordiae a. 1504, no. 187.
Partium I. IL textus c, anno-
tationibus et exemplis:
(Norimbergae a. 1510), no. 225.
Norimbergae a. 1512, no. 233; a.
1518, no. 250*.
Libri typis descripti
CCCVII
Partium I. II. textus c. conti-
nuationibus etc.:
Ulmae a. 1498, no. 138.
Venetiis a. 1502, no. 173.
Augustae Vindel. a. 1514, no. 240.
Partium I. II. textus c. notis
in margine:
(Zwollis a. 1493), no. 104.
Daventriae a. 1497, no. 132.
Antverpiae a. 1509, no. 222.
Partis II. textus c. regulis et
exemplis:
Daventriae (a. 1487), no. 40.
Pars IL familiari ac com-
pendiaria expositione
enarrata:
Daventriae a. 1511, no. 227.
Partes III. IV. c. commento:
Daventriae a. 1490, no. 63.
Doctrinalis cap. X. c. adnota-
tionibus Hub. Susannaei:
Parisiis a. 1542, no. 262*.
Doctrinalis textus sine com-
mentario vel glosis:
Loco ign. (a. 1473), no.4; (a. 1490),
no. 74, 75; a. 1493, no. 105, 105*.
(Venetiis a. 1470), no. 1.
Venetiis a. 1474, no. 5.
Tarvisii a. 1472, no. 2.
Mediolani a. 1475, no. 6; a. 1484,
no. 24.
Parmae a. 1478, no. 8; a. 1486,
no. 31.
Tridenti a. 1481, no. 15.
(Daventriae a. 1484), no. 26.
Daventriae a. 1496, no. 123.
Zwollis a. 1485, no. 28.
Partium I II. textus:
Loco ign. (a. 1475), no. 7; (a. 1480),
no. 15*.
Lipsiae a. 1504, no. 185; a. 1506^
no. 197; a. 1509, no. 221*.
Argentinae a. 1504, no. 186; a. 1506^
no. 200; a. 1516, no. 245.
(Parisiis a. 1506), no. 201, 202.
Basileae a. 1508, no. 215.
Norimbergae a. 1515, no. 243*.
Daventriae (a. 1519), no. 254**.
Partium III. IV. textus:
Lipsiae (a. 1490), no. 78.
Daventriae a. 1491, no. 91.
(Basileae) a. 1494, no. 113.
Parisiis (a. 1526), no. 260.
3. Bibliothecae, in quibus Doctrinalis libri
typis descripti adservantur.
Aberdonensis Scot., B. Un., no. Argentinensis, B. Un., no. 32,.
184*, 208*, 220*, 223*, 224*, 258**, 70, 76, 115, 136.
Augustana Vindel., B. Prov., no,
53, 55.
Basileensis, B. Un., no. 32, 35, 42,
82, 84, 101, 139, 140, 198, 201, 237, 242.
Berolinensis, B. Reg., no. 16, 50,
120.
Bonnen sis, B. Un., no. 30, 32, 168,
205.
258***, 262.
Abrincensis, B. Ur., no. 3.
Admontana Austr., B. Coen.,
no. 115.
Aletensis [Macloviensis] Rhedo-
num, B. Ur., no. 10.
Araugiensis Helv., B. Prov., no.
f!* 15*, 29, 32, 165, 170*, 188*, 199.
XX*
CCCVIII
Index bibliographicus
Bononienses: B. Un , no. 19, 230,
249, 251. - B. Ur., no. 285, 248,
256.
Brunnensis, B. Schoben, no. 250*.
Bruxellensis, B. Reg., no. 124,
125, 191.
Budapestinensis, B.Mus., no. 174.
Carolsruhensis, B. M. Duo., no.
32, 59, 60, 64, 67, 82, 84, 122.
Carpentoractensis, B. Ur., no. 23.
Cassellana, B. Yogtii, no. 54, 182*,
187*, 221, 226*.
Cenomanensis Gall , B. Ur., no.
225*.
Coburgensis, B Duo., no. 144.
Coloniensis, B. Ur., no. 64, 84, 214.
Cracoviensis, B. Un., no. 55, 60,
184, 223, 247, 259.
Cremesiensis Mona steril Austr.,
no. 237.
Darmstadiensis, B. M. Duc, no.
35, 36, 40, 51, 60, 67, 110, 112, 132,
192, 206, 231.
Daventriensis, B. Ur., no. 149,
250***, 254*, 254**.
Detmoldensis, B. Prov., no. 151,
171, 178.
Doneschingensis, B. Princ, no.
53-, 65, 93, 101.
Dresdensis, B. Reg., no. 59, 87,
106, 138.
Dussel dorpiensis, B. Prov., no.
32, 120, 168, 213.
Einsidlensis, B. Coen., no. 194,
195, 265.
Erfordiensis, B. Reg., no. 194.
Erlangen sis, B. Un., no. 54, 60,
64, 72, 82, 84, 134.
Ferrarien sis, B.Un,no. 18, 129,251.
F 1 0 r e n t i n a , B. Nat., no. 19, 20, 129.
Florianen sis Austr., B. Coen., no.
75, 200.
Friburgensis Brisg., B. Un , no.
12, 38, 61, 74, 84, 100, 155, 167,
199, 210, 211, 220, 231, 237.
Giessensis, B Un., no. 25, 52, 86,
89, 145, 165, 166, 245.
Gothana, B. Duc, no. 38, 196.
Gottingensis, B. Un., no. 32, 34,
39, 51, 53, 144, 159, 178, 212, 253.
Gryphiswaldensis, B. Un., no.
18, 118, 134.
Guelferbytana, B. Duo., no. 30,
51, 52, 88, 89, 126, 133, 176, 183.
Haganae: B. Mus., no. 1 8. — B. Reg.,
no. 32, 71, 188.
Halber stad ien sis, B. Cathedr.,
no. 30, 51, 53, 128.
Hanno V er anae: B. Reg., no. 53. —
B. Ur., no. 140.
Heidelbergensis, B. Un., no.
150.
Heiligenstadiensis, B. Gym., no.
213, 221*.
Herb ipole nsis, B. Un., no. 51,
204.
Hersfeldiensis, B. Gym., no. 07,
73, 112.
lenensis, B. Un., no. 159, 239, 243.
Kiliensis, B. Un., no. 11.
Lambacensis, B. Coen., no. 76,
84, 134.
Leopoliensis, B. Nat., no. 250.
Lipsiensis, B. Un., no. 30, 113,
126, 166, 196, 206.
Londiniensis, Mus. Br., no. 15,
18, 22, 30*, 38, 46, 70, 125, 131,
150, 154, 181, 182, 218.
Lubecensis, B. Ur., no. 215.
Lugdun o-Batava, B. Un., no. 99.
Luneburgensis, B. Ur., no. 119,
163, 191, 253.
Magdeburgensis, B. Gym. Cath.,
no. 11.
Maih ingensis, B. Princ., no. 143,
154, 169, im, 185, 206, 228, 238.
Marburgensis Hess., B. Un., no.
71, 116, 124, 128, 141, 193.
Mediolanensis, B. Ambr., no. 6.
Libri typis descripti
CCCIX
Mellicensis, B. Coen., no. 38, 47,
59, 60, 69, 82, 93, 96, 97, 157.
Moeno-Francofurtensis, B. Ur.,
no. 14.
Moguntina, B. Ur., no. 41, 51,
73, 98, 109, 203, 226, 232.
Monacensis, B. Reg., no. 12, 27,
32, 38, 42, 47, 51, 53, 59, 61, 65, 66,
67, 68, 69, 71, 78, 82, 84, 90, 93,
96, 97, 100, 108, 110, 115, 118, 127,
135, 136, 137, 139, 146, 150, 154,
156, 170, 175, 183, 194, 197, 199,
219, 221.
Monasteriensis, B. Paul., no.
51, 176, 209*, 218, 227*.
Neapolitana, B.Borb.,no. 27,43,50.
Oenipontana, B. Un., no. 16, 51,
53, 67, 115, 136, 146, 240.
Oxoniensis, B. Bodl., no. 13, 19,
20, 31, 32, 49, 86, 90, 91, 117, 134,
144, 187, 209, 227, 228, 233, 234,
258.
Parisinae: B. S. Genov., no. 216,
260. — B. Maz., no. 43, 153, 217. —
B. Mus. Paedag., no. 192. — B. Nat.,
no. 1, 5, 24, 33, 37, 83, 95, 155, 202,
208, 258, 262*. — B. Un., no. 29.
Pragensis, B. Un., no. 28, 30, 77,
84, 87, 111.
Purglitiensis, B. Princ, no. 7.
Quedlinburgensis, B. Gym.,
no. 153.
Ratisbonensis, B. Prov., no. 71,
207, 219.
Rheno-Traiectina, B. Un., no.
26*, 39.
Romanae: B. Ang., no. 164. —
B. Alex., no. 251. — B. Gas., no.
4, 20, 27, 33, 43. — B. Cors., no.
173, 252, 266. - B. Nat., no. 230.
Salisburgenses: B. Coen., no. 37,
55, 59, 60, 61, 96, 97, 118, 210, 219.
— B. publ., no. 186.
Sangallensis, B. Coen., no. 27,
30, 142, 177, 224.
Selestadiensis, B. Ur., no. 32.
Senensis JuL, B. Ur., no. 18, 20,
164.
Stuttgardiensis, B. Reg., no. 18,
30, 32, 175, 179, 192.
Trecensis, B. Ur., no. 21, 48, 62,
121, 241.
T r e V i r e n s i s , B. Ur., no. 32, 94,
142.
Tridentina, B. Ur., no. 152.
Tubin gensis, B. Un., no. 211,
231, 237.
Turicensis, ß. Prov., no. 237.
Upsaliensis, B. Un., no. 35, 41,
58, 89, 111, 187*, 196, 212.
Veneta, B. Nat., no. 18, 261.
Veronensis, B. Ur., no. 17, 164,
262, 263, 264, 266, 267.
Vesontionensis, B. Ur., no. 56.
Vinariensis, B. Duc, no. 53, 65.
Vindobonenses: B. Caes., no. 1,
2, 30, 32, 35, 37, 43, 46, 85, 107, 129,
144, 206, 225, 231, 244, 255. —
B. Coen. Schotten., no. 38, 164,
167, 172.
Yratislaviensis, B. Un., no. 71,
72, 94, 140, 147, 166, 174, 178.
Weilburgensis, B. Gym,, no. 32,
ALEXANDRI DE VILLA-DEI
DOCTRINALE
RECENSVIT ET EXPLANAVIT
THBODORICVS RBICHLING
Monuinenta Oermaniae Paedagogica XII
SVBSIDIORVM CONSPECTVS
A == Codices Amploniani, bibliogr. no. 7, 8, 9; ubi dissentiunt;
Ai = codex Amploniaiius, bibliogr. no. 7,
^2 -= „ „ „ no. 8,
As = „ „ „ no. 9.
L = codex Laurentianus Mediceus, bibliogr. no. 1.
M =codexMarcianus Venetus, bibliogr. no. 12.
P = codex Palatinus Vaticanus, bibliogr. no. 11.
iS' = codex Stuttgardiensis, bibliogr. no. 10.
e ^editiones principes, bibliogr. no. 1, 2; ubi discrepant:
ei =editio s. 1. et a. (Veneta c. a. 1470), bibliogr. no. 1,
e2 =editio Tarvisiana a. 1472, bibliogr. no. 2.
quibusdam locis adhibiti sunt:
Ar = codex Arundelianus Mus. Brit., bibliogr. no. 22.
P«i = codex Parisinus, bibliogr. no. 2.
Pa2 = .. „ ,, no. 16.
Pas = „ „ ,j no. 36.
PaA = „ „ „ no. 38.
Pa5 = .. ., „ no. 54.
Pm = .. .. „ no. 61.
Acr on, Porphi/r. = Acronis et Porphyrionis Commentarii in Q. Horatium
Flaccum, ed. a Ferd. Hauthal. Berol. 1866.
Avent. = loan. Aventini gramrnatica. Norimbergae, loan. Stüchs, 1515.
1*
Subsidiorum conspectus
Bas. i^afcer = Basilii Fabri Soraiii Thesaurus eruditionis scholasticae,
ed. a Chr. Cellario. Lipsiae 1697.
Behel.=^VLei\. Bebelii lustingensis poetae laureati Ars versificandi et car-
minum condendorum etc. (impr. cum Hcnrichmanni gramniatica
Pliorcae ap. Thom. Anselmum Badensem 1509.)
ß^et'. = Vocabularius breviloquus (Reuchlini). editionem adhibui
Basileensem a. 1480 paratam.
Brev. 5ew^Ä. = Mittheilungen aus dem Breviloquus Benthemianus,
einem handschriftlichen lateinischen Glossar des XV. Jahrb.. v. K. Ha-
mann. (Progr. des Johanneums zu Hamburg, 1879. 1880. 1882.)
Cassiod. 6r. = M. Aur. Cassiodorii opera omnia ed. Garetius. Venetiis 1729.
Despaut. = \o?i,n. Despauterii Ninivitae Commentarii grammatici. Lug-
duni, Sebast. Honoratus, 1563.
jDte/". = Glossarium Latino-Germanicum ed. Diefenbach.
Du Gange ^T)Vi Cangii Glossarium mediae et infimae Latinitatis, digessit
G. A. L. Henschel. Niorti 1883-1887.
Ech. = Ecbasis Captivi, das älteste Thierepos des Mittelalters, herausgeg.
von Ernst Voigt. Strassburg 1875. (Quellen und Forschungen z. Sprach-
u. Culturgesch. d. germ. Völker, herausgeg. von L. ten Brink u.
W. Seh er er. Strassburg 1875).
Ey. iy. = Egberts von Lüttich Fecunda Ratis, zum ersten Mal her-
ausgeg., auf ihre Quellen zurückgeführt und erklärt von Ernst Voigt.
Halle 1889.
Georges = Ausführl. lat.-deutsch. Handwörterbuch. 7. Aufl. Leipzig 1879—80.
Gl. Ai Ä2 vis ^ Glosae codicum Amplonian., bibliogr. no. 7. 8. 9.
Gl. L. = Glosa codicis Laurentiani Medicei, bibliogr. no. 1.
Gl. ^. =-Glosa editionis s. 1. et a. (Lubecensis c. a. 1480) bibliogr. no. 11.
Gl. ;«. = Glosa notabilis (Gerardi de Zutphen Coloniensis) inde ab a. 1488
frequentissime edita (vide bibliogr.).
Gl. Jlf. = Glosa codicis Marciani Veneti, bibliogr. no. 12.
6'raer^. = E])erhardi Bothuniensis Graecismus, cd. a. Jo. Wrobel.
Vratislaviac 1887.
Subsidiorum conspectus
H. (rhetorum Latinorum nominibus postpos.) = Rhetores Latiiii minores ex
rec. Caroli Halm. Lipsiae 1863.
Henrichm.^ JsiC. Henriclimanni Sindelfingensis grammaticae institu-
tiones. Phoreae, Thom. Anseimus Badensis, 1509.
Huf/. = }i\\gutionia (Ugutionis) Pisani, episc. Ferrariensis. Liber deriva-
tionum (c. a. 1192 conscriptus). codice usus sum manu scripto s. XV.
Bibl. Gottingensis.
lo. Garl. = Die Syonomyma des Job. von Garlandia, berausgeg. von
Kurz. (Jabresbericbt d. K. K. Staatsgymnasiums im IX. Bez. in Wien
1884-85.)
lo. /r7w. = loannis de lanua (i. e. Genua) de Balbis Summa quae vocatur
Catbolicon (ad finem perducta a. 128G). editione usus sum s. 1. et a.
[c. a. 1480].
Isid. etym. = lsidori Hispalensis epise. Etymologiarum libri XX. usus
sum imprirais editione a. 1472 per Guntberum Zainer ex Reutlingen parata.
K. (grammatieorum Latinorum nominibus postpos.) = Grammatici Latini
ex rec. Henrici Keilii.
Kaulen ==Vv. Kaulen, Handbuch zur Vulgata. Mainz 1870.
Loewe =^V V odv omw^ corporis glossariorum Latinorum ed. a Gust. Loewe.
Lipsiae 1876.
Mag. Caesar = Fierville, Cb., une grammaire latine inedite du XHI^ siecle.
(a Magistro Caesare quodam Italo composita.) Paris 1886.
ilfcmc. = Antonii Mancinelli Veliterni opera cum explanatione Ascensii
Basileae 1508.
Manut. = A\d.i Manutii Romani Listitutionum grammaticarum libri IV.
Parisiis, Poncetus le Preux, 1510; Lyptzk (Lipsiae), Melch. Lotter, 1510.
Neue^¥v.^Q\\Q, Formenlebre der Lateinischen Sprache. 2 Bdd. 2. Aufl.
Berlin 1875—77.
Osh. Pan. = Osberni Panormia, ca. 1150 composita, quam Thesaurus
novus Latini tat is inscriptam ed. Angelus Mains Classic, auctorum
tomo VIII. Romae 1886.
^ Subsidioriim conspectus
Pap. = Fapiae Lombardi Elementarium doctrinae rudimentum (con-
fectum a. 1053). iibus sum editione, quae Yocabulista inscripta typis
expressa est Venetiis per Philippum de Pincis a. 1496.
Petr. Btga ^Fetri Rigae Carmen quod inscribitur Aurora, codicem ad-
hibiii manu scriptum Bibl. Gotting. Theol. 107 saec. XII.
P2//«(/es = Pyladae Brixiani in Alexandrum de Villa Dei annotationes.
Brixiae, lac. Britanniens, 1500.
Pylad. carw/. = Pyladae Brixiani Carmen scholasticum. Liptzck (Lipsiae),
Wolfgangus Monacensis, 1509.
Rönsch = Rönsch, Itala und Vulgata. 2. Ausg. Marburg 1875.
>S'w/j!?i;Y. = Sulpitii Verulani grammatica. Romae, Euch. Silber, 1490; Lip-
tzigck, Bacc. Wolfgangus Monac, 1508.
Thttrot.^M. Ch. Thurot, Notices et extraits de divers manuscrits latins
pour servir a l'histoire des doctrines gramm. au moyen age. (Notices
et extr. des nianusc. de la Bibl. imper. et autres bibl. Tome XXII,
partie 2. Paris 1868.)
Vulg. = B[h\iR sacra vulgata. usus sum editione sine nota loci a. 1486
parata.
Fs. = Ysengrimus, herausgeg. und erklärt von Ernst Voigt. Halle 1884.
Ä'i^
^t^c^J^,
ALEXANDRI DE VILLA-DEI
DOCTRINALE
(PARS I)
[Proüemium]
Ncribere clericulis paro Doctrinale novellis,
pluraque doctorum sociabo scripta meorum.
iamque legent pueri pro nugis Maxim iani
quae veteres sociis nolebant pandere caris.
praesens huic operi sit gratia Pneumatis almi; 5
me iuvet et faciat complere quod utile fiat.
si pueri primo nequeant attendere plene,
hie tarnen attendet, qui doctoris vice fungens,
atque legens pueris laica lingua reserabit;
et pueris etiam pars maxima plana patebit. 10
Voces in primis, quas per casus variabis,
ut levius potero, te declinare docebo.
istis confinem retinent heteroclita sedem.
atque gradus triplicis collatio subditur istis.
cuique sit articulo quae vox socianda, notabo. 15
hinc de praeteritis Petrum sequar atque supinis.
his defectiva suberunt et anormala verba.
VARJA LECTIO.
INCIPIT DOCTINALE MAGRI. ALEXÄDRI DE VILLA DEI A2.
ceteri Codices tittilo, hoc quidem loco, carent. de reliquis mscrtph'omhus a
nohis uncis inclusis vide prolegomena 6 coinplerel implere LP 7 plenel
plane A 8 attendat *S'P fungens est L 13 etheroclita codd. 15 no-
tabo] docebo Ai 17 his] hinc A3, m. rec. cor r. in his F
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1 'clericulis novellis' i. e. discipulis non omnino rudibus (novis), sed
primis elenientis iam imbutis 3 de Maximian o poeta vide prolegomena
9 'laica lingua' i. e. lingua vernacula, sermone patrio 16 "Petrum' sc.
Rigani, de quo cf. proleg.
8 Alexandri de Villa-Dei
verborum formas exinde notabo quaternas.
hinc pro posse meo vocum regime n reserabo.
quo iungenda modo constructio sit, sociabo. 20
post haec pandetur, quae syllaba quanta locetur.
accentus normas exhinc variare docebo.
taiidem grammaticas pro posse docebo figuras.
quamvis haec non sit doctrina satis generalis,
proderit ipsa tamen plus nugis Maximiani. 25
post Alpliabetum minus haec doctrina legetur;
inde leget maius, mea qui documenta sequetur;
iste fere totus liber est extractus ab illo.
[Capitulmn I]
Rectis as es a dat declinatio prima,
atque per am propria quaedam ponuntur Hebraea, 30
dans ae diphthongon genetivis atque dativis.
am servat quartus; tamen en aut an reperimus,
cum rectus fit in es vel in as, vel cum dat a Graecus.
rectus in a Graeci facit an quarto breviari.
quintus in a dabitur, post es tamen e reperitur. 35
a sextus, tamen es quandoque per e dare debes.
am recti repetes quinto, sextum sociando.
VAKIA LECTIO.
19 regimen uocuin LA2 24 sit| est F quamvis haec doctrina 11.
sit. s. g. e 25 nugis] libro SM 31 dans| dat L das Me diptongon
LA2An ditongon Ai diphtongon ei diptongum PM dyptongum S dipliton-
gum e2 32 an aut en A^STMe 33 as vel in es SFMe dat aj a
dat L 36 a sexto M vr. 36. 37 mrerso ordine exhihentiir in L
37 (luintuni sc^xto P
TESTIMONJA ET EXPLANATlO>JES.
26 sq. de 'Alphabeto nn'nore' et 'maiore' vide proleg. 30 et 37 Petrus
GraiiL K. Su])2>L KMa—q Ars anontpna K. Stipjjl. 9823—28 cf. JS'etfe I 585
Kuvlev 106. — Priscianits K. PI 148i et Chartsius K. 1 llS^n noinina
in am (lesinentia, ut 'Adam Abraham', rnonoptota sive indeclinabilia esse
censent 33 sq. 'vel cum — breviari' Prise. K. II 287\b—n. — 'Gi accus'
sc. rectus sive nominativus 34 'Graeci' sc. nominis. — v. repetitur 2287
36 'a sextus' sc. habet
Doctrinale 9
Primo plurali decet ae quintoque locari.
atque secundus habet arum, nisi syncopa fiat.
tertius aut sextiis habet is, tarnen excipiemus: 40
quando mas fit in us, in a femineum sine neutro,
femineis abus sociabitur, ut dominabus,
sexum discernens; istis animas superaddes.
accusativis plurahbus as sociabis.
versibus his nota fit dechnatio prima. 45
Er vel ir ur aut um vel us aut eus pone secunda.
i genetivus erit; sed quando rectus habebit
ir aut ur aut eus, genetivus eum superabit.
um par fiet et us, sed quod fit in er, variamus.
er s p iuncta superabit et er sine muta; 50
s t si praesit, genetivus non superabit.
huic normae suberit ternamve Sequester habebit.
par est, cum mutae subit er per a dans muhebre;
hinc tamen excipias, quae de gero vel fero formas.
crescunt, quae dant us; et adulter erit superandus, 55
Celtiber atque lacer, liber, socer ac Iber, atque
presbyteri cum Mulcibero memor esse memento.
VARIA LECTIO.
39 fiet Ä2 40 aut] et Me 43 discernes P superaddes] simul
addes Me 45 fit] sit F 47 erit] SPMAse, m. rec. in ras. L habet Äi A2
49 variemus S 55 et] sed e 56 Iber] Yber LAP atque] adde e 57 pres-
piteri SA2P presbiteri ceft- codd. et e
TESTIMÜNIA ET EXPLANATIONES.
41—43 Prise. K. II 29 3b- 12 Charis. IL I 549-20 14825 Diom. K. I
3042A-2b Donat. K. IV 3788-10 Pomp. K. V 18 82s— 18920 Phocas K. V
427b— 8 Ars anon. K. Siqjpl. 9329— 94fi Mag. Caes. 47 46 Prise, l. c.
29411 47—49 Prise. 29522—2968, 22 50 Prise. 2257. — exempla:
'prosper miser tener' 51 sq. Prise. 223ii—2^. — ex.: 'magister'.
52 'ternam' ^ tertiam ; of. vv. 66, 85, 335, 348, 363, 1109, 1114. ^ubi, quaeso,
nomen id terna singulariter declinatum adinvenit (sc. auctor) ordinem
significans?' Pylad. attamen illo numerah eadem significatione Despaut.
aliique recentiores grammatici saepissime usi sunt 53 sq. Prise. 225b— 9.
— ex. : 'pulclier niger sacer' 55 'crescunt quae dant us' sc. in genetivo,
ut 'alter uter' etc. cf. v. 60 sq. Prise. 225i8—226b 56 'Celtiber Iber'
Prise. 29422 57 'Mulciber Mulciberi' CAe. poet. Tvse. II 10 (23). —
Priseianus 230ii declinat "Mulciber Mulciberis et Mulcibris'
10 Alexandri de Villa-Dei
dexter format eri, poteris quoque dicere dextri.
cetera cum muta die esse frequentius aequa.
iinus et ullus, uter et niilliis, solus et alter, 60
totus dant in ins genetivos, addis alius;
namque tenent normam pronominis ista secundam.
cum datur i bina, iacitur quandoque suprema.
eus dat ei vel eos genetivo more Pelasgi.
tertius o posuit sextumque sibi sociavit; 65
sed dabis i terno, cum feceris us genetivo.
um retinet quartus, sed neutris provideamus:
primum cum quarto quintoque sono dabis uno.
cum tenet eus rectus, aliquando fit per a quartus.
on iunges Graecis: tibi testis erit Menelaon. 70
rectus in r vel in um similem faciet sibi quintum;
ex er quandoque per metathesim reperis re.
recti diphthongus dabit eu quinto quasi Graecus.
cum proprium dat ins, tenet i quintus iaciens us.
US mutabis in e, si formas cetera recte. 75
quintus habet casus fili, Dens, agne vel agnus,
VARIA LECTIO.
64 eos uel ei L genetivo] sed raro P 65 ponit P sociabit
A2AsP e 66 dabit et fecerit SM vv. 69. 70 wrersto ordine w Ja SP
70 tibf testis erit Menelaon ow. A^A^P, add. LS An Menelaon erit tibi
testis M M. fit t. t. ei M. est t. t. e2 71 faciat P faciet similem M
73 diptungus 3f dyptongus *S^ diptongus cett. codd. et e 74 quintus tenet
i M 75 formes A\
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
58 Prise. 225x1 60—62 Prise. 196i8—197u, 22519—228^
63 Pri.sc. 2968-21 69 Prise. 277u-i6, 299q—300q. — exempla:
'Theseus Thesea Tydeus Tydea' 72 Prise. SOOu — 30 Iß. — exempla:
'Tbymbre Teuere' 73 Prise. SOli—is. — exempla: 'Pentheu Capaneu'
74 sq. Prise. 801\i — SOöi 76 sq. 'populus fiuvius' Prise. 305i6—2i
Phoeas K. V. 42916—2'ä cf. Desjnnit. 74 Neue I 83 sq. 'vulgus pelagus in
masculino genere' (cf. Charis. K. 1 146is Prohits K. IV 2083~19 Donat.
K. IV 37534, 43l2fi) 'quandoque habent us et quandoque e' Gl. n. idem
docent Sul'pit., Mane., Henriehm., PijUid. earm. 'agne vel agnus' Ars
mwn. eod. Bern. K. Sujjpl. 10320 Caes. Mag. 48 133 Oraee, XXV 216
Sulpit., Manc., Henrichm., Despaut,
Doctrinaie 1 1
et vulgus, pelagus, populus, fluvius quoque dant us.
cum proprium longam dabit us, u quintus habebit.
Primo plurali decet i quintoque locari.
hos casus neutri quartumque decet per a poni; 80
excipis ambo, duo, tamen haec heteroclita pono.
die nisi concisis orum fieri genetivis.
tertius is finit sextumque sibi sociavit.
OS faciet quartus, nisi neutris; a damus illis.
0 dabit e que vel a tibi declinatio terna. 85
c iunges a vel e, d vult i sola praeesse.
1 cum vocali patietur qualibet addi.
n u non iunges, reliquis vocalibus addes.
cuilibet r iungis; s insuper omnibus addis.
b quoque praeposita datur omnibus s sociata. 90
uls ut plus sequitur, sed et ems ut hiems reperitur.
s, si praepones n, omnibus addere debes.
non u, sed reliquis s, p praeeunte, locabis.
non i, sed reliquae praeeunt r s sociatae.
dicimus aes ut praes, aus ut laus lungere debes. 95
irps ut stirps iungis, u solam t sociabis.
VARIA LECTIO.
77 volgus P populus fluvius quoque dant us om. P fluvius quoque
dant us| fluviusque corusque vi. rec. in ras. S populusque chorusque e
V. 78 om. SPe 79 decet i quintoque locari] quinto simul i sociabis PM e,
m. rec. in ras. L v. 80 oni. A2 81 etheroclita codd. v. 81 post 84 colloc. e,
post 83 S 83 finit] ponit S sociavit] sociabit A\A<iSPe 84 dabis
^silfP illis] istis 6' 86 c iungens ^2 volt >S'P 88 iunge e^ adde ^'Pilfe
89 iunges et addes Me 91 sed et emsl sed et m Äi sed ems M hyems
codd. 92 n si preponas s ^1 n si prepones s Jf s si prepones n PS
94 sociatae] sociante LM 96 iungis om., m. rec. add. P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
78 Prise. 272n — 2739. — exenipluin : Panthus Pantliu' 79—S^Prisc.
3052%— 311b 85—98 Prise. 311i2—324b 86 exempla: 'lac alec David'
87 'animal mel pugil sol consul' 88 'Titan nomen delphin daemon'
89 'exemplar pater martyr soror für; mas dives panis mos mus' 90 'Arabs
caelebs chalybs scobs urbs' 92 'dodrans mens Tiryns mons Aruns'
93 'daps adeps stips inops' 94 'pars iners mors Tiburs' 96 'u solam
t soc' sc. 'Caput' c. comp.
12 Alexandri de Villa-Dei
X quoque vocali patietur cuilibet addi.
alx dabit anx, arx, iinx, iit calx, lanx, arx quoque coniunx.
Format noinen in a genetivum tis sibi iuncta.
is facies ex e, veluti mare sive sedile. 100
onis habes ex o; sed inis do perficit et go
femineo genere; nemo sociatur homoque
ordo vel margo, cardo, cum turbine virgo.
sie et Apollo facit; Britonisque Brito, caro carnis.
lac lactis ponit, allec allecis habebit. 105
is post 1 pone; sed lis mel felque dedere.
al alis longam dat neutrum, cetera curtam;
curtam pone salis; el, ol dant elis et olis.
ul dat ulis, il ilis: pugil et consul tibi testis.
an erit is iuncta fietque paenultima longa. 110
e super n dat inis curtam; sed deme lienis,
renis, Syrenis, splenisque; sed in dabit inis.
on sibi copulat is; sed quaedam propria dant tis.
({uod nonien proprium, quod non, ita sit tibi notum:
id proprium dices, quod non notat univoce j'es 115
plures; namque duo sensu non signat in uno,
non licet univoce proprium tibi plura notare.
appellativis varias res univocabis.
is post ar pone, sed far facit r geminare.
quae primaria sunt, nisi Naris, curta manebunt; 120
VARIA LECTIO.
97 quoque] cum e, in ras. S ouilibotl (jualibet A2SPMe 100 sedile]
cubile AsSMe iiiare sive sedile] presepe cubile F -post v. 102 excipitur
Macedo Dido add. M 103 vel| cum F 104 Britonisque Brito] Brito
Britonis e 105 alec alecis Ät3I 106 pone] iunge AiF 107 det yli ]ieuti'og2
108 el ol dant| longam dant Fe 109 pugil et consul | consul i)ugi] est
FM 110 fietque] fueritque F 111 dat inis curtam | curtam dat
inis S 114 sit] fit Äs 119 pone] iunge A1A2F 120 nares M
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
97 'pax lex nix nox nux' 99 Frisc. 19Vu-w 100 Frtse. 20 3s— 12
101—104 Frisc. 20523—20018 'P>rit(Jnis' cf. v. 214(S. 105 Frisc. 2124-16
106-113 ]'risc. 214R—22020 114-118 J'risc. 5<S'\4-is 119-121 Frisc.
222i—223iG
Doctrinale 13
in derivatis neutris producitur aris.
primitialis erit vox, in qua dicitur esse
primum praepositae data significatio sectae;
est derivata vox, quae descendit ab illa.
simplicium norma formabis compositiva. 125
dictio compositam dicetur habere figuram,
quam licet in geminas partes distinguere, quarum
significata gerat vox designanda per ipsam.
non poteris tale sub simplice scisma notare.
et dices epatis, iubaris cum nectare ponis; 130
asparis usus habet et bostaris [adicis ilHs].
er tibi praebet eris: cer mobile vertitur in cris.
ter per tris forma; sint lupiter et later extra
et luter, spinter, stater, his coniunge character,
aether et crater; per bris formabitur imber 135
VARIA LECTIO.
121 derivativis Se 124 derivata] derivativa L aS' e 128 designanda]
distinguenda L designata M ipsam] illam P 129 cisma Ai scima L
scisma cett. codd. 131 [] inclusa om. Ä2ÄdP, add. L, charact. min. add. S
additur istis add. Ai insuper addis add. e insuper addas add. lo. Garl. (Ar)
et bostar bostaris addes M 133 sit P 134 luter] lynther Ai linther M
linter e spinter| panther A2ASLMS e his coniunge] his adiunge S et
iimge M liis iunge e v. 134 om. P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
122-124i^r?>. 579-11 Charis. 154m-155\QDiom. 323n-20 126-129
Prise. 177io—178ib Diom. 30124:— 30 Charis. 15321— 2b 130 'epar' sive
'hepar' pro ^TraQ Ysengr. VII 287, 433 all. II. 131 Prise. 222^. —
'aspar, paries' Gl. M Caspar est paries de asseribus factus et dicitur
ab asser et paries' Gl. n. cf. Du Cange 'bostar stabulum boum' Gl. M
'est bostar statio bouis' lo. Garl. 240 'bostar locus ubi stant boves'
Isid. gl. ap. Loewe 74 cf. Egb. L. I 1713 Osb. Pan. 69 Brev. Benth.,
Pap., Du Cange. — paenultimam genetivi hoc sensu produci volunt
Hug., lo. lan., Brev. Benth., Gl. n. 'cum bostar presepe notat produ-
citur aris, cum proprium nomen, tunc breviatur aris' Brev. Benth.,
Gl. n. 'dicimus hie bostar pro quodam barbaro, et nihil est hoc bostar;
unde corripit paenultimam et nunquam producit' Mag. quidam ap.
lo. lan., qui quidem addit: 'nobis autem magis placent prius per Hug. et
Pap. dicta' 132 sq. Prise. 228i7— 22920 134 'luter, labrum' Charis.
K. I 553ss Beda de orth. K. VII 2 7 81s 'dicitur lavatorium et quodcunque
vas purgandis sordibus deputatum' Hug. cf lo. lan., Brev., Du Cange,
14 Alexandri de Villa-Dei
et sua composita; ver et panther dabit eris.
ir breviabit iris, martyr fiat tibi testis.
is post or iunge; cor cordis debet habere.
mas aut commune dabit oris femineumque;
format oris rhetor, memor, arbor neutraque, castor 140
et quaedam propria, velut He et oris [associantur].
ur tibi format uris, sed für subdit sibi furis.
robur praebet oris, ebur et iecur et femur addis.
ex as est atis; elephasque gigasque dat antis
et diamas, adamas, veterum quoque propria quaedam. 145
mas maris, as assis, vas vasis; vas vadis, isti
iunges, quae Pallas vel lampas format et Areas.
bis similem formam dant patronymica quaedam.
sie brevis as format genetivum [Graecus os addit].
mas aut commune, si fiat in es breviatam, 150
VARIO LECTIO.
136 et sua composita) non sine compositis S et panther) aut
panther As et crater Me aut crater S 137 fiat] fiet M fuerit P 140 oris
rhetor] rethor oris S 141 [associantur) ow. Ä2P, add. ÄiS adde tenenda
add. lo. Garl.(Är) L addeque Nestor add. (in ras. ut vid.) M castor r
(sie) add. As 142 fori na t] prebet PMe 143 praebet] format M
145 dyamas L [propria) nomina *S' 146 vas vadis vas vassis 3/ isti)
istis Me eras. P 147 vel] et Ai sie e eras. IS lampas format et
Areas] format (t eras.) lampas et archas S format vel lampas et archas
PM 149 genetivum om. P [Graecus os addit] om. LAP, add. Se grecus
et os dat add. Jf os graecus addit (!) lo. Garl. (Ar) 150 fiat] fiet AsM
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
Eg. L. I 392 'vas aeneum XI batos capiens; luteres in Reg. libro conchae
vel canthari aquarum, dicuntur' Pap. cf. Rönsch 243 'est animal luter
(teutonice eyn otter), est cantharus atque lavacrum' Gl. n. 'luter lutri'
pro iutra' (Otter) occurrit in Ech. 151. 174. 193. 215. 314 all. IL
136 'et suac.': 'September October' Prise. loOiQ 230ib Charis. 1353
Isid. etyni. V G. cf. v. 245 137 Prise. 2349—n Ars anon. K. Suppl.
11423-21 138-141 Prise. 234i8—237\9 142-143 Prise. 23720-238q
145—149 Prise. 23820— 239u 'diamas': 'lapis pretiosus, et habet n in
obliquis' lo. lan., Brev. cf. Henriehtn., Sulpit, Desjmut. 578 'ubi dia-
mas legerit (sc. Alexander), ab eins sectatori!)us discere operae pretium
esset' Pijlades
Doctrinale 15
e mutans dat itis: miles fiat tibi testis.
ut praepes, dat etis diphthongus in antesuprema.
quae derivantur a verbis associantur,
in quibus e curta reperitur in antesuprema.
inquies est curta; tamen etis erit sibi iuncta. 155
femineum dat etis curtam: seges est tibi testis.
a pede compositum dat edis; sed apes removebis.
quod praebet sedeo, formabit idis genetivo.
es longam mutabis in is; sed deme quietis,
heredis, Cereris, mercedis vel locupletis, 160
magnetis iunges, Agnetis [dicere debes].
cum praeit i, formabit etis: paries tibi testis.
is correpta sibi similem faciet genetivum;
cuspidis et lapidis et cassidis excipiantur,
et chlamydis dices. 165
sanguinis, et dices exanguis, et aspidis addes,
aegidis atque notes et patronymica iunges.
Tethyos et Thetidis dices; Paris is dat idisque;
sardis inis; sed iaspis idis; sie ibidis ibis.
VARIA LECTJO.
V. 151 om., m. rec. add. inter Im. P fiat] stipes MP eras. S &tipes
miles est tibi testis (!) e 161 [] intlusa om. LA1Ä2, add. SAs addere
debes add. Me iungere debes add. lo. Garl. (Ar) demere debes add. P
164 cassidisj iaspidis SP et cassidis excipiantur] clamidis cum casside
demis M 165 heniist. oni. lo. Garl. (Ar) Me clamidis codd. 167 et]
sie AsSe iunges) formes As S e 168 Paris is dat] is paris dat Ai
V. 16S post 171 colloc. PMe 169 sed| dat A2PM iaspis] cassis S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
151—158 Prise. 240b— 2426 153 sq. ex.: ab 'hebeo hebes etis',
a 'tero teres etis' 159 sq. Prise. 2429 24 3i 161 'Agnetis'
cf. lo. lan., Brev., Sulpit. 162 Prise. 241i—d 163 Prise. 250b— %
164 Prise. 250%, 18 25U 165 Prise. 275ib 166 Prise. 250i2 251i
168 Prise. 317i6 169 'sardis inis': 'die sardis sardis genitivo, dum
notat urbem; sardis inis lapis est, proprium vel insula sardis' Gl. n. 'sardis
sardinis, lapillus' Suljjit. 'apud doctos per secundam declinationem sardus
sardi flectitur, non sardis sardinis, nisi semel in Apocalypsi: ''qui sedebat,
similis erat aspectui lapidis, iaspidis et sardinis" Despant. 86 'proh lupiter,
in quibus doctorum monumentis Sardinis bonus ille magister viderat?'
Pylades
16 Alexandri de Villa-Dei
Isidis adiunges; indeclinabile semis 170
est pro dimidio; pondus semissis habeto; -
et Thybris Thybridis, tigrisque, Quirisque Quiritis.
quod dedit er, dat eris: pulvis vomisque cinisque
et cucumis [pariter praedictis associabis].
is itis producta dabit; tarnen excipientur 175
glis gliris glissis et vis.
oris formabit os pro mare; deme nepotis.
cetera dant otis, sed de potis hoc breviabis,
sed bovis et gloris demantur et oris et ossis,
custodis, simul herois, Minos sit in illis. 180
US curtam dat oris neutro; sed eris damus illis,
quae dant lus, nus, dus; sed oris praebet tibi fenus
et facinus, pignus; intercus utis tibi^praebet.
dat pecus haec pecudis, pecus hoc pecoris sibi iungit.
haec formas in eris, quae sunt confinia verbis, 185
in quibus e curta reperitur in antesuprema.
neutrum declina, quod comparat, ut duo prima.
dant aceris leporis acus et lepus, addito tempus.
VAKIA LECTiO.
170 Ysidis LA1A2S 172 et Thybris Thybridis| et tybris et
tybridis jL*S' tigrisqiiej tigris Fe 173 pulvis vomisque] vomis puluis-
que j\Ie v. 174 o)n. F \ ] inclusa om. LA1A2IS, add. lo. Garl. (Ar)
A^ Me 175 excipientur] excipiemus A^ excipiuntur M excipiantur e
176 glis gliris glissis et visj LA\A2 glis gliris glissis A'ä glis glissis gliris F
glis gliris glissis glis glitis non cadit extra lo. Garl(Ar) SMe 178 hoc]
o Se 179 demantur j dematur F 180 Minos sit in illisj minoys sociabis
(sociabis ni. reo. in ras.) IS minois et addis M sociabitur istis e sie quoque
custodis simul heroys (cett. out.) F 184 iungit | subdit F 188 et om. Ai
TESTIMONIA KT EXPLANATIONES.
170 bq. •fc.eiiii& dimiuius üideclinabile seniper, semis semissis dicetur
dimidius pes' Graec. XII 247 cf. May. Caes. 24 Despaut 86 Fylad.
cann. 'semis semissis' Frisc. 250i8 173 sq. Frisc. 249ib—i8 175 Frisc.
248ib 176 'glis gliris et vis' Frisc. 24Vs—u 'glis glissis' = terra tenax
cf. V. 44B sq., ubi plura adnotal)imus 177 sq. Frisc. 253i—ib 179 Frisc.
253ie 2543, i4 180 Frisc. 254u 255i 181 sq. Frisc. 273io-20
183 Fri.sc. 274i 27 Ii 184 Frisc. 270s-b 185 sq. Frisc. 274i2-ib, 21-25. —
exempla: a 'vulnoro vulnus', ab 'ulcero ulcus' 187 Frisc. 274i—?)
Doctrinale 17
US producta tibi dabit utis; deme paludis
et quos dant tellus, incus. 190
formabunt uris monosyllaba; grus gruis et sus
dat suis.
aes aeris dabitur, praes praedis, laus quoque laudis,
fr aus fraudis [pariter, sed Em aus non flectere dicis].
si praeit s b vel m vel p, faciens genetivum 195
interpones i; tarnen e si b praeit aut p,
e mutatur in i, si non monosyllaba fiant;
aucupis excipitur [ex auceps quod reperitur].
1 s aut n s aut r s s removebis,
tis iunges, frondis, lendis glandisque remotis, 200
quae cor vel pendo componit, eis sociando.
semper iens cum prole sua formabit euntis;
ambio lege caret uncisque, quod uncia format.
ut tibi format itis: sie per caput esse probabis.
a verbis in go veniens x gis tibi format; 205
coniugis n removet [cum rectus n sibi servet].
eis iungunt alia, tarnen x prius inde remota.
e super x, nisi sint monosyllaba compositumve,
VAEIA LECTIO.
189 utis demej utis sed deme Mt 190 quos] que S tellus incus |
tellus et incus A% e incus et tellus M demenda tenebis add. lo. Garl.
(Ar) et S 191 grus gruis J grus tarnen M 192 datque suis Le
dant gruis atque suis M hemist. 192 otn. lo. Garl. (Ar) tSAs
193 laus q. laudisj fraus quoque fraudis A'S 194 fraus fraudis J et
laudis As [] inclusa om. ISAF, add. L iungis sed E. n. f. d. add.
lo. Garl. (Ar) iunges Emaus nisi fl. debes add. M iunges E. non
fl. debes add. e 196 interponas S 197 fiat M 198 [ J inclusa add.
lo. Garl. (Ar) Me v. 198 om. S 200 iunges] iungens A2 SF 204 tibi]
quoque F format] prebet As M 206 [ ) inclusa om. AFFaz Fae, add.
lo. Garl. (Ar) LS Me (tibi lo. Garl. et S)
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
189 sq. Frisc. 267i9-22 26924. 191 sq. Frisc. 2653-Ui 193 sq.
Frisc. 275ib-20 195—198 Frisc. 280io-is 199 sq. Frisc. 281io-ib
201 Frisc. 2827—12. — ex.: 'Concors libripens' 203 'uncisque q. u. f.'
sc. 'quincuns decuns' etc., ut tunc vulgo scribebatur; cf. Despaut. 60, a quo
haec scriptura improbatur 205 sq. Frisc. 2782—12 207 Frisc. 27820
208 sq. Frisc. 279i-B
Monnmeuta Oermaniae Paedagogica XII O
18 Alexandri de Villa-Dei
ex ipsis e per i mutant, quae vult breviari ;
lodicis demes, vervecis dicere debes. 210
si mas fiat in ix, dat icis; mastix dabit icis
et Phoenix icis, bombyx bombycis habebit.
cetera, quae dant x, producunt antesupremam ;
sed gregis atque crucis, facis et picis et nucis inde
excipis atque trucis, ducis et Salicis silicisque. 215
nee g nee c tenent, quae dant nix atque supellex.
die senis et noctis, Sphingos vel dicito Sphingis.
crementum duplex debet formare supellex;
quae das a capite, velut anceps, iunge, bicepsque.
per praedicta tibi patet excessus genetivi. 220
VARIA LECTIO.
209 volt P 211 fiet M mastix] fenix MF 212 et Phoenix icis]
et mastix icis M fenix fenicis e et mastix iunges bombex hemist. in F
214 crucis] trucis FMä'6 picis et nucis] nucis et picis SF nucis et pacis Me
facis et picis et n. i] ducis et Salicis silicisque Äi 215 trucis ducis] ducis
trucis aS' ducis crucis Me crucis ducis Ä2 excipis et ducis atque crucis
Salicis silicisque F ducis et s. sq.] facis et picis et nucis inde Ä\ silicisque]
filicisque Mei post v. 215 et stigis atque frigis add. M 217 Sphingos
V. d. Sphingis] spingis vel d. spingos Se spingos vel quoque spingis (!) M
vv. 216 et 217 omnis rectus in x in eis vel gis genitivum terminat absque
senex et nox nix atque supellex F 218 superlex LÄi 219 quae das]
quod das A2 quod datur F post v. 219 sie iter is format, sed non ut regula crcat
adcL M ac iter optat eris, sed non ut regula quaerit add. e v. 220 om. F.
TESTLMONIA ET KXPLANATIONES.
210 Frisc. 165b— 14. — 'lodex icis': nominativus 'lodex' pro 'lodix' etiam
V. 2065, in codd. lo. Garl. v. 631 et ap. Sulpit. occurrit 'lodices a ludis
dici putantur; theatrales enim his faciem cooperibant, cum lupanar intrabant'
Fap.; cf. Isid. etijni. XIX 26 ; 'lodex est vestis qua tegitur lectus' Gl. n.
211 Frisc. 279^— b. — 'mastix icis': 'mastix arboris lentisci gutta est liaec
granomastix dicta, quia in modum granorum est' Isid. etym. XVII 8 cf. Fa^).,
Osh. Fan. 366, Sulpit. 'est herba quaedam vel gummi' Gl. n. ad v. 2064
'est genus gummi consolidans dentes' llug., lo. lan., Brev. 'dubitatur de hoc
nomine an producat paenultimam in obliquis: dicunt quidam, quod sie. . . .;
alii (liount, cum quibus ego, (juod hoc nomen mastix corripit paenultimam,
sicut foniix eis' lo. lan. 'mastix . , . teste Pylade flagellum, non lacrima
lentisci' Des^juut. 614 cf. Neue 1 140, qui quidem 'mastix mästichis' ex-
hibet; de genere vide etiam v. 691, de quantitate genetivi v. 2064
212 Prise. 323\ 213—219 Frisc. 2709-id 280i-6, 13-15
Doclrinale 19
Is genetivus habet; sed tertius i tibi praebet.
cum dedit es Graecus, fit saepe per i genetivus.
em retinet quartus ; sed in im quandoque locamus:
magudarim, turrim, pelvim, sitimque securim,
vim, burim, restim, puppim tussimque, Charybdim. 225
his quaedam propria sociantur paucaque Graeca,
ut Tigrim, Thybrim, Tripolim, Syrtim, vel eclipsim;
Iris et hypocrisis sociantur eis et Erinys.
em dat et im restis, turris cum puppe, securis.
quin etiam multa per a ponuntur quasi Graeca. 230
neutra notare decet; sie nullum regula fallet,
par recto quintus; sed saepe tamen facit usus
ad morem Graeci, ceu Thebai Pallaque, Colchi.
es Graeci longae simul es subiungitur eque.
sextus in i vel in e; quandoque tamen dat utrumque. 235
i dat nomen in e; quaedam retrahi decet inde:
gausape, Praeneste praesepeque, cepe, Soracte.
cum praeit er aut is, per e si neutrale sequatur,
ablativus in i debet tantummodo poni.
quod fit in al vel in ar, sie formas, dum genetivo 240
VARIA LECTIO.
222 dedit] dabit P tenet Me ^223 sed] et M 224 pelvim sitim-
que securim] burim pelvimque securim ^S' puppim tussimque caribdim P
225 vim burim] vimque sitim S puppim tussimque] tussim puppimque S
pelvim sitimque P Charybdim] securim P v. in mary. adscr. omissa voce
puppim M 226 sociamus SMe 227 tibrim tigrim M 228 Yris et
ypocrisis (ipocrisis ipocresis) codd. sociatur S herinis LAiA^M erinis
S PÄ2 229 turris restis AiSM cum puppe] puppisque SPMe post v.
229 additur et navis add. L 231 fallit A^Se sie nullum r. f.] om. PM
233 ceu] seu LA 235 in e vel in i SP 237 Praeneste prae-
sepeque] presepe prenesteque As presepe preneste SMe cepe Soracte]
soracteque cepe SP 31 cepeque soracte e presepe preneste soracteque cepe
m. rec. add. P 238 aut is om. Ai sequetur Ai 240 in ar vel in al
AiP in al vel ar S sie formas dum genetivo] formato de genitivo P
normam servabit eandem lo. Garl. (Ar) S e, m. rec. in ras. L norma for-
matur eadem M
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
222—229 Prise. 327^—330i0 230 Prise. 3SOio-ib 232 sq. Prise.
330n— 33110 234 Prise. 277d 288ib 235—237 Prise. 331i2—333iq
2038^u 238 sq. Prise. 334i 33515 240 sq. Prise. 3342-6 339i2
2*
20 Alexandri de Yilla-Dei
a longam teneas ; dat e far, par i vel e ponas.
quod fit in as longam gentile per i vel e ponam.
consona si praeit is dvipla, sextus in i vel e finit;
testis cum peste per e fit iuncta sibi veste.
qiiatuor imber habet, quibus i tantummodo praebet, 245
i dant tres menses; solam dat e sospes et hospes.
quidam pro certo reputant e vel i dare sexto
cuncta triiim generum; sed degener, über e tantum,
ipsa tarnen reperinius in i [sed non nisi raro].
ponunt alterutrum, si fiat mobile fixum. 250
invenies alia per e saepius esse notata.
(juod dedit im quarto casu, solet i dare sexto.
Primo plurali dabis es, et ei sociabis
(juartum cum quinto; sed a debes ponere neutro.
si sexto dabitur i sola vel i simul eque, 255
fit neutrum per ia; quod coniparat inde retracta.
ludicra vel vetera dices, amplustraque iunges.
cum dedit e solam sextus, solam dat a rectus.
VA RIO LECTIO
241 a longam teneas rell. om. e cum lare sal demas sed far par i vel e ponas
/o. Garl. (Ar) cum lare sal demas et far par i vel e ponat S cum lare
sal demas far par in i vel in e ponas Mei post v. 241 cum lare sal domas add. P
242 ponam] ponas (s m ras) S 243 e Unit] in e fit S c2 247 crrto]
recto S 249 [] inclusu om. AiA2FMPaiPaG, add. Ju. Garl. (Ar)
LSAse 251 notata] locata SAsMe post v. 252 cum dedit e solam
sextus solam dat a sexto (sie) add. S im quod dabitur em sexto dabit i
vel e lincm add. e2 253 primus pluralis dabit es SPMe v. 254 inio
}ti(j. adsr. A2 257 aplustra M a. plustra (m eras.) L ampluslra ceti. rodd.
et e 258 dedit] dabit A2
TESTIMONIA KT KX PLANATI ÜN ES.
242 Prise. 337d-20 348n-2i 243 Prise. 3441—346% 348q-\%
245 sq. Prise. 338ib—23 239i—i 342iG—2(i. — 'quatuor — praebet', sc.
'September October November December' cf. v. 135 sq. 246 'i dant t. m.',
sc. 'Aprilis Quintilis Sextilis' 247 sq. Prise. 339n —342ib 3432b
250 Prise. 335n\—]H 347i0—id. — 'si fiat m, f i. e., si adiectivum fiat sub-
stantivum 252 Prise. 33521-24 253—258 Prise. 3492b— 351s
257 amplustra' i)ro 'aplustra' tunc vulgo fere scribebatur cf. Graee. X 13
M((<j. Caes. 51 Sulpit., Heiiriehm., Despaid., Du Canf/e. re vera 'amplustra'
vel 'amplustria' vetustissima forma fuisse videtur; nam Festvs Poinj). ab
'amplius' amplustria dei ivat, sicexponens: 'aplustria naviumornamejita,quae,
(juia crant ainplius ([nam esent necossaria usu, ctiam amplustria dicebantur'.
Doctrinale 21
praedictis saepe tribus is veteres posuere.
um vel ium pone genetivo, vel dat utrumque. 260
quod dabit i sexto, formabit ium genetivo,
et praebens e vel i; quod comparat hinc volo demi,
artificum iunge, memorum, veterum vigilumque,
atque sacerdotum, custodum, vel locupletum.
c per ium fit et 1; fr aus et laus um tibi praebent. 265
non crescens per ium facit es aut is genetivum;
um dat apis, volucris panisque, canis iuvenisque,
et soboles, heresis cum fruge vel indole, vates.
ons per ium formas ; s iunges r praeeunte,
consors atque cohors demantur [quae faciunt um]. 270
Simplex compositi normam quandoque tenebit:
sie cor opesque probant [si componatur utrumque].
saepe per um vel ium facit ans aut ens genetivum.
glans dat ium, gens, mens, dens, consociabitur illis
calx, plebs, puls, seps, stirps per ium, falx, arx simul et lanx. 275
dempta carne per um facies a vel o, sociando
VARIO LECTIO.
vv. 258. 259 inverso ordine in P 261 dabit] dedit SM 263 memonini]
nemorum LAiP 265 fraus et laus] sed frans laus P praebent]
prebet PMe 266 es aut is] is aut is(ste)S is aut es e 267 panis-
que canis] panisque cinis L panis canis AiA2Se iuvenis panisque canis-
que M 268 vatum Äi 269 formas] format ^S* iunges] iungis (in ras.) S
270 demantur consors et cohors M [] inclusa om. APPai, add. lo. Garl.
(Ar) SLinampro quae L) 272 [] inclusa om. APMPai, add. lo. Garl.
(Ar) SLe (componantur Le) 273 ens aut ans L 274 mens dens] dens
mens SM dens et mens As consociabitur illis] o/n. P sociabitur istis (m.
rec. in ras.) S sociabitur illis M iungitur istis A\ glans dat ium quoque
dens gens mens sociabitur illis e2 275 plebs puls] puls plebs S falx oui. A2,
eras. AsP, in ras. add. S calsyli falx pl. p. s. st. urbs et calx a. s. et 1. e
276 sociando] genitivum P
TESTIMONIA ET EXPLAN ATIONES.
259 Prise. 35813—3622 260-262 Prise. 351io-352io 263 Prise.
35311, 19 354s, 19 266 Pri.se. 3522b-3532 267 Prise. 3538 268 'heresis' :
gen. pl. 'heresum' ap. Auynstin. serm. IX 3; de quantitate primae syllabae
vide V. 1810 272 Prise. 354i3. — ex.: 'vecors inops' 273 Prise.
351u— 21 274—279 cf. Prise. 352ii~'Sb4u 276 'carnium': Augustin.
de civ. dei XI JI 24 Hieron. ep. C 6 Tert. resurr. earn. 32
22 Alexandri de Villa-Dei
il vel ul nque simul, er solam iimgimus irque;
cor demes, or et ur pones, as addere debes;
qiiae monosyllaba sunt, adimes [quod comprobat hie mas].
si crescant is et es dant um; monosyllaba demes. 280
plus dat ium, sed pes dabit um; pluralia sola
quae dant es, fiunt per ium; sed deme penatum.
praeter os um faciunt os et us, sed et s praeeunte
b vel p ponis et t; monosyllaba demis.
supradicta notes, sed ium per cetera formes, 285
quae praebent e vel i sexto; facit um sibi subdi,
quod datur a capio: sie municipum tibi forme.
cumque caput dabit eps, formabit ium, velut anceps.
X fixum dabit um nisi nox nix atque supellex;
um supplex, complex [sed ium format tibi simplex]. 290
more metri demit his usus saepe vel addit:
i proceres iacit uque boves, u suscipit ales.
tertius est in ibus, et ei sextum sociamus,
dicemusque boum seu bobus [duplice casu].
Quarta dat us recto; dabit u, sed non nisi neutro. 295
u non mutabis, donec plurale tenebis.
VARIA LECTIO.
278 demens or et ur poneiis As deniens or et ur pones S 279 [] in-
rlusa oni. Ä PPai, add. lo. Garl. (Ar) L mas est tibi testis add. S ut vas
vadis et mas add. Me 282 penates P 283 os et us] os us ^i sed et s] sed s
LMe 284 pones SP pouas e, et] vel P demes SP demas e 285 sed] et A\
289 nox nix] nix nox A^Me 290 [] inclusa om. AM, add. lo. Garl. (Ar)Le
(faciet jn'o format lo. Garl., facit (!) e) faciunt idem quoque iudex add. P
et iudex rell. om. add. S 293 sociemus e 294 dicimusque bouum (!) Met
seu] ceu L seu bobus etc. oin.M \] inclusa om. LAP, add. S e (duplici ^i)
vv. 293. 294 mverso ordine exhihentiir in M vv. 296. 297 inverso ordine in S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
277 ex.: 'vigil consul nomen pater martyr' 278 'cordium': Vulg.
ler. /F 4,1 Cor. IV h of. llenrichm., Neue I 273. — ex.: 'soror für
civitas' 280—282 cf. Prise. 5\55ii— 20. — ex.: 'lapis miles; lis praes'
282 'genetivus plur. facit penatium et per sincopam penatum' lo. lan.
283 ex. : 'os ossium flos florum corpus corporum' 284 ex. : 'Arabs princeps caput
saeps plebs' cf. v. 275 287 Prise. 35220 288 Prise. 3522i-2b 289 'x
üxum' i. e. substantivum in x desinens, ut 'rex lex dux' 'supellectilium' cf. adn.
ad. V. 381 292—294 Prise. 3552b 35()i-io. — v. 292 etiam in Graee. XXV 180
invenitur. 295—299 Prise. 3024—36326
I
Doctrinale 23
US genetiviis habet; sed tertius ui tibi praebet.
um quarto dabitur; quintus recto sociatur.
u sextus retinet; sed flecte domum sapienter.
Primo plurali dabis us binos sociando; 300
neutra notare decet; genetivus uum tibi praebet;
datque dativus ibus sextusque, sed excipiemus:
ante bus u servant ficus, tribus, arcus acusque,
artus cum verubus, portus partusque lacusque,
et specus et quercus. 305
Es rectus quintae dat semper et est muliebre;
mente diem memori volo compositumque teneri.
ei dicetis genetivis atque dativis.
em quarto, quinto damus es, decet e dare sexto.
Primo plurali dabis es, qui vult sibi subdi 310
quartum cum quinto, tribuens er um genetivo.
tertius et sextus semper formantur in ebus.
desunt plurali genetivi sive dativi
et sexti quintae nisi res speciesque diesque,
progenies et maneries die materiesque. 315
Rectos compone, simul inflectuntur utrimque.
non sie alterutrum declines nee leopardum.
oblique rectum componens iungis in unum;
VAßlA LECTIO.
297 sed] et Pe tertius] ternus AiP 298 sociatur] similatur A^PM
simiüatur *S' 299 u sextusque tenot M 300 dabit SP 302 exci-
pientur Ä2 303 arcus] artus 3/6^2 304 artusj arcus ili" f^i 305 lieinistich.
exhib. APMPm Pa^ Pob Poq, oni. L specus hie hec hoc leperitur
add. S h' et h' et hoc reperimus (fj add. lo. Garl. (Ar) 308 dice-
mus A^ 309 quinto dabis es M damus es quinto ^S* 310 volt P subdi]
iungi A2ASM 316 simul flectuntur ^lil/^? utrimque] utrmnc[ue A2A3Se
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
300-305 Prise. 36327—36510 306—309 Prise. 365n~367io
310 — 314 Prise. 367i2 — 3688 315 'maneries est similitudo vel forma
rei' Gl. n. vocabulum, quod Sidjjitio barbarum est, (extat tamen in edit.
Lips. 1503) afferunt etiam Graee. XI 163 May. Caes. 55. 138 Plenriehui.
cf. Du Gange. unde exortum est nomen Gall. 'maniere' 316 ex.:
'respublica reipublicae iusiurandum iuris iurandi' 318 sq. ex.: 'legis-
lator legislatoris paterfamilias patrisfamilias'
24 Alexandri de Villa-Dei
ex sola parte recti decet hunc variare.
si componantur obliqui, non variantur. 320
Patron ymica dat tibi declinatio prima,
qiiae dantur maribus; sed in es rectum faciemus.
a m (piartus casus aut e n gerit ; e vel a quintus,
et reperitur in es.
ablativus in e vel in a, nee cetera muta. 325
Tertia feminea tibi patronymica format.
is recto praebens genetivus erit tibi crescens,
isque vel os faciet; a vel m quartus tibi praebet ;
quintus i servabit, sed rectum non superabit.
e solam sextus tenet; esque vel as reperimus 330
plurali quarto ; nil plus praeter metra muto.
interdum per ias haec patronymica formas.
as brevis in recto dat adis vel ados genetivo ;
em vel a dat (juartus ; in e fit tantummodo sextus.
dans reliquos terna nil mutat in bis nisi metra ; 335
more vides Graeci tamen s quinto removeri.
ne plerisque damus, qviibus e normam sociamus.
Cum dedit e Graecus recto, tenet es genetivus,
em aut en quartus; recto reliquos sociamus.
cum Graeci rectus tenet os, par est genetivus, 340
vel dat oy Graecus [melos et meloy tibi testis].
quartus on, os quintus, o tertius atque supremus.
VARIA LECTIO.
319 decet hunc] debes P decet hanc variari e 321 tibi dat e
r. 322 0)11 Ä\ sed] et S post r. 322 ae geiiitivus habet per caiidem pone
dativum add. e 324 et in om quartus reperitur add. lo. Garl.(Ar)
j)üst t'.324 eque secundus habet et tercius e tibi prebet add. S 326 patronymica]
declinacio ;S^ 327 praebens] facions S 328 isque] is AIe2 praebet]
ponet J/ subdet P 334 in e fit| fit in e Me v. 337 post r. 339 iti S
339 em aut en] en aut m A1A2 em dat et n AsSPMe recto reliquos]
reliquos recto A2SPMe 341 [] incliim o)/i. LAPaiPa4, add. lo. Garl.
(Ar) SP et sie geminat genetivum add. Me
TESTIMONIA KT KXI'EANATIONES.
320 ox.: 'huiusmodi huiusceniodi' 321-336 Prise. 62—67
337 Prisr. 6'.V5-8
Doctrinale 25
saepe dat is rectus: dat ios vel eos genetivus;
im quartus dabit, i quintus, neuter superabit.
fit quintus recto par declinante Latino. 345
dat genesis quintum similem sibi; dat genetivum
is vel eos; tenet im quartus, reliquique dabunt i.
die Moyses Moysi, reliquos ternae sociabis.
dat lesus um quarto, reliquis u semper habeto.
Est declinandi pronomina norma quaterna. 350
estque mei vel mis in prima tuque suique.
recto personae non servit regula primae,
debet ius facere genetivum norma secundae;
debes formare per eam pronomina quinque.
bis octo species primaria dicitur esse. 355
monstrant et referunt haec et quasi fixa manebunt.
deque tribus primis Septem fit origo supremis.
personas duplices haec designare videntur ;
cum possessore possessio significatur.
formans quis vel qui Donato crede minori. 360
VARIA LECTIO
343 genitivos S vv. 346. 347 in marg. adscr. P 347 reliquique]
oeterique S 348 die] dat PM 351 tuque] tuique SÄ2e 356 haec
om. e 358 designare] demonstrare ^S^
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
348 'Moyses': gen. 'Moysi' Vulg. exod. VIII 13 dat. 'Moysi' exod. Vulg.
V 20 acc. 'Moysen' Vulg. exod. II 15 abl. 'Moyse' Vidg. exod. IX 11^
cf. Henrichm., Kaulen 106 Neue 1 333 349 'lesus' : de formis cf. Henrichm.,
de quantitate v. 1820 350—359 Prise. I 577—584 II 22b— 820
350 'sunt in pronominibus modi deelinationum quatuor' Prise. II 22b
352 'nominativus primae personae dissonus est a genetivo' Prise. II 221
354 'pronomina quinque' sc. 'ille ipse iste hie is' 355 sq. haec octo
pronomina, sc. 'ego tu sui ille ipse iste hie is', sunt primitivae speciei,
quia non derivantur ab aliis, sed alia derivantur ab ipsis, et haec
octo pronomina sunt quasi fixa, i. e. substantiva; quorum quaedam
sunt demonstrativa, sc. 'ego tu hie iste', quaedam relativa, sc. 'sui' et 'is',
quaedam modo demonstrativa, modo relativa, sc. 'ille' et 'ipse' cf. Gl. n.
357 'septem sunt pronomina derivativae speciei, quae derivantur a tribus
primis pronominibus primitivae speciei, sc. meus tuus suus noster vester
nostras vestras' Gl. n. 358 sq. 'in omnibus derivativis pronominibus
duae intelliguntur personae, intrinsecus possessoris, extrinsecus possessionis'
etc. Prise. 5802A-26 360 Donat. K. IV 3588-13
26 Alexandri de Villa-Dei
tertia per primam fit nominis atque secimdam.
has tres Donatus distinguit sufficienter.
quarta quidem ternae par debet nominis esse.
[Capitulum II]
Haec tibi signabis, quae declinans variabis.
pascua sola datur et pascua plura dabuntur. 365
est zizania, sunt zizania plura -niaeque.
balnea die vel -eas, -ea non prius est, sed -euni das.
sie et amygdala die [-lum fructus, -lus dedit arbor].
delicium tibi sit, mihi semper deliciae sint.
hoc e pul um comedis, epulaeque parantur amicis. 370
VARIA LECTIO.
362 distinguit donatus Se 365 ot| sed 8 367 est otn. Me
368 amidala A\ amiodola P amigdala cctt. codd. [J inclusa oin. APM
Pai PaVPai Pae, add. lo. Garl. (Ar) L sed a frnetiis lus fit et aihor
add. S pro fructu lus dabit arbor add. e 369 sit] fit Ai ?t. 369. 370 post
V. 376 colloc, PMe
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
361 'tertius modus declinationis pronominum est, qui sequitur per
omnia mobilium declinationem nominum, mens niea meum, tuus tua tuum,
suus sua suum, noster nostra nostrum, vesler vestra vestruni' Prise. II IJ2—4
363 '([uartus modus est, qui sequitur per onmes casus tertiae declinationis
nomina: nostras nostratis' Prise. II ll\b 365 'pascua genere feminino
et pascua neutro pluraliter dicimus' Beda de orthoyr. K. VII 2862b 'pascua,
ae' ViiUj. paral. IV 40 psal. LXXVIII IS Ezeeh. XXXIV 14. cf. Graee.
XXV 256 Mannt., Kaulen 135 Rön.'ieh 101 sg. 366 'zizania, quam
poetae infelix lolium dicunt, drauca. zizania significant scandala vel male
viventes . . .; zizania Graecum est, zizanium vero a Latinis' Pap. 'hoc
zizanium et haec zizania, seges vel herba perversa sive lolium' lo. lan.,
Brev. cf. Vuhj. Matth. XIII 26—40 Osh. Pan. 631 Ysengr. VIII 617
Hulpit., Despaut. 109 Mannt., Kaulen 93 liönseh 247 Du Canye
367 'balneum balneae balnea orum' Donat. K. I V 375si Serr. in
Donat. l. e. 43129— 31 Pomp. K. V 16222—24 IHoni. K. I 327i cf. Mannt.,
Neue I 551 sq. 368 'amygdalum amygdalae amygdala' ['amygdalus') gr.
duvyduXov ^'to. Serv. in \ erg. eel. II 52 V 10 in {leonj. I 1H7 lo. lan.
cf. M(nu(f., Neue I 548 'secundum modernos amigdala tarn j)i'() arbore
quam pro fructu feminini generis reperitur' (iL M vÄ. IJes/jaui. 369 'delicium
deliciae' cf. Mannt., Neue I 463s<j. 370 'epulum epulae' Diotn. K. I 327i
Phocas K. V 42621 cf. Manul., Neue I 551 sq.
Doctrinale 27
est locus, atqiie loci sunt artis, sunt loca terrae.
sie iocus atque loci, sunt et ioca plurima gentis.
balteus addatur, filum plurale sequatur.
carbasus una ratis, et carbasa plura videbis.
arbutus est similis, huic intiba, Pergama iungis. 375
cui caelum servit, caelos et cuncta creavit.
sie rastrum rastros porrumque facit tibi porros.
frenum detur equo, frenos et frena teneto.
sie claustrum formas, filum pariterque capistrum.
dicimus altilia, si plura, sit altilis una; 380
VARIA LECTIO.
372 genti SÄei vv. 372. 373 inverso ordine in P 373 filum]
neutrum e 374 una eras. L et] sed .S* 375 huic] bis A2 intuba SA3P
V. 377 post V. 379 colloc. P 378 et] vel Äi 379 formas claustrum S
filum pariterque capistrum om., vi. rer. add. P post v. 379 ac tum
adicias repagula dicere claustros add. lo. Garl. (Ar) 380 sit] sed ^2
TEf IIMONIA ET EXPLANATIONES.
371 sq. 'locus loci loca, iocus loci ioca' Donat. K. IV .375si Serv. in
Donat. l. c. 4322— ^ Serv. in Verg. Aen. I 306 Diow K. I 3272—4 Charis
K. I. 372-b 7614-16 55127-29 cf. Neue I 540—544 373 'balteus baltei
baltea, filum fili fila' Charis. 77b— 10 Serv. in Verg. Aen. X 496 Phocas
42629— si cf. Mannt., Nette 530, 545 374 'carbasus carbasa' Phocas 426n
Pomp. 1622ß Serv. in Aen. III 357 cf. Nene I 541, 544 ^una ratis', immo
uniiin velum. cf. Verg. Aen. III 356 VIII 33 Ovid. met. II 477 Martial.
XII 29, 17 375 'arbutus intibus Pergamus, arbuta intiba Pergama'
Phocas 42619 Diom. 327% cf. Mannt., Destmut. 110 Neue I 480, 541
376 'caelum caeli' Serv. in Donat. 45^31—33 Asper K. Suppl. 43ih—is cf.
Neue 1 416, 541 377 'rastrum rastri' Serv. in Verg. georg I 94 cf. Neue I
547 'porrum porri' Donat. 37531 Probus 81s 22i4 cf. Neue 1 408, 538, 540
378 'frenum freni frena' Prohi exe. K. IV 21124— 2Q Phocas 42628 cf. Neue I
385, 399, 540 all. II. 379 'hi claustri et haec claustra' Sulpit. cf. Mannt.,
Henrichm., Avent., Despaut. ceterum 'claustrum' hie idem significare vide-
tur quod 'monasterium' ; unde nostrum 'Kloster' et Du Gange, 'capistrum
capistra capistri' : 'capistrum a capite iumentorum dictum, quod caput
stringat Pap. 'in singulari numero tantum neutri generis, sed in plurali
masc. gen. et neutri, ut capistri et capistra' lo. lan., Brev. cf. Despaut.
380 'altilis, altilia': 'ornix silvarum solet altilis esse domorum' Graec. X
283 'altilis, ehapun' Alex. Neckam in Lewcke, Jahrb. f. rom. u. engl. Lit.
VII 67 'altilia, volatilia saginata studio' Pap. cf. Bas. Faber, Kaulen 132
Bönsch 102, 106 Georges
28 Alexandri de Villa-Dei
consimilique modo sit declinanda supellex.
Tartarus ater habet plurale -ra, vinaque dant -rum.
sibilus hie diees et sibila phirima iunges.
supparus esto comes, prms hie tenet us, sed a subdes.
Taenarus infernus, sie Maenala, sie et Avernus. 385
Dindyma, pileus, Ismara, Gargarus his sociamus.
vas vasis ternam tibi dat, plurale secundam.
ista solent quarta variari sive secunda:
cum lauro quercus, cornus, pinus quoque, fieus;
his colus atque domus, penus et lacus associamus, 390
VARIA LECTIO.
381 doclinata An 384 sed a subdes] et a siihdot L priiis hie 1.
US s. a. s.] oni. As 385 Tronarus Mc 386 his soc'iaruus| assooianms
PM his sociabis e v. 387 post i\ 394 colloc. M 389 pinus oornus PMe
390 associemus S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
381 'supellex supelleetilia': 'supellex est heteroelitum genere; nam
in singulari est fem. gen., in plur, vero neutri' /o. lau. 'pluraliter
dicimus haec suppellectilia' Brev. Benth. docent idem Sulptt., Mannt.,
Henrichm., Avent., Despatit., Pylacl. carm. cf. Ba^^. Fahar, Neue I I8819
382 'Tartarus Tartara' Prise. 17 fm Donat. 875si Diom. 3272 Phoras
426iQ^ Serv. in Very. Aen. III 442 ef. Nene I 384, 482 541 'tartarum
fex vini' Gl. M Gl. n. Graecis est tagrapov, Italis 'tartaro', Gallis
'tartre', nobis 'Weinstein' cf. Du Cange 383 'sibilus sibila' Charis.
81\\—\Q Phoras 426\i Serv. in Aen. II 211 cf. Mannt., Neue I 539, 541
384 'supparus suppara': 'supparus 7TiQiU)(JtOi'' Prise. 169ii 'suppara nuda-
tos cingunt angusta lacertos' Lucan. II 3()4 'suppara velorum periturus
colligit' etc. Stat. silv. V 2, 27. cf. de div. signif. voc. Paj)., To. Ian„ Gl. n.,
Bas. Faher, Georges, Dti Cange; de forniis Neue I 530 385 'Taenarus
Taenara' cf. Neue I 128, 481 'Maenalus Maenala' Diom. 3272 Prohus
22i6 28i Serv. in Aen. V 732 'Avernus Averna' Serv. in Aen. l. c.
386 'Dindymus Dindyma' PnV. 27^16 cf. Neue I 481, 541 'pileus pilea'
Serv. in Aen. VIII (')(i4 IX GIß cf. Neue I 537 'Ismarus Ismara' Phocas
426n 'Gargarus Gargara' Prise. 176\g 1772 Serv. in Aen. V732 cf. Nene 1
384, 541 387 Prise. 239i 309w 388 sc]. Prl^r. 2G7a-\% cf. Nene I
509—514 390 'colus domus ])enus' J*risr. 2G9\o-2(\ 2G0\i 2Gli-8
cf. Nene I 5t G -521 'lacus' sec. decl. Vnlg. Dan. VI Is. XIV \h =- fovea,
fossa. cf Brev., Du Cange, Despaut., Uönsch 315 sq. Kaulen 108
Neue I 523.
Doctrinale 29
et cantus, cetus, ortus [sensu variato].
is vel US ista suis dices dare compositivis :
Gera, iugum, limus, animus, colus, arma, bacillus;
cum norma nervum, cum freno collige clivum.
Pluralem numerum retinent aes atque metallum; 395
raro per reliqua dabitur plurale metalla.
aequor et unda, fretum mare, melque, latex, aqua, vinum,
pocula, fons, flumen, fluvius pluralia servant,
stagna, lacus, amnes, limphae [limus, palus, imbres].
cetera pluralem retinent humentia raro. 400
lex mensuratis tamen et pensis datur ista.
ordea, frumenta, faba melonesque, citrulli.
VARIA LECTIO.
391 hemistich. om. PM [ ] inclusa om. L Ä, add. S cantus cetus
ortus praedictis associantur (!) lo, Garl. (Ar) et cautus cetus ac ortus
iungitur istis e 392 dices] dicas Äi decet e 393 colus] simul P bacillus]
beeil] US Äi 397 melque] que om. Se v. 398 om. Ai v. 399 om.
lo. Garl (Ar) M [ ] inclusa om. SA, add. L stagna lacuna lacus putei
lymphae simul amnes e imber atque palus stagnum rivosquc lacusque P
402 mellonesque SA1A2 cytrulli L
TESTIMONIA ET EXPLANATlÜNES.
391 i. e. 'cantus us' et 'canthus i', 'cetus [x^toc) i' (cf. Ecb. 172,
546) et 'coetus us', 'ortus us et hortus i'. (ad vv. 388—391 cf. Graec.
XXV 173—176) 393 sq. 'cera' : 'sincerus' vel 'sinceris' Charts. Sls-io
218n~i4 (sincere), Fragm. Phocae K. Suppl. CCL (sinceris) cf. Du Gange,
Rönsch 274 'iugum', ut 'biiugus' vel 'biiugis' Serv. in Aen. X 576 cf.
Neue II 94 Georges 'linms' : 'sublinms' vel 'sublimis' cf. Rönsch 274 Neue
II 88 Georges 'animus', ut 'exanimus' vel 'exanimis' cf. Neue II 89 'colus':
huius vocis compositum in omnibus commentariis et glossis 'incolumis
vel mus' affcrtur, quam posteriorem formam etiam invenies ap. Henrichm.
'arma': 'inermis' vel 'inermus' Prise. 182n 462q Serv. in Aen. I 484 X
571 cf. Neue II 89 sq. 'bacillus': 'imbecillus' vel 'imbecillis' Prohus 2324t— 29
cf. Neue II 93 sq. 'norma': 'enormis' vel 'enormus', quae posterior forma
recepta est ab Henrichm. 'nervus': 'enervis' vel 'enervus' cf. Neue II 91
,frenum' : 'effrenus' vel 'effrenis' cf. Neue II 94 Georges 'clivus', ut
'proclivis' vel 'proclivus' cf. Neue II 91 Georges 395—404 cf. Prise.
i 7516-21 17 61— 8 Donat 3762b— d2 Charis. 9320 12 Id Pomp. 17 7 '62
Phocas 4272's 402 'melones': vox linguarum neolatinarum usitatissima
primum, ut videtur, apud Palladium de re rust. IV 9 occurrit. dicit de
liac voce Despaut. 52: 'frucl.us cucumeris pepo et apud Palladium melo
dicitur' 'citrullus est quoddam legumen, teutonice rys' Gl. l. 'italice
citrollo, gallice citrouille' Du Gange. vocabulum aJBFert etiam Sidpit.
30 Alexaiidri de Villa-Dei
his plurale damus, sie dant far, pisa, liipinus.
raro seminibus aliis plurale loeamus.
raro plurale dat quinta tibi nisi quinque: 405
res pariterque dies, acies, facies speciesque.
progenies et maneries die, materiesque.
raro plurale vult pax et sanguis habere.
neutra facis sine plurali vulgus pelagusque.
nescio telluris vel humi plurale geluve. 410
nescit ador normae contraria norma movere.
aptota neutra tene pus et fas irque nefasque.
obliquum de se non format fors nisi forte.
tabes declino, nee dat tabi nisi tabo.
ilia declinat tibi tertia nee nisi plura; 415
ipsaque plurales declinat moenia, manes.
dicamus proceres pluraliter atque penates.
nee nisi plurali tenebras aut exta notavi;
arma vel insidias, artus, sponsalia iungas;
divitiasque, minas, nuptias, indutias, 420
[ßlanditias ac infitias ac exequias quoque, cunas,
nundinas, exuvias iungas pariterque kalendasj.
VARIA LECTIO.
403 pyba i> 404 locamusj tenemus A'äFIIe 405 quinque LAS
sint hec FMe 406 species faciesque Ai 408 vultj volt SF etj vel L
vv. 408. 409 inversü ordine exhibet F 409 volgus ISF 410 geluque
SA'iMe post V. 410 atque solum (pro salunij add. L 412 teiiej
tenet e2 413 non format forsj fors non format AiM 416 menia codd.
420 sie versum exhibent, ut pentameter sit, LAS divlcias nuptias et minas
primiciasque F divitias sie nuptiasque (que in fas.J adiunge minasque M
divitias nuptias indutiasque minasque ei divitias nuptias indutiasque
minas e2 vv. 421. 422 oin. AiAsSMe, add. LAi 421 ac] atque L
quoquej ac A^L (versum emendare nequeoj 421 sq. indueias et blandicias
falerasque bracasque (ut. vid.J cunas exequias astrenas inliciasque nundine
excuvias ("ä^c^ die induciasque kaiendas nonas ac idus et nugas associanms F
TEST! MONI A ET EXPLAN ATIONES.
406 sq. cf. V. 314 sq. 408 Frisc. 175i9-2i 409 Fhocas 42721
ßeda de orth. K. VII 2982S Caper K. VII Uli 410 Fhocas 414Li
4272Q 411 Charis. 342i iJiom. 32820 412 Frisc. 184\b 413 Frisc. 188^
414 Frisc. 188d 415 Frobus 106$ 416 Prisr. i76'io 417-422 Charis.
33i—2d 9827 (infitias)
Doctrinale 31
corniia mutantur, sed cornii non variatur.
de genubus, verubus normam servabis eandem.
de nece deque prece die quod rectis caruere 425
primis, atque dapem socia, vice iungis eisdem.
vis vim viqiie dabit, totiim plurale tenebit.
plus neutrale facit nee dat primo nisi pluris;
casum plurale dat quemlibet et genus omne.
Quae quaerunt, quae distribuunt referuntque negantque, 430
infinita quoque casu caruere vocante.
distribuit, si vim facias, et coUigit omnis;
colligit improprie positum, non distribuendo.
quatuor exceptis pronomina nuUa vocabis;
tu, meus et noster, nostras, haec sola vocantur. 435
tres in plurali casus os oris amittit;
aes, far, rus, ins, thus illi sociare solemus.
-^-v-ra ßt Ops, et avarus opes et opem petit aeger.
leiFslendis capiti, lens lentis convenit ori.
hie dat et haec hospes, haec hospita, sospita sospes. 440
VARIA LECTIO.
424 genibus Ä2Ä'de 427 vim vique] vi vimque PS 432 facias]
tribuas SAhPMe v, 435 om. F 436 amittit] omittit P 437 rus
ius tliLis] thus ins rus SAb thus rus ius Ai ius rus thus P ius thus
rus Me 438 et avarus] sed a. PMe post. v, 439 lens mordet per d
mordetur si capiat t add. M
TESTIMONIA ET EXPLA NATION ES.
423 sq. Charts. 35'62 36i 6'529 — 6'6'io 425 sq. Prise. 321b— n
5642 427 'vis' a Charisio <S9i5 reliquisque grammaticis in singulari
numero per omnes casus declinatur 428 'plus pluris': Charts.
10910—12 et 21l2i—?,Q abl. 'phu-e' affert 430 sq. pronomina interroga-
tiva, distributiva, relativa, negativa, indelinita casu vocativo carent.
435 Prise. 582i3 58520 436 sq. i e. illa nonhna pluraliter nominativo
tantum et accusativo et vocativo declinantur 'ius rus aes' Charis. 9320
'far' Phocas 4127 'os oris': de gen. 'orium' et dat. 'oribus' cf. Neue I 501
et Georges s. v. 438 'Ops' Prise. 32121—3228 'opem': praeter acc. etiam
gen. 'opis' et abl. 'ope' invenimus; cf. Phocas 4282b Dosith. K. VII 394io
439 Prise. 281u 'lens lendis, capitis brevior pediculus' Serv. in Very.
(jeorg. II 372 cf. Neue I 468 'lens lentis quoddam genus h^gummum'
Osh. Pan. 327 'lens mordet per d, mordetur si ca])iiit X- GIM. Brer.
440 Prise. 3162i 317i-i
32 Alexandri de Villa-Dei
Vesper -mm -re -ra pars est extrema diei,
noctis vel mundi, v esper que suum tenet aetas;
quamlibet aetatem mundi lego vesper habere.
vesperus est Stella, -ri dant psalmos tibi solos.
officium tibi -rae -rarum totaliter implent. 445
glis animal, glis terra tenax, glis lappa vocatur;
-ris primus, glissis tenet altera, tertia glitis.
cassis idis galea, capitur fera casse retenta.
tignus vel tignum declina pisaque pisum.
cornus vel cornu dices, tonitrus tonitruve. 450
est glomus atque glomi, vult hoc glomeris sibi subdi.
VARIA LECTIO.
441 rum re ra] re ra rum SA2Fe 444 ri solos dant tibi psalmos
SPe ri dant solos tibi psalmos Ai ri dat ps. t. s. As 447 primiim SMe
449 declino S declinas ^3 pisaque] pisa vel Ai 450 tonitrus dices F
451 hoc] et MSe vult] volt F subdi] iungi Ai
TESTIMONIA ET EXFLANATIONES.
441 — 445 'vespere sit nona; si re converteris in ra, solis habet
orlum; si ra converteris in rum, illius occasum; vesper sit quaelibet hora,
qua sol vel luna tegitur caligine taetra. ri rorum cantant, rae rarum tympana
palsant' Graec. XII 376 sqq. cf. Quaest. yramm. cod. Bern. saec. X.
K. Su2)pl. 1782'3—SB Fap., lo. lan., Osb. Fan. 627; de plur. 'vesperi' et
'vesperae' Du Gange 446 sq. iidem vv. reperiuntur in Graec. X 168 sq.,
prior iam ap. Fajnaui et in Osh. Fun. 259. — 'glis glissis, terra argillosa'
lo. lan., Gl. n. cf. Snlpit., Manc. Henrichiu., Du Canye. (unde nomen
Gallic. 'glaise'.) 'glis glitis Carduus, (]ui aliter dicitur lappa' lo. lan. cf. Osh.
Fan. 259 Sulpü., Ma7ic., Henrichui., Du Canye. 'cjuibus auctoribus glissis
et glitis protulerit (sc. Alexander) scire cupimus' Fylades. 'miror unde
expicatus sit Alexander, quem hac in re Sulpitius, Mancinellus pluresque
minus bene imitantur' Despaut. 448 'fallit aves cassis, munit caput
aenea cassis. si cassis cassis dicas, signat tibi rete, sed galcam signo,
cum cassis cassidis aio' ine. aiictor ap. lo. lan. et in Brev. 449 'tignus,
el bordenalo' Gl. M 'tignus, lignum, trabs et omnis materia in aedificio'
Sulpit. 'tignus vel tignum' Hiiy., Suljnt., Despaut. 'pisa': 'haec pisa ae
quoddam genus leguminis; et peccant illi qui dicunt quod pisa est plur.
num. et neutr. gen., sc. haec pisa orum' lo. lan. cf. v. 403 Gl. n., Georyes.
450 Frisc. 262a 451 'hie glomus hocve glomus fili glomeratio fertur;
tertia respondet reliquo primoque soounda. hoc nomen globus aliis poteris
dare rebus* Graec. XII 197 sqq. easdem vocis formas afl'erunt glomumque
a globo distinguunt lo. hm., Osh. Fan., Brev., Gl. n., Sulpit., Despaut.,
Bas. Faber. pro 'globo' etiam 'glomus eris' dici docet Frisc. 170^; 'globum'
dicendum esse, noji 'glomunr docet Frohus 19Ss
Doctrinale 33
ambo duoque mari faciunt neutrum similari.
par primo quintus, oriimque tenet genetivus;
saepe du um dabitur neutro, si syncopa fiat.
cum terno sextus facit obus, et os sociamus 455
quarto; sed neutrum formabis in o quasi primum.
prorsus femineum datur ad morem dominarum.
[Capitulum III]
Hunc gradibus ternis, qui comparat, ire notabis.
de primis ambos debes formare supremos.
est adiectivis graduum collatio talis, 460
dum valet augeri sua proprietas minuive.
declinat terna positives sive secunda.
si tibi declinet positivum norma secundae,
taliter inde gradum debes formare secundum:
i brevies, quam dat genetivus, et or superaddes. 465
ternae consimili formabunt more dativi.
inde sinisterior, hinc iunior excipiantur,
et potis et nequam praebent aliam tibi Ibrmam.
verbum quandoque vel quae sunt praepositivae
voces audivi supplere vices positivi; .470
formae consimilis adverbia saepe videbis ;
participans iungis, quod tunc pro nomine sumis:
detero, post, extra pridemque, vel ante vel infra,
intra vel citra, sapiens, ultra, prope, supra.
VARIA LECTIO.
452 faciunt neutrum] neutrum faciunt P similari] simulari S
453 orumque tenet genetivus] orum faciet genitivos P 454 dabitur]
dabimus PSMe fiat] fiet e 456 formabit L 457 datur] dabis Äi do-
minarum] mulierum Ai 463 declinat PAd positives P 465 brevies]
brevias M quam] quem P 467 liinc] huic M et Ai 470 supplere] conplere ^S*
vices LA2 uates (superscr. vicem) Ai vicem cett. codd. 472 quod tunc]
et tunc SA2 tunc cum P et sie Ai sumis] ponis L
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
454 Prise. S102i Charts. 127b-6 462—465 Prise. 86u-20
466 Prise. 89d-20 467 Prise. 8619 892 468 Prise. 84i6 90h
469-474 Prise. 84i2—85is
Monumenta Germaniae Paedagogica XII ^
34 Alexandri de Villa-Dei
usque secunda tenens superantem de genetivo 475
sie format: iungit s atque simiis superaddit.
eum tenet er rectus, rimus est illi sociandus.
. in terna forme simus addens cum genetivo;
sed tamen r recti sibi vult rimus associari.
dant tibi quinque limus, quos signat nomine fagus, 480
et sua composita.
dat remus supra, cui post sociatur et extra,
solus erit minimus, faciuntque ximus prope, magnus,
dantque timus citra, bonus, ultra, iungitur intra.
infimus est solus, de pridem fit tibi p rimus. 485
res bona, res melior, res optima, res mala, peior,
pessima, res magna, res maior, maxima rerum,
parva, minor, minima; die multus plurimus addens
plus pluris neutro, totum plurale teneto.
i vel u si praeit us, sequitur magis et positivus, 490
aut u si praeit is: tenuis fiet tibi testis.
voce gradus medii superant primos nisi quini:
VARIA LECTIO.
476 iungis etc. siipcraddis AiPei iungis etc. siipporaddes ^43 62
477 teilet] dedit L post r. 477 excipias dexter quod dat tiiniis atque
sinister acld. lo. Garl. (Ar) M excipitiir dexter etc. add. e dextinuis
excipitur pariterque sinistimus inde add. P 478 forma Se addes AdSe
479' volt F post V. 479 et vctiis his iunges addendo vcterrimus illi
add. P 480 dat SM quos signat) quos signas A^ quo signas SM
([uac signat ei nomine] dictio e2 481 ({uod difficilis manifestat add.
lo. Garl. (Ar) siinili sunt lege notanda add. Me 483 faciuntque] (^ue
om. AsPM faciuntque x. p. m.] de pridem fit tibi primus e 484 datc^ue Pe
dant Ai dat M intra iungitur ultra SAsMP 485 de pridem f. t. p.]
faciunt ximus prope magnus c post v. 489 ante sencx iuvenis adolescens
iunior ista sola (|uidem solis utuntur comparativis add. P 491 fiat S
V. 491 Olli. AP
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
475 sq. Prise. .957-11 477 JYisc. Oöi-s 478 Prise. 06d-i2
479 Prise. ,9öi4 480 sq. Prise. ,96'j3— 15. — '(pios s. n. fagus' i. e. litteraliter,
sc. 'facilis agilis gracilis (h)umilis sijm'lis'. 'in limus (iuin(nie dat fagus;
cetera linque' Mag. Caes. In 482 l*rise. .9.9i-r, 483 Prise. .97i3-i5
484 Prise. f)H3-ö 485 Prise. .9.97 486 489 P,-ise. S92-S 490 sq.
Prise. H(>2i—H7ii^ 492 s(i(|. Pri.^'C l()0\-d
i
Doctrinale 35
iunior et maior, peior, prior et minor, ista
et non plura suis aequalia sunt positivis.
credo gradus summos collatis connumerandos. 495
si gradibus summis fiat collatio, debet
rebus in excessis excedens participare;
congrua non est haec: fortissimus est leo lyncum.
[Capitulum IV]
In quantum potero, de nomine quolibet, in quo
ponatur genere, praesens est cura docere. 500
sed quia per sexum mulierum sive virorum
noscuntur propria, non est mihi dicere cura.
attendas hominum quae nomine sive locorum;
haec sexu gemino sua derivata locanto;
et si divisim tibi decHnatio monstret, 505
ut Graecus, Graeca, tanto levius tibi fiet.
quaedam sunt opera soHs maribus adhibenda,
quaedam femineis, quaedam dat sexus uterque.
inde genus poterit per nomina multa patere.
quae fiunt propria fluviorum, pone marina. 510
nominis arborei vis haec sibi vult sociari.
pro mare pone siler, dumus, rubus ac oleaster.
proficit ad vitem siler hie, siler hoc ad odorem.
VARIA LECTIO.
493. 494 om., m. rec. in mg. add. P post v. 497 cum datur hie
niaximus (!) fortissimus est danaorum add. S 498 lineum codd. v. 498 om.,
m. rec. add. P 502 mihi] miehi ^^2 504 haee] et ei rasura S
sua derivata locanto] iurigunt sua significata A2S (ni. rec. in ras.) locato Pe
505 et] quod ei 507 maribus solis L 510 fient AiS 511 volt SP
sociare Äi 512 rubus dumus ÄiP 513 siler hoc] siler haec ei ad] dat A^
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
495 — 498 cf. Prise. 85ib — 86s. — 'fortissimus est leo lyncum': etiam
Manutius operae pretium duxit quaestionem ponere et solvere essetne bona
comparatio: 'Socrates est fortissimus asinorum', vel 'tigris est luporum velo-
cissima' 511 sq. Prise. 154ib—n 513 'siler significat ramum captum
ab arbore, quo ligantur vel sustentantur vites, et sie est masc. gen.; ali-
quando capitur pro fructu, sc. pro herba odorifera, et sie est neutri gen.,
quia dicunt apothecarii et physici siler montanum in neu. gen.' Gl. n.
'siler neutri est' Ponq). 163m cf. Neue I 624 sq.
3*
36 Alexandri de Villa-Dei
angelicum nomen dabit hie; sed dicito neutra
plurali niimero Cherub in Seraphinque beata. 515
est Cherub, est Cherubim, Cherubin, Seraphim Seraphinque,
atque Seraph.
haecque dabit Virtus, Dominatio sive Potestas.
idola dicta dei dant hie, gerit haec dea dictum.
nominibus volucrum nequit, ut credo, generahs 520
norma dari ; tamen est naturae sexus in ilhs :
haec, nisi gallina vel gallus, sunt epicoena;
articuhis namque sexum dabit unus utrumque;
masque columbus erit, muhebre columba tenebit.
in triphci genere numeraHa nomina pone; 525
quae sunt mobiha per se Hunt manifesta.
barbara, Qraeca genus retinent, (juod habere solebant.
debes in mente generaha dicta teuere
et sie excipere, quia non heet haec iterare.
debent ex omni norma generaha demi. 530
Sit tibi nomen in a muhebre, sed exeipe plura.
quod dechnatum dat tertia, sit tibi neutrum.
derivata decet et compositiva notare,
nomina signari debent simul officiorum.
si sexu gemino iungunt sua significata, 585
VAUIA LECTIO.
516 est Cherubim LAs et Cli. SFA1A2M seraphin serapliimque M
517 facit 11 neutrum dabit m maris usum add. lo. Garl.(Ar) Me, ni. rec.
(((/(/. S 519 3'dohi LA2 A-iS 522 epicoena] epizena S epicliena cett. codd.
526 liunlj lient ö'^li 527 Giaeca o;y/. /> 529 (pn'aj (piod aS' Hcetj decet ^a
TESTJMONIA ET EXPLANATIONES.
515 'Cherubin 8. beata': *liaec Cherubin, et indecl. et neu. gen.'
lo. lan.y Sulpit. 'Cherubim et Seraphim dubii generis sunt, quia mascuiini
vel neutri generis' Despaiit. 27 'erravit Alexander de villa dei plurimos-
(jue seoum errare fecit, cum praecepit: "Dicito neutra plurali numero
Cherubim Seraphim({ue beata". ego enim allirmare ausim nulluni nomen
hebraeum neutri generis esse' lo. Reuchlin sec. llenrichm. 'barbara
barbariem, ut Cherubin (?t manunona, servant' rijlad. carni. 516 'Cherub'
Vi(J(h e,r. XXV 19 'Cherubim' J^n/f/. Ezerh. X S. de ((uantitate paenultimae
dicit Besj/a/ft. (HO: cherubim, (juod Prudentius corripit, est producendum
teste Bebclio. (|nia diphthongon ov (iraece habet' 519 'idola': de quant.
vide V. 1845 531—547 cf. Prise. 14:i-lir>
Doctrinaie 37
Omnibus his hie et haee iimgentur, et hac ratione
qiiod colo componit, commune locare decebit,
quodque facit gigno, pincernaque lixaque, iungo
ad Vena sive Scytha; sed si mas praesit in istis,
ut Graecus, tubicen, erit a tantum muliebre. 540
si solis maribus datur, hie tenet, ut patriarcha.
non est Verbigena nisi Christus, vera sophia.
mannaque neutrale cum pascha dicitur esse;
mammona sie dices, neutrum muhebre polenta.
cetaque, balaena, mustelaque talpaque, damma 545
articulo sexum servant utrumque sub uno,
et panthera simul [praedictis consociatur].
neutrum nomen in e facit, ut praesepe, cubile;
adiectiva notes; haec barbara Graecaque poscunt.
VARIA LECTIO.
536 iungentur] iuiiguntur Ai iuiigatur SF iimgetur AsMe
538 pincernaque] que oiii. Se 539 illis L istis rett. cocld. oiim. 540 tybi-
cen SA2 tibicen e miüiebris P 544 dicas P muliebre] plurale SAs
mustelaque] que om. e dammaque talpa .S' 546 servant A1A2S servant
stqjerscr. \e\ signant L siguaut AsFM sigiMit (!) e 541 [] inchisa om.
A M Fa2 Fai Fah Fm, add L predictis connumerabis add. lo. Garl (Ar)
predictis annumerabis add. SFe 548 facit] facis A2M
TESTIMOJIA ET EXPLANATIONES.
537 sq. 'quod colo — gigno', ut 'incola agricola caelicola. rurigena
terrigena'. 'lixa' a Frisc, 144i 'pincerna' et 'lixa' a lo. lan. aliisque masc.
tantum gen. notantur. 'pincerna' (a nivdo et xeQavPVfii) Graecis olvoxoog,
nobis 'Mundschenk' est; cf Des2)m(t. 36 Emden 36 Eönsch 82 sq. Du
Gange, Neue I 593 542 'Verbigena solus Christus dicitur, et ita casu
solum masculini generis est. ita dicunt omnes praeter Antonium Nebris-
sen sem, qui negat Christum recte verbigenam dici, quia Christus est
ipsum verbum, non verbo genitus' Despaid. 36 543 sq. 'manna pascha
neutri gen. et indeclinabilia' May. Caes. 17. sed etiam declinatur manna
ae, pascha ae et atis; cf Despaut. 35 Neue I 650 'haec dat a; do neutris
cum pascba mammona, manna' Despaut. 35. cf Sidpit, Mannt., Fylad. carm.
vide adn. ad v. 515 'mammona apud Hebraeos divitiae appellari dicun-
tur; convenit et Punicum nomen, nam lucrum Punice Mammon dicitur'
Augnstin. lih. l7 de serni. Dom. in monte. de quantitate vide etiam v.
2151. 'muliebre polenta', i. e. polenta ae et orum; cf. Georges 545 'ceta':
'seta per s borstel, sed per c sit tibi walfysch' Gl. n. de forma vide etiam
Du Gange; de ceteris formis cf vv. 891. 550 548—550 Frisc. 14 5n
38 Alexandri de Villa-Dei
neutrum plurale fit cete, recollige Tempe. 550
i neutrum ponis, tarnen adiectiva notabis.
o, sicut cento, niaribus sociare memento.
que dant do vel go, bene signes, si tarnen ex o
obliquus facit i; quae poscunt haec sibi subdi.
lue recipit cardo, margo sociatur et ordo. 555
omne dabit pseudo, praesto; dabit hoc tibi pondo.
est communis homo, pariter cum virgine latro.
haec dat verbale per io; caro, talio iunge.
articulum mutat et triplicat unio sensum.
VARIA LECTIO.
550 fit] Sit AiÄsP recollige] iungeque M 553 quae dant] quod
dat P do vel go] go vel do LÄ2Äi 554 subdi] iungi SA\M
556 omne dabit] omne dabunt M 558 caro talio iunge] talio caro iungo M
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
551 Prise. 145is—ib 552 — 559 Prise. 145i6—2(i 14(h—u. — 'cento
culitergum vel filtrum vel aliorum versuum suis insertor' GL M 'cento
pulvinar, pannus filtrumque, poeta. est filtri factor, fetorque libidinis
extat' Gl. rt. 'centones apud grammaticos vocari solent, qui de car-
minibus Homeri vel Virgilii ad propria opera more centcnario ex multis
hinc inde compositis unum sarciunt corpus ad facultatem cuiuseum-
que materiae' Isid. etyin. I 39. cf. de div. significationibus Io. huu,
Brev. 556 'pseudo est indeclinabile et omnis gen. sec. Hug.' Io. lofL,
May. Caes. 18 'nullius generis, quia extra compositionem non reperitur'
Desjjaut. 39 557 'homo latro' com. gen. Prise. 146s', cf. May. Caes. 18
l)esf)aut. 38 Neue I 598, 608. 'virgo com. gen.' Ilenriehm. 'hie et haec
virgo' Mannt, "virgo electus est a domino'': 'dicemus abusive et ligurative
sie dictum esse' Petr. Ileliae ap. Tintrot 209 'virgo secundum Priscianum
est gen. fem. tantum; ego autem dico esse gen. com., non solum auetori-
tate Hieronymi fultus, qui in prologo super loannem dicit, ut virgo vir-
gniem servaret, sed etiam Prisciano multo doctioris Nonii Marcelli, qui
dicit: virgines non so4um feminae dicuntur, verum etiam pueri investes'
Bebet, in Commentariis de ahiisione linyuae lat. (Beheliana opnseula novo.
Aryent. 1516). cf. Neue I 597 sq. 559 'unio pro lapide et pro puncto
est gen. masc, j)ro pioximitate fem: liic, lapis, hie, punctus, haec unio
proximitas fit' Gl. n. 'unio pro concordia apud solos neotericos inveni'
Despaut. 37 'hie unio est Stella vel etiam margarita' Gl. l. 'hie unio lapis
pretiosus . . . invenitur etiam pro Stella et pro cepe' Io. lan. 'iactus apud
lusores veteres a numero vocabatur, ut unio, binio, trinio' etc. Isid. etyni.
XVII 65 'uniones quaedam margaritae sunt alterum nomen habentes,
(|U(>(1 tinitum unus, numcpiam duo simul vel tres reperiantur; hie unio
liuius unionis' Pap. cf. Osb. Pan. 624 Loeue 56 Despaut. 37 Du Canye
Doctrinale 39
u, c, d vel t neutris debes sociare. 560
quot, tot ad omne genus sunt et quae de tot habemus.
sit tibi nomen in al neutrum, sie pone tribunal.
hie sal hocque dabit, neutro plurale carebit.
el neutrum pone [sed propria noraina tollo].
il dabit hoc; demas hie et haec vigil, et pugil est mas. 565
ol dabit hie, ut sol [toUatur femina Nicol].
ul dat hie, ut consul; hie et haec dant praesul et exul.
omne genus dabit am, sie debes ponere nequam.
tantundem neutrum, totidem phirale fit omnis.
um neutrum pones, muherum nomina signes. 570
hie dat nomen in an: testis hat tibi Titan.
en dabit hoc; sed ren habet hie, pecten simul et spien
atque lien, et eis iungas quae de cano formas.
VARIA LECTIO.
561 tot quot AiMe sunt et quae de tot habemus] et que nos de
tot habemus S de tot] de quot Ai Me, tu. rec. corr. ex tot An 563 hocque]
hocve A-d 564 pone] pono S [] inclusa om. APaiPca, add. LS sed
barbara nomina deme add. P daniel raphaelque notato add. lo. Garl. (Ar)
michael gabrielque notate add. M sie mel et felque (!) dedere add. ei
sicut mel felque dedere add. e2 566 dabit] tenet AiPM [] inclusa om.
A PPai Pa^PaQ, add. LMei et dicitur femina micol add. S dicetur femina
nichol add. e2 568 ponere] dicere M 569 fit] sit L jjost v. 569
hoc breviabit idem sed pro mare protrahit idem add. P 570 pones]
facies SPMe 571 fiat] fiet M Titan] tytan ASP 572 habet]
dabit SP
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
560 Prise. 146ib—i9. — ex: 'cornu allec aliud quid quod caput'
562 Prise. 147i—8 563 'sal' masc. et neutr., plur. 'sales' : Prise. 171s
Charis. IO612—19 Diom. 327\% si Proh. 2096—26 [Serg.J in Don. 542i2—i8
Consent. K. V 84824t— 2S Serv. in Verg. Aen. I 35 Beda de orthogr.
K. VII 291n Albin. K. VII 310\2 Mag. Caesar 19; cf. Neue I 697 sq.
564 Prise. 1479-12 565 Prise. 147in-i6 566 Prise. 147\i. — 'NicoF
sive 'Micol' filia regis Saul; cf. Vulg. Reg. I, XVIII. nomen 'Michol'
scribit Despaut. 656 567 Prise. 147ih 568 Prise. 1484 569 cf.
Mag. Caes. 20 570 Prise. 148i3—is 'mulierum n. s.', ut 'Glycerium
Philotium Dorcium Sophronium Abrotonum' Prise, l. e. 571 — 575 Prise.
148\9 — 149q 573 'quae de cano f.', ut 'cornicen fidicen tubicen tibicen'
Prise, l. c.
40 Alexandri de Villa-Dei
his adiungis hymen [mas est neutrumque repertum].
haec retinet Siren; habet hie faciens sacra flamen. 575
in dat hie, nt delphin [nee taha nuilta snpersnnt].
on maribus innges, tarnen inde locaha demes.
quae dia sive gera eomponnnt, sint tibi neutra.
ponis nomen in ar neutrum; sotnlar dat hie et lar;
sed tria dant genera par et sua compositiva. 580
er maribus detur; iter hoe vesperque sequetur,
spinter seu rüder; decet his adiungere iuger.
VARIA LECTIO.
574 [] inchisa oni. Ai Pen Pas Pcia Pab Pae e, add. lo. Garl. (Ar)
L A2 As SP ciiins gonitivus hynienis add. M ^jo.«?^ r. 574 cum doiis est mas
est cum Carmen erit tibi neutrum add. lo. Garl. (Ar) et (sed pro cum po.ster.
et est pro erit) S 575 syren L/iS 576 [] mclusa om. A\ AsMPa\Pas
PaA Pab Paa e, add. lo. Garl. (Ar) PS, charact. min. add. A2, char. min.
nrni nota et additur add. L 577 iunges etc. demes L iungas etc. demas
AuisSMe iungens etc. demas A2 iungis etc. demis P
TESTIMONIA ET EXPLANATI0NE8.
574 'hymen quandoque capitur pro deo nuptiarum vel coniugii ;
lunc dicitur communiter Hymenaeus, et masc. gen. secundo modo magis
])roprie dicitur pellis conservans virginitatem, ([une alio nomine dicitur
matrix. in (jua pu(M- involvitur in utero matris, tertio est viscus sive
intestinum (pioddam. quarto capitur pro toto cantu, qui fit in nuptiis,
et sie solum reperitur in neutro genere Gl. n. cf. adn. erit. alibi
vocem neutr, gen. non inveni 576 sq. Prise. 216^—^. — 'on — demes', ut
'canon daemon, liabylon Sion' 578 omnes glossae praebent compositum
cum 'gera' unicum, 'geralogodion': 'unguentum clarificans sive nnmdans
vocem' Gl. n. Graec. VIII 160 adn., Du Gange. cum 'dia' composita
afferuntur 'diatessaron': 'toni duo et dimidius', et 'diapason': 'sex toni'
[Censorin.J Frag. K. VI OlOn; cf. Pap., Du Gange 579 sq. Prise.
i4.9io— i.oC^ii. — 'sotular' (cf. v. 2177) idem, quod 'calceus' signilicat: 'cal-
ceus et pero vel idem sotularis (rar. lect: simul sotular et) aluta' lo. Garl.
781. cf. Du Gange, ex 'subtel', to xoHov tov Trodoc (Pri.sc. 147io), vox
'subtelaris' vel 'subtolaris' (Isid. etgui. XIX .31 ; cf. lo. hin.) formata esse
Ml Uli videtur, indeque 'sotularis' et per apocopen 'sotular' ortum est. quod
vocabidum Mag. Gaesari 21 cum auctore Doctrinalis masc. generis, loanni
1(1)1. vero neutr. est. ex hac voce nomen Gallicum 'soulier' originem ducere
ap[)aret. 'lar casa larcjue deus, lar ignis larcpie fenestra' Gl. M 581-593 Prise.
15012 — 158is. — 'vesper' neutr. gen. ap. Varr. de ling. lat. VII 50, IX
73. cf. Quae.st. gram. K. Suppl. 17S2(i—2S Henrichm. et v. 442. 582 'rnder
diclinn, (piod rus inde movetur; hoc rüder ris comenta (?) i. e. ruinae et
sordes materiannn' Paj). 'rüder stercus vel (juod de effossa terra egeritur'
Osb. Pan. 509 'etiam ruinae maceriarum vel ipsae maceriae rudera dicun-
Doctrinale 41
campester, volucer alacerque, pedester, equester,
Silvester, celeber, acerque celerque, saluber,
his in bis quinque tenet hie er et haec is et hoc e; 585
datque Sequester idem [quod ternae sive secundae].
sicque paluster erit; hie et haec alacris retinebit.
tertia dans ber, ver dabit hoc; tarnen hie dabit imber
et sua composita; tarnen adiectiva notentur.
sexum pkira notant, sicut mater mulierqiie. 590
fetibus hoc terrae dat tertia, deme cucumer;
et commune notes sicut sunt puber et über,
degener et pauper et linter [dicere debes].
pluribus ex istis sociari neutra videbis.
ir maribus detur; neutris ir associetur. 595
est hie et haec martyr; hoc debes dicere Gadir.
VARIA LECTIO.
583 volucer] celeber Ai alacerque) alacer 31 acerque S
584 celeber] volucer Ai acerque] acer Me alacer ,S' 586 [] inclusa
om. A2 Pa4 PüQ, m. reo. add. A\, add. (wserta coimla est post teriiae contra
auctoris ipsius praecejJtum v. 2432 ,9^^. de evitanda elisione dat um)
lo. Garl. (Ar) L As S F M post. v. 586 ludicer addetur quamuis
dexter varietur add. P 587 alacris retinebit] alacrisque tenebit Ai
588 ver ber .43 dabit imber] tenet i. AiAsSPM 593 [] inclusa
om. A2, m. rec. add. L et linter in b' linter ^mit. m. rer. add. P hec
linter (linther) dicere debes AiAgM hoc (!) linter dicere debes e h' linther
dicere curas lo. Garl. (Ar) h' linter (linther) dicere eures ^3>S' 594 vi-
domus *S' 595 ir neutris asboc. Ate2 neutris ir pir (!) assoc. ei 596 hoc
d. d. Gadir] out. P, debes hec dicere gadir m. rec. add. P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
tur lo.Ian. 'een kotel animalium, et dicitur a rudus i. e. lapis contusus' (r/. /.
cf. Gl. n., Du Canye. Charts. 32rz 548i6 solam formam rudus eris, yrig
öMQoc^ praebet. 'iuger' ChatHs. 1345—11 Serv. in Donat. 43422— 2S Pomp.
193S2-1949 Cledon. K. V 473-io\ cf. Neue I 56.2
583 — 587 eosdem fere versus reperies ap. Mag. Caes. 137 589 'et
sua composita', vide adn. ad vv. 135 sq., 245 sq. 591 'cucumer 'PWäc. 249n
'cucumis, non cucumer' Caper K. VII 109i', cf. Neue I 177. de quant.
legitur in Gl. n : 'tu, lector cucumer bene dicis sive cucumer' 593 'linter'
masc gen. ap. Tihull. II 5, 34 Vell. II 107, 2;cf. Prise. 169m 595 sq.
Prise. 153u — 1546. — 'ir, quod Graeci ^svao dicunt, indecl.' Prise. II
44422', cf. idem I 154g 234m Charis. 2420 3528 540m 546s6 'medietas
palmae, quae etiam vola dicitur, Graece il^svap' Probus llid; cf. Osb. Pan.
292 Brev. Benth. 'hir hirris' Charis. 42ib Despaut. 43
42 Alexandri de Villa-Dei
or maribus socia, sed plurima sunt retrahenda.
omne memor iungit; ({uod comparat ad diio transit.
mas tantum senior; hie et haec sed dicitur auctor.
aequor, ador, niarmor et cor sunt neutra; sed arbor 600
haec tenet; atque soror sexu noscuntur et uxor.
quae color atque decus ibrmant corpusque notemus.
nomen, quod fit in ur, dabit hoc: testis tibi murmur.
si t vel X praeit ur aut f, hie ei soeiatur,
dum sit gentile tarnen aut avium speciale. 605
hie aut haec turtur.
hie aut haec für für; sed et adieetiva notentur;
quae sexu gemino iungunt sua signifieata,
iungere dicuntur hie et haec, ut für, Ligur, augur.
his datur haec norma, quae decHnat tibi terna. 610
VARIA LECTIO.
597 social detur Ai 599 sed dicitur hie et hec aiitor L Ai A2 et
dicitur h. et h. auctor *S' hie aut hec auctor habetur F 600 ador niarmor]
marinor ador P 601 noscetur F et] ut aS' 602 decus in. rer. siiperscr.
A\ P forniat Fe\ 604 societur Me 606 tanieu IT sibi sepius addit
add. Io.Garl(Ar)S 607 sed et] lanieu SFe2 sed Mei 609 ut
für ligur augur] A^F für ligur et augur cdt. codd.
TESTIiMONlA ET EXPLAN ATIONES.
^597 — 602 Frisc. 154i—23 598 'uienior' est geueris omnis, et quae
sunt oomparativi gradus, sunt generis communis 602 iiic et haec discolor
concolor, indecor dedecor, bicorpor tricorpor' Frisc. l. e. 603 — 609 Frisc.
1542i — 155ii 604 sq. ex: 'Anxur Astur vultur turtur furfur' Frisc. l. c.
cf. infra. 603 'turtur declinatur et masculino et femin ino genere' Sei'v. in
Very. ecl. I 59 'ille turtures masculino genere dixit, hie feminino; ergo
non sine ratione dubium est' [Sery.] in Donat. K IV 494i8; cf. Charis^
30u Bedu K. VII 293i Neue I 017, 65S 'invenitur etiam turtur ])ro pisce
et tunc est generis masc: turtur inluuu-et a(piis, turtur secat aera pennis; hie
aut haec sit avis, sed hie tantununodo piscis' (r/. n. 'turtur est et piscis genus'
Henrichm. 'pro pisce non occurrit mihi tt'stimonium aliud quam gram-
maticorum' Despaiit. 45. cf. Georyes 607 'hie aut haec furfur': 'furfur
est avis (piaedam vivens sohmi de furfure" (illud genus avium a Fujria
et Isid. XII 7 furfurio appellatur), 'et sub lux; artieulo hie est gen. epic.;
secundo est grossities natans in urina. et sie mediei dieunt: urina habet
multos furfures, et sie est gen. masc; tertio est purgamentum i'arinae, et
dicitur alio nomine siliquae, (^t tunc est gen. neutr. earens plur. num.'
Gl. n. cf. Despaiit., Du Cunye, Thurot 209 n. 6
Doctrinale 43
haec dat nomen in as; facit hie as, vas vadis et mas.
nomen gentile eommime loeatur, ut Areas.
quae sunt eoneisa, velut Alpinas, soeiantur.
omne tenet nugas, nee deelinabile eredas.
hie abbas pone, boreas, primasque gigasqiie. 615
hoe fas atque nefas retinent, et dieitur hoe vas.
es brevis hie ponit; seges et teges haee soeiabit
et eompes; tripHeat pes cetera, quae tibi format,
praeter apes vel apis [quoniam reperitur utrumque].
quae duo dant signes, ut miles equesque, superstes, 620
dives, hebes, sospes, praepes, teres et eomes, hospes,
inquies, antistes, ales; die per tria deses.
istorum multa neutris legimus sociata.
haec dabis es longae; verres hie debet habere.
hie dabit haecve dies; dant hi tantummodo plures, 625
cumque meri dabit hie, et patronymiea iungis.
es quoque commune, ceu sunt her es locuplesque.
"\ ARIA LECTIO.
611 et mas] est mas A2 post. v. 611 liicque dabunt u'e (?) quedam
tibi propria prinie add. As vt\ 612. 613 inverso ordine in L 613 alpinas
07nn. codd. arpinas e associantur (!) lo. Garl. (Ar) e 615 pone] elephas Me
post V. 615 et diamas adamas veterum quoque propria (nomina e2) que-
dam add. e 619 vel apis ovi., m. ree. add. P [ ] indusa om.
A2 Pa'6 PoA Pas M, m. ree. add. A\ P, add. lo. Garl. (Ar) LS As e
020 ut om. e 622 die per tria deses] LSMe, om. AP, m. ree. add.
A2P communia dices in. ree. add. A\ commuiiia add. As 623 legimus
neutris As 624 dabis es longae] dabit es longe SA^As e (longo m. ree.
mtit. in longa) L post. v. 624 et certes (interpret. mel gallieum) add. L
est nomen porci verres nomenque latronis add. M 627 ceu] seu LSAiAs
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
611 — 616 Prise. 15512 — 15fh 613 'Alpinas atis dieitur aliquis vel
aliqua habitans in illis montibus vel aliquis existens de alpibus' Gl. n. Brev.
'ab alpibus montibus altissimis non Alpinas, Alpinatis usquam legitur, sed
Alpinus' Despaiit. 46 614 'nugas' indecl. Prise, l. e. et 239s Charis.
27b 3521 14721 148is 541is 551io Diom. 308is Pomp. 138i Beda de
orth. K. VII 28112 617—630 Prise. 156io—159i5 618 'triplicat pes —
format', ut 'hie et haec et hoc quadrupes, bipes' Prise. 241ib 'praeter
apes V. a.' : 'quia hoc solum a pede compositum, ut quibusdam vid^etur, e
longam servavit neque ulla crevit syllaba in genetivo' Prise. 241iq 'a pede
praeter apes faciunt pedis omnia ducta' Pylad. carm. cf. Sulpit.
44 Alexandri de Villa-Dei
cum tenet i rectus super s, et t genetivus
suscipit, hie iunges: paries fiet tibi testis.
haec dicenda quies, hie pes, et dieitur hoc aes. 630
haec dat nomen in is; tarnen hie deehno molaris,
caulis et aedilis et quae crescunt genetivis.
X is praeposita tenet hie aut consona bina,
unica dum teneat has aut n syllaba, sive
in hquida faciat paenultima syllaba finem, 635
ut lapis ac axis, piscis, cinis, unguis et orbis.
haec febris, pestis, neptis vallisque, bipennis
et cassis, lactis et iaspis, restis et aspis
et pellis, turris, vestis, pelvis quoque, cuspis;
glis glissis, glitis et patronymica iungis. 640
hie aut haec finis, clunis; dabit haec tibi classis
et messis, tussis, ibis, sie lis quoque litis.
haec tibi Graeca dabunt, et eis se barbara iungunt.
adiectiva tenent hie et haec pariterque tri cuspis.
istius obliquis neutrum quandoque locabis. 645
VARIA LKCTKJ.
629 iungesj iungis M liotj liat SFAi 634 syllaba] littora e2
635 liquidam SMe 636 ae] aut SPMe unguis] anguis P 638 lactis
et iaspis] iaspis et lactis PMe et cassis iaspis et restis lactis et
aspis' /S' 640 glissis glitis] glitis glissis AiAn 642 et messis tussis
ibis lis 7'ell. om. P sie lis quoque litis] siniul et sunnmitis S 645 locabis]
notabis P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
631—648 PHsc 159m—lßl2i 638 'lactis': 'hae lactes partes sunt
intestinorum a Graeco yaXaxviötq dictae, et servaverunt apud nos quoque
idem genus, cuius singulare haec lactis' Prise. 213i—s 'intestinorum
pars est lactis, lit^uor est lac; illud feinineum, debes hoc dicere neutrinn'
Graec. XII 174 sq. contra: 'hi lactes numero senq)er plurali.' Prob.
K. IV 7io Mar. Plot. Sar. K. VI 472g Consent. K. V S482h; cf. Nene I
675 640 'glis glissis glitis': cf. adn. a<l vv. 440 scj. 641 'linis et clunis
tarn masculini (piam fcnninini generis usurpavit auctoritas in una
eadenique significatione' Prise. l(>Oio—V2', cf. ident 141\i 169n Diow.
327\2 Charis. lOU—s Donat. 375s3 Pomj). 1032G Consent. 3452G Cledon.
K. VI 403 Neue I 672 sq.
I
Doctrinale 45
dis in plurali genus omne videtur habere.
est hie et haec testis, civis, burgensis et hostis
et canis.
hie OS praeponis; tenet hoc os oris et ossis
et chaos atque melos, Argos [logos associatur]. 650
dant duo bos, impos, corapos custosque, sacerdos.
haec dant cos, dos, glos; sie Graeca locantur et arbos.
dant hie in us facta tibi dechnante secunda.
haec paradisus habet, nardus, domus atque phaselus,
et synodus, costus et carbasus, alnus, abyssus, 655
alvus, crystallus et humus byssusque, papyrus;
VARIA LECTIO.
648 et canis om. S et poteris burgensia dicere teeta add. lo.
Garl. (Ar) et iuvenis commuiiia iure locabis add. Mei et iuvenis
pariter commune Scolaris add. e2 649 preponit e2 650 [] inclusa om.
A Pi, add. L logos annumerantur add. lo. Garl. (Ar) logos annumeretur
add. S logos annum.erentur add. Me 652 dat Ai hec glos cos et dos S
hec chlos et dos cos P hec dant glos cos dos Me locantur] notantur P
notentur S 654 phaselus] jacinctus SP jacintus Me 655 alnus]
aluus e 656 alvus] alnus e
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
646 'hie et haec dis ditis, unde hi et hae dites et haec ditia,
cuius nominativum singularem in usu non inveni' Prise. 248i6—i8
647 'burgensis' a burgo, Germ. 'Burg', Gall. 'bourg', apud illius aevi
homines usitatissirnum vocabulum, idem quod 'oppidanus' significat. cf.
Du Gange 649—652 Prise. 16l22~-2b. — ['logos']: 'in neutro genere tibi
sunt duo bis sine flexu, ut chaos atque melos, logos his adiunges et
Argos' Gl. n. 'logos' neutris annumeratur etiam a Sulpit. 652 'sie
Graeca 1.', ut 'periodos methodos Delos* 653 — 671 Prise. I6I2G — 1642
654 'paradisus' fem. gen.: 'dicitur ille locus gratissimus hie paradisus, ad
signanda loci iocunda (var. lect.: assignando loca iocunda) sit haec para-
disus' Graee. XII 210 sq. Gl.l Gl. 71. 'paradisus et infernus apud quos-
dam sunt masculini generis, apud quosdam feminini' Mag. Caes. 25 'para-
disus etiam masculini (sc. generisj reperies' Sidjnt. cf. Du Gange, 'phase-
lus' fem. gen. Prise. 162i 'ciceris est genus' Prohus ad Verg. georg. I 227,
si parvam navem, nostrum 'Gondel', significat, masc. gen. est. cf. Neue I
622 655 'costus' fem. gen. Prise, l. e. cf. lo. lan., Brev., Pylad.
earm., Neue 1 534 'est radix herbae cuiusdam' lo. lan., Brev., Gl. n. 'aroma
lignum' Sulpit. cf. Liiean. III 917 'cabbueskoel' Gl. l. 'Krausemünze'
Ueh. 176. 'carbasus haec. non hie' Caper K. VII IO811 Pomp. K. V 1262(i
'hie' Phoeas K. V 426n 'hie et haec' Prise. 169n. cf. Neue I 650 sq.,
de num. plur. v. 374 656 'crystallus' fem. gen. cf. Neue I 627
46 Alexandri de Villa-Dei
haecque smaragdus habet, vannus, coliis atque jacinthus,
Aegyptus, diphthongus.
crystallum tarnen hoc dicemvis et hie paradisus,
hoc vulgus, pelagus, mdechnabile virus. 660
OS Graecum saepe mutamus in us muHebre.
hoc ternae dabit us, si non tenet u genetivus.
dat lepus hie, tenet intercus genus omne vetusque.
dant haec, si crescat genetivus et u sibi servet.
hoc monosyllaba dant, ut thus; sed dicitur haec grus; 665
hie dat et haec tibi sus, epicoenum dat genus hie mus.
est pecus haec, pecus hoc, venus haec.
quartae nomen in us maribus sociare solemus.
haec anus atque tribus et porticus et manus, idus;
VARIA LECTIO.
657 jacinthus] phaselus SP fasellus Me 658 Egiptus diptongus
(Egyptus dyptongus) A F Egyptiis diptongus ad h' referuntur L Egiptus
diptongus botrus ad haec referuntur lo. Garl. (Ar) Egyptus dyp-
tongus ad hec referuntur in antesuprerna (!) (tria post. vocabula in ras.) S
porticus egyptus diptongus ad hec referuntur Me 661 mutabis S
662 dab' F 664 seruat Aie 665 sed] et As 666 tibi om. L tibi]
sibi *S^ 667 .sü; exhihetur in AFFi lioc ins reperitur add. L venus hec
sed dicitur hoc ius dl recentiss. add. S est pecus hec pecudis pecus hoc
pecoris venus hec est lo. Garl. (Ar) v. 667 om. M 668 solemus]
iubemus L 669 et porticus] hec p. F
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
657 'smaragdus' etiam ap. lo. lan. fem. tantum gen. afFertur.
contra cf. Neue I 627 'jacinthus' (unde vox Gallica 'jacinthe') pro
'hyacinthus' : 'flos est jacinthus, lapis est iacinthus homoque; mas homo
lacinthus, sed pro reliquis muliebre' Gl. n. iisdem fere verbis Gl. l. contra
haec cf. Neue I 628. de quant. vide v. 1713. ceterum non omittendum esse
duco quod glossa quaedam a Thurofo p. 240 l. 6 allata dicit : 'lacintus hie
ponitur pro insula' (sc. Zacynthos) 'quia pro flore masculini generis est',
porro in Gl. M hie versus legitur : 'est homo lacintus, flos, insula, gemma
jacintus'. re vera nomen illius insulae in codicibus passim sie scriptum
est. cf. Ver(j. ed. Rihheckj Aen. III 270 659 'crystallum' nom. sing,
invenitur in Vulr/. apocal. XXI 11 ('et lumen eins . . . sicut crystallum'.)
et apud auct. de duh. nom. K. V 576f> et ap. Flinium XXXVII teste
Despauterto 55 663 'intercus' gen. omn. Frisr. 271\—i 665 'grus' a
Frisc. 14 Im 164\ 265io Serr. in Aen. XI 580 May. Caes. 25 Despaut. 58
comnnmis generis designatur. cf. Neue I 614
Doctrinale 47
haec acus et pinus, nurus et domus et socrus addis. 670
hie teilet hocve specus, penus illi lungere debes.
cum nomen fit in aus, haec iUi iungitur, ut laus,
s vult haec iungi, si consona praesidet ilh.
adiectiva notes, quibus omne genus dare debes.
mons, pons, fons dant hie, mars seps, dens, cals quoque, quadrans,
et partes assis; torrens sociabitur iüis
atque chalybs.
dant hie p s iuncta polysyllaba; sed variantur
hie aut haec forceps et adeps, sed dicitur hie seps;
phiraque dant hie et haec : caelebs, infansque parensque 680
et princeps, effrons.
VARIA LECTIO.
670 ac acus atque pinus (!) Ab nurus et domus et socrus] nurus
et socrus et domus P socrus nurus et domus Me addis] adde Ai addas
As 671 hocve I liecue M penus illi lungere debes] Uli penus as-
sociamus P illi p. associetur Me 675 dant hie] hie dant SP hie
dat M dant ont. Ai mars seq. ras. dens cals quoque quadrans L mars
cals seps dens q. q. P mars dens seps calx q. q. S mars stirps dens
calx q. q. Ai mars et dens cals q. q. A2 stirps seps cals dens
q. q. As mars stirps dens q. q. (sie) M mars stirps seps dens q. q. e
676 Ulis] istis *S' A^ As 677 calibs codd. calibis quod gens est
sive metallum add. lo. Garl. (Ar) P, lüteris ininutis oniissa voce calibis
add. L 678 variatur L 679 sed] et S v. 681 om. As Ulis adiunge
bifrontem add. lo. Garl. (Ar) Ulis coniunge b. add. Le
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
671 'specus incerti generis, inter masc. et neutr.' Donat. 57534 Diom.
327is Cledon. K. V 402S Pomp. 1632S Consent. 345si 'feminine tamen hoc
nomen quoque genere invenitur' Prise. 2592s; cf. idein 171% Serv. in Aen.
VII 568 'penus invenitur et masculinum et fem. et neutrum' Prise.
163ii. cf. idem 170u 260\i Cledon. dOiA 'sed a masculino et a feminine
genere quarta est declinatio, a neutro tertia, quomodo pecus pecoris'
Serv. in Aen. I 703. cf Charis. 7428-33 Neue I 681 672 Prise. 169s
673 sq. Prise. 167io—168i2 675 'cals' pro 'calx' medio aevo saepius scrip-
tum invenitur, ut ap. Caprum K. VII 98iQ ap. auct. de dub. nom. K. V
5748 in Arte anon. Bern. K. Suppl. 120s2. cf. Du Cange. de div. gen. voc.
vide V. 691 676 'et partes assis', ut 'bicuns tricuns quineuns decuns'
cf. V. 203 678 sq. Prise. 168is—169u - 'forceps': videv. 686 'hie seps':
'unde Lucanus in IX : ossaque dissolvens cum corpore tabificus seps' lo.
lan. Gl. n. 'seps generis feminini . . . sed melius sepis' auct. de dub. nom.
K. V 590n gen. fem. in Graee. VI 19
48 Alexandri de Villa-Dei
haec X praepones, sed plurima demere debes.
in triplici genere decet adiectiva notare.
X, e si praesit, maribiis polysyllaba iungit.
est tarnen haec paelex, vibex obexque, supellex, 685
forfex et forpex; hie aut haec dat tibi cortex
atque silex; dabit haec carex ramexque vel ilex.
fetibus haec terrae dabis, hicque frutex retinebit.
sed dux et coniunx commune locantur et exlex.
hie dant rex et grex fornixque calixque Cilixque 690
et phoenix, mastix; hie calx pedis, haec latomorum.
VAEIA LECTIO.
682 X hec preponis S 684 iungis SPe 685 est] et L obexque]
pulexque S et (superscr. obex) P 686 et] aut »S' forpex et forfex e 687 at-
que silex ramex dabit liic culex vjuo(iuc earex 6' adtjuc silex pariter dabit
h' ramex carexque P 668 hic<j[ue| quo eras. in S hec As retinebitj re-
mouebit P 689 sed] et Se locantur | notetur P iiotentur Me 690 rex
et grex] grex et rex SMei
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
682—693 Prise. 164s— 167i 685 'obex' fem. gen: 'hanc obicem
dicimus; dubitant enim multi utrum masculinum sit' Serv. in Aen. VIII
227; cf. PJiocas 42828. contra: 'modo usus habet, ut hie obex dicamus;
Caper tamen in libris dubii generis probat dici et hie obex et haec
obex, quod, ut diximus, liodie de usu recessit' Serv. in Aen. X 377 ;
cf. idem in yeorg. IV 422 'obices masc. gen.' auctor de dub. nom. K. V
58530; cf. lo. lan., Brev., Despaut. 64 Neue I 663 686 'forfex et forpex':
'si a^filo dicanms, f debemus ponere, ut forfices, quae sunt sartorum; si a
pilo, p, ut forpices, quae sunt tonsorum; si a capiendo, c, ut forcipes, eo
quod lormum capiant, quae sunt fabrorum' Cassiod. K. VII 160i9 — 16 12
iisdem fere verbis Serv. in Aen. VIII 453 Alhin K. VII 302io—u Isid.
etyni. XX 23. unde versus: forfice lila, pilum cape forpice, forcipe ferrum'
Isid. l. c. Osb. Pan. 218 Graec. X 166 'lilorum forfex, ceps ferri pexque
pilorum' Manc, Henrichen, cf. Du Canye, et de gen. nominuin Neue I
609, 663 'forpex Hermannus Torrentinus negat latine dici, licet in vo-
cabulariis et grammaticis reperiatur' Despaut. 'cortex atque silex' gen.
masc. et fem. Prise. 141n 164i2, 24 167i Dioni. 327i2 Donat. 57532 [Sery.]
in DonsLt. 493i Pomp. 159si Consent. 3452(i Phocas 420si; cf. Despaut. 63
Neue I 662 687 'ramex': 'a ramus dicitur hie ramix, i. e. mentula vel
virga virilis' lo. I(üi. cf. Osb. Pan. 503 Du Canye. 'ramex foem. gen.'
Sulpit., Ilenriehm. 'hie aut haec ramex' Despaut., qm quidem in com-
mentario addit: 'credo melius esse masculinum' 691 'mastix' quid sig-
nificet, vide in adn. ad v. 211; nomen etiam a lo. lan. et in Brev. generis
masc. notatur, ab Isidoro etym. X VII 8 in Pylad. earni. et ab Henriehnianno
Doctrinale 49
trix tenet haec, tarnen obliquis neutrum superaddes:
victrices turbae victricia tela tulere.
[Capitulum V]
Ut tibi per metrum formatio praeteritorum
atque supinorum pateat, praesens lege scriptum. 695
et primo disce, quae sit formatio primae:
vi vel ui vel di vel ti formatio primae.
As in praeterito vi suscipit s removendo.
non sie formantur ter quinque, sed excipiuntur:
cre. do. do mi. iu. sto pli. fri. so. ne. ve. la. se. cu. to. 700
nam cubo sive crepo, domo, deinde fricoque micoque,
nexo plicoque, sono, seco, deinde tonoque vetoque
praeter eunt in ui divisas; do dedit et sto
dat stetit, et iuvi iuvo praeterit et lavo lavi.
et neco, quod necui facit et quandoque necavi: 705
de neco die avi, ferro, necui reliqua vi.
VARIA LECTIO.
697 di vel ti] ti ael di P 699 excipiantur PÄ2 Me 700 do. do| do
LP pli.] plico SÄ2Ä%P 701 fricoque micoquej tonoque vetoque
Ä\ Ä2As ei 702 plicoque] plico Mei sono seco] seco sono SMei tonoque
vetoque] fricoque micoque ^i ^2 -43 micoque fricoque ei v. imo mg. adsc.
omisso que post veto P 704 iuvi iuvo] iuuo iuui LÄi e iuuit iuvo Ä2
706 om. PMe
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
feminini. 'calx', quae vox etiam cals scribebatur (cf. v. 675), Prisciano
169io masc. et fem. generis est, Probo 20i9 1282B et Charisio 923i gen.
fem, ex diversa vocabuli significatione praeter Alexandrum genus distinguit
lo. lan. dicens : 'est calx pro pede sive calcaneo masc. gen., licet Virgilius
posuit auctoritate sua in feminine; pro cemento est fem. gen.; unde
versus: pars pedis est hie calx, combustus calculus haec calx'. talem
generis distinctionem iam Charisii aetate viguisse ex his verbis eins con-
cludendum puto: 'calx, sive qua calcamus, sive qua aedificamus, feminini
generis est'
693 cf: 'tollite iam pridem, victricia tollite signa' Lucan. Phars. I
347 ap. Prise. 348b et: 'ultricia Graiis virginibus dare tela pater' Stat.
Theh. V 117 sq. ap. Prise, l. e. 698—709 Prise. 46820—4729 702 'nexo,
ui, are' Prise. 469i2—470ii 5581—16 Eutythes K. V 4<S54i— is; cf. Neue II
421 706 'necatus ferro, nectus alia vi peremptus dicitur' Prise. 4702V,
cf. id. 57022 'necui quasi sufifocavi, necavi ferro occidi, unde necem caedem
Monumeuta Germaniae Paedagogica XII ^
50 Alexandri de Villa-Dei
increpo format iii, tarnen et reperitur in avi.
avi praeteritum plico dat cum nomine iunctmii,
hoc sine praebet ui, tamen et reperitur in avi.
regula, quae formam servans as mutat in avi, 710
recte praeteritum formando supinat in atum.
sed lavo dat lotum vel lautum, potoque potum,
doque datum dat, stoque statum, format iuvo iutum.
quod dat ui dat itum, nisi desinat in co; sed in et um
ista supinantur; plicat et micat excipiantur. 715
nam plico dat plicitum, mico nescit habere supinum.
avi dimico dat vel ui, primumque supinat.
sie neco dans nectum facit et quandoque necatum.
more patris nexum faciet tibi nexo supinum.
Debes formare post primam verba secundae. 720
vi vel ui vel di, si format xique secunda.
litera longa vel ar deo si facit, excipe stridi.
si brevis est e vel i, producitur atque facit di.
ante deo veniens e vel o liquida mediante
principium geminat, si inuta vel m venit ante; 725
e vel o si iuncta sit mutae, lex tenet ista,
continue iuncta; si non, lex non tenet ista.
si componantur geminantia, non geminantur.
lex erit haec cunctis, pos. sto do dis.que remotis:
VARIA LECTIO.
707 tarnen et reperitur in avi] et om. L sed sepc tamen facit
aui SMe sie sepe etc. P 712 imo mg. adsc. A2 713 de dare siime
datuni de stare statum iuuo iutum ( super scripto litteris minutis versa
sHpra all.) As 718 sie neco dans nectum] L sie neco dat nectum SJ'd
sed neco dat nectum Ai A2 sicque neco nectum F Me 719 faciet]
facit (!) e 720 formare post primam] post primam formare S 721 si
format] uel si dat PMe 722 ar deo| ar ante deo (!) Me 724 imo
mg, adscr. F 727 om. F 729 pos.] po AiAse sto do] do sto A2
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
appellamus' Diom. 3ß6b 'sed difiFerentia saepe refringitur Des])cn(t. 14V.
versum supra allatum reperies in Graec. XXVI 123
710—719 Frisc. 472d—475iH 719 'more patris', i. e. ad modum
verbi primitiv!, sc. 'necto' 722 sq. Frtsc. 48U-23 724—728 Fn'.^r.
4Hl2A-482s 729 sq. Frisc. 472i-s 5i^5-8 51823—5192
Doctrinale 51
do sto composita geminabunt poscoque, disco. 730
curro tarnen cum prae geminat, sie pungere eum re,
praeeurrique notes [sed ui tibi splendeo praebet].
voealis longa vel ar ante deo geminansque,
et quae praeponimt e brevem vel i sie patefiunt.
haec praeter per ui deo praeterit; excipe prandi, 735
pransus sum; iunge neutropassiva secundae.
dans deo si vel di geminansve supina dat in sum;
sie sedeo sessum, reddit tamen s geminatum.
gaudeo gavisum praebet, vult regula gausum.
[strideo praeterito dat di private supino.] 740
praeteriens in ui dat itum nullumve supinum.
si facit 1 vel r ante geo; xi litera longa
vel diphthongus habet; in ui geo cetera format.
praebet ui nullum, si per sum, xi facit in ctum;
die tamen Indult um; sed procreat urgeo nullum. 745
addita muta leo facit evi, vique facit tum:
sie leo, sie oleo de se facit omne creatum,
et quandoque tamen olui reperitur itumque.
VARIA LECTJO.
V 730 om. Mei, xwst. v. 731 colloc. LAiÄs vv. 731. 732 inverso ordine
in P geminat sie pungere cum re| geminatur pungoque cum re
Mei 732 [J inclusa om. SA1Ä2, add. LPMÄ%e2 (et pro sed ^3,
splendeo tibi e2) v. 732 om. ei post. v. 732 splendeo prebet ui
quamvis p presidet illi add. L 734 sie om. e patefiant P post. v.
736 V. 740 colloc. L 737 di uel si e geminansque Me 738 reddit
sessum Me geminando SÄ^ geminatur A2 geminabit Me v. 740 om.
SÄiÄ2Ä%Me,add. L (post v. 736) P(privando supinum) strideo preteri-
tum stridi faeit absque supino lo. Garl. (Ar) 743 in ui] per ui Me
744 xi faeit in ctum] xique facit ctum SA^
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
731 sq. Prise. 5552-15 524ii-u 735 sq. Prise. 482s 483q-8. —
'prandi pransus sum*: cf. Mag. Caes. 78 Brev., Pylad. carm., Neue II 334 sq.
737—741 Prise. 481&-U 483i-6 742 sq. Prise. 485n— 4862b. — ex:
'fulgeo urgeo; lugeo augeo; egeo rigeo vigeo' 744 sq. Prise. 487i—i9.
ex.: 'rigeo egeo sine sup; alsi alsum tersi tersum; luxi luctum auxi auc-
tum frixi frietum' 746 Prise. 488ib. — ex.: 'fleo compleo impleo' 747 Prise.
488i6—20. — ex : 'deleo ev.i etum, exoleo evi etum' 748 sq. Prise. 48820
48 9n. — ex.: 'redoleo ui et evi'
4*
52 Alexandri de Villa-Dei
ex oleo per ui venientia die et in evi.
duplex praeteritum reddit duplexque supinum: 750
etum vel per itum; dicas adolere per ultiim;
hinc et adultus erit.
iuncta leo muta patet hinc oleoque leoque.
cetera verba leo per ui facit absque supino.
sed doleo dat itum soleo valeoque supinum. 755
si queo sumque facit, tamen in tum plurima reddit.
dat veo vi per tum; vi format ubique supinum;
ex vi nil removens facies tum, nil supperaddens.
excipe pas. ca. fa. se. la. sol. vol. ag. cog. et a. se:
dat caveo cautum, faveo fautum, sed amictum 760
ex amicire facis, solvo vel volvo dat utum;
de sero sume satum; lavo lotum, pascoque pastum,
ag- vel cognosco dat itum, sepelire sepultum.
ferveo vi dat sive bui, conniveo vi xi.
vi tum dante praeit vocalis non breviata; 765
qui. si. ci. sa. li. i. demantur et inde creata.
de deo deque geo, leo vel veo vel queo dicta
VARIA LECTIO.
vv. 749 et 751 oni., m. rec. in mg. add. M v. 750 om. PMe 751 dicas)
dices A2 die ae F 753 iunctaque muta leo probat h' P hinc] hie Ai
755 sed soleo dat itum doleo etc. Me sed doleo valeo dat itum soleoqvie
sup'inum S 758 facies [ faciens LPe superaddens] superaddes PA2S
761 solvo vel volvo dat] sohio uoluo facit Me soluo uoluoque dat P
764 dat vi L conniveo vi xi] x conniueo ui P 766 si. ci.] ci si S 767 queo
uel ueo SA^P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
750 sq. Prise. 4902—6, 18—19. — ex.: ^abolevi etum vel abolui itum' cf.
Quaest. gram. cod. Bern. K. Suppl. I8O1S 754 Prise. 490qi. — ex.: 'calleo,
squaleo palleo sileo' 755 Prise. 483i8 5607 756 Prise. 488io—u. — ex. :
'torqueo torsi torsum' (sec. Prise.) 'distorqueo distortum vel distorsum, coii-
torqueo contortum vel contorsum' (sec. Prise.) 757 Prise. 4772i—478^. —
'ubique', i. e. in omnibus coniugationibus, ut 'amavi amatum, fovi fotum,
trivi tritum, audivi auditum' 758—760 Prise. 480u— 22 759 'pas-co
ca-veo fa-veo se-ro la-vo sol-vo vol-vo ag-nosco cog-nosco a-micio se-pelio'
761-763 Prise. 569ig, 20, 24 570s 430is 54526 764 Prise. 478ih 18 479id
765 Prise. 480ii—20 530ib—i8. — ex.: 'amatum fletum tritum auditum'
766 l^risc. 530ii sq. — 'qui-tum si-tum ci-tum sa-tum li-tum i-tum'
Doctrinale 53
sufficiant; in ui divisas cetera formant.
dat iubeo iussi, maneo mansi, neo nevi.
dans a per i maneo dat ui careatque supino. 770
lucet, pollucet faciunt xi, mulceo mulsi.
haereo si praebet, dat sorbeo psique buique.
quae dant praeteritum per ui, caruere supinis,
ni faciant in itum; teneo tentum, doceo ctum,
censeo dat censum, sed itum sua compositiva. 775
misceo dat mixtum.
pauca supinantur praeter sex neutra secundae.
sex retinent neutra pla. no. ca. va. pa. do. supina:
format itum doleo, noceo, valeo placeoque;
dat careo carui, caritum cassumve supino, 780
pareo praebet itum, licet ac oleo taceoque.
cum dat ui pateo, dat passum, torreo tostum.
pando, pati, pateo passum fecere supino.
Versibus his terna formatio fiet aperta:
vi vel ui vel di, ri, ci, ni dat tertia, xi, gi, 785
bi, psi, li, pariter pi, si, mi, qui quoque cum ti.
VARIA LECTIO.
769 dat maneo mansi iubeo etc. As 770 careatquej caret atque
M caret absque (!) e 771 faciuntj formant P post v. 772 dat si
sum xi ctum sed itum dat sorbeo uel ptum add. Me 773 supino SAMe
776 hemistich. exhibent A P S M Pai Pai Pm e per ui quod preterit ante
add. L post. v. 776 arceo dat arctuni sed itum sua compositiua add. Me
779 valeo placeoque] placeo ualeoque ST* format itum ualeo doleo placeo
noceoque Me vv. 780. 781 inverso ordine in PMe cassumque A%e
782 passum dat PMe v. 783 oni. P 785 ri] si e ci ni] ni ci As xi ni
P ni ont. S ci om. P xi gi] ri gi P 786 psi] pli e pi si mi qui| psi mi
qui ri e2 qui om. Mei si. psi. 11. cum ni. mi. vi. si. qui. quoque cum
ti S li si bi uel psi sie pi mi li quoque cum ti P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
768—772 Prise. 49 Is— 20 770 'maneo in compositione, quando
retinet a, facit si...; quando vero nmtatur a in i, facit ui, ut emineo emi-
nui et immineo ui' Mag. Caes. 79. hanc sane falsam derivationem etiam
lo. lan., Pylad. aliique grammatici acceperunt 773 — 777 Prise. 492 780 'ca-
ritum cassumve' Prise. 4926—12; cf. Despaut., Pylad. carm., Neue II 585
781 'oleo': supinum verbi auctoritate caret. 'olim fecit etiam olevi, oletum'
Despaut. 156 782 eundem fere versum exhibet Pylad. carm. 783 Prise.
51922—26. — versus supra all. repetitur 844
54 Alexandii de Villa-Dei
a brevis ante cio cum compositis facit eci;
elicui praeter cio cetera format in exi.
eliciii dat itum, ci vel xi transeat in et um.
si praesens tenet a, tenet hie et ubique supina; 790
a si composita mutant in i, dant e supina,
ut probat inficio; sed debes demere do, go.
dat di sumque dio; gio gi dat itumque supino.
dat pio semper ui sine cepi sive cupivi.
ptum facit omne pio sapio cupioque remoto. 795
dat sapio sapui sapitum, cupioque cupitum.
dat peperi pario, partum paritumque supino.
dat si sumque tio, sed ultrolibet s geminando.
semper uo dat ui; debet struo vel fluo demi
et pluo; dehinc utum producit dando supinum. 800
xum fluxi, struxi structum, pluo vi dat et utum
atque plui.
dat ruitum ruo sive rutum, nonnullaque nullum.
bo psi ptumque facit, si litera longa praeibit ;
VARIA lp:ctio.
788 cio cetera format in exij in xi cio cetera format P 795 roinoto
L Ä\ A2 remotis SPMe 796 dat sapni sapitum sapio M 797 paritum
partumque e partum paritumue *S' 799 debet struo vel fluo demij sed
volC struo cum f. d. P debet fluo cum struo d. ,S' 800 produces S
801 struxi structum] structum struxi PA^Me v. 802 ont, m. rec. udscr.
P atque] datque S Ä^
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
787-789 Prise. 496io-2b 790-792 Prise, 4P7i3-28 792 'sed
d. d. do go', i. e. composita verborum in do et in go desinentium, ut
'occido redigo', quae retinent a in supino 793 — 796 Prise. 498b — 500is
793 ex.: 'fodio fodi fossum; fugio fugi fugitum' 794 ex.: 'rapio rapui'
795 ex.: 'raptum captum' 797 Prise. oOOiQ— 501s. ~ eundum fere versum
exhibet Despaut. 161 798 Prise. 502q—io. — ex.: ,quatio (juassi
quassum' cum comi)ositis 799—803 Prise. 503b— 5052b 799 sq. ex.:
'acuo imbuo induo diluo annuo s})U() suo metuo arguo, ui utum'. — 'pluo
vi dat et utum': 'secundum etymologiam plutum a pluvi, velut adi\itum
ab adiuvi, debent facere. sed in usu non inveni' Prise. 50521 sq.
803 'nonnuIlaqu(^ nulluni', sc. sup., ut 'spuo metuo' (sec. Prise. 50521— 2'A
804—806 Prise. 500ui—507iH 804 ex.: 'scribo nubo'
Doctrinale 55
cetera bi formant praeter qiiae de cubo fiunt ; 805
et nisi psi faciant, per itum bo cuncta supinant.
si CO praeveniat vocalis longa, facit xi.
n vel s abicitur; haec ci facit, illa facit vi:
hinc Vinco vici sunt testes crescoque crevi.
excipe conquexi, didici, compesco, poposci, 810
et quae praeteritis caruerunt atque supinis;
haec sunt verba, quibus inceptio significatur.
gl i SCO praeteritum, conquexi tolle supinum.
ici praeteritum praebens ico migrat in ictum.
praeteritum parco dat parsi sive peperci; 815
dat parsi parsum de se nullumque peperci.
ci vel xi dat et um, vi tum facit, excipias, quae
excipienda docet, quae dat veo, norma secundae.
dant in itum disco, compesco, posco supina.
in si do vertit, si per se longa praeibit 820
ante do vocalis, cu. si. stri. ce. pe. remotis :
VARIA LECTIO.
805 formant] faciunt Me 806 faciant etc. supinant] faciat etc. snpinat
Mei faciant etc. supinat Pe2 faciant etc. supina *S' post. v. 806 1 uo preue-
niens de uo ui format et utum longaque precedens vocalis xi facit et ctum
add F post v. 807 sed si preueniat n uel s imniediate m. rec. add. S
810 conquessi SP As vv. 811. 812 post. v. 813 colloc. M e 813 con-
quesci SMe2 conquessi PÄs ei 814 praebens ico] ico prebens Me
816 parsi [parsum] parsum parsi Me dat linquo liqui coquo coxi ctum dat
utrumque (v. 884) hoc loco pos. P 817 xi uel ci PMe dans S M As
excipia fq As excipia ffs L excipia fqs cett. codd. et e 819 supinum Me
821 pe.] peque ei cu si ce pe strique e2
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES. :
805 ex. : 'bibo lambo', sed 'accumbo vel accubo accubui, incumbo vel
incubo incubui' (sec. Prise.) 806 ex. : 'lambitum bibitum accubitum'
(Prise, l. c.) 807-813 Prise. 50726—50922. — v. 813 reperies in Graec.
XXVI 209 814 Prise. 50922—5103 815 Prise. 509ib-2i 816 Prise.
5112S—26. — eundem fere versum exliibet Pylad. earm. 817 Prise. 5104—12. —
ex: 'vici victum dixi dictum, novi notum' 818 "excipiuntur illa verba,
quae excipit regula quaedam secundae coniugationis incipiens: "dat veo
vi per tum" etc. (vide v. 757 — 763), ut pasco' Gl. 71. 819 Prise. 511i8; cf.
Neue II 560 820—824 Prise. 514x2—5162 520\ 820 ex.: 'ludo lusi rado
rasi rodo rosi'
56 Alexandri de Villa-Dei
haec faciunt cudi, stridi cessique, cecidi;
niülura sido gerit; quod tiirpe sonat fit in edi
riulla supina gerens; cessi creat s sibi duplans.
a do composita formabunt di geminata; 825
his iunges prendo; diphthongus si tibi format.
ante do si veniat i vel u simul n mediante,
in di praetereunt, sed in his n demitur ante.
tu geminans tundo tutudi dat sumque supino.
dat tundo tutudi, donat tondere totondi; 830
tondeo dat tonsum, sed praebet tundere tusum.
datque cado cecidi, format rudo quoque rudi.
ante do diphthongus productave Htera, vel quae
do dedit aut i vel u super n, prendoque patescunt
et tundo. 835
nil aliud mutans praebet per cetera di do,
divido si demas et quae fiunt geminando.
do sum praebet in his exceptis a dare natis ;
ista supinantur per itum, quotiens geminantur.
abscondo dat itum geminans di, non geminans, sum. 840
VARIA LECTIO.
V. 822 om. P 823 fit in], lacit S 824 gerens | creans A% duplans
Lei duplas P duplex cett. codd et ei 825 formantur J/ 826 his
iunges] his iungas P iunges his S format] formet P 827 u uol i P
V. 830 om. Me\ 831 timsurn M r. 832 om. P Me 833 productaque SMe
834 u uel i Mei 835 om. Me 837 demes M geminande P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
823 'quod turpe sonat', sc. 'pedo' format 'pepedi' 825—845 Prise.
516\2—522i 825 ex.: 'reddo prodo perdo vendo condo credo'
826 'his iunges prendo': 'et illa nocte nihil piendiderunt' Vulg. loan.
XXI 3 'afferte de piscibus, quos prendidistis, nunc' ihid. XXI 10
'prendo per idi die' Graec. XXVI 218 'sed hoc non est reguläre' lo.
lan.f Brev. 'prendo nullo modo geminabit finem praeteriti, quia id
solus Alexander tradidit' Lunr. Valla teste I)es])aut. 170. cf. Kaulen
193 liönsch 288 Nene II 467. — 'diphthongus si tibi format', ut 'plaudo
claudo' 827 sq. ex.: 'scindo scidi findo fidi fundo fudi' 836 ex.:
'scando scandi pando pandi' 837 'quae fiunt geminando', ut 'tendo
tetendi pendo pependi' 838 'do sum praebet in bis', ut 'ludo lusum
laedo laesum' etc. 839 ex. : 'redditum proditum perditum' 840 'abs-
condo, in quantum habet abscondidi in })raeterito. facit absconditum in
Doctrinale 57
n quibus eripitur, paenultima si breviatur,
additur s duplex; si longa fit, s ibi simplex.
dans passum pando subducit n, s geminando.
pando pati pateo passum fecere supino.
dat tendo tensum, tum quaedam compositorum. 845
edi donat edo, sum donans tumque supino.
haec sua composita cogunt duplicare supina;
namque dat ambesus esum comedoque comestum.
si facit r go, nisi sint a rego nata; sed in xi
cetera sunt; pun. pan. le. tan. sed demis et a. fran. 850
haec cum compositis dant gi tribus a lego demptis,
haec: intelligo, negligo, diligo, quae faciunt xi.
praeteritum triplicat et sensum pango: ^pacisci'
dat pepigi, panxi dat 'cantus', hungere' pegi.
tango facit tetigi; sed ago vel frango dat egi. 855
praeterito duplici duo significans 'stimulando'
VARIA LECTIO.
842 fit] sit LMe ibi] sibi Me 843 passum pando | pando passum P
845 compositiua Ä 846 tumque LAP stumque SMe 847 duplicare]
geminare SPMe 850 sunt] dant PM sed demis] si demis Ä2Ä3
demantur Me 852 negligo diligo] diligo negligo S v. 855 om. L
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
supino, et in quantura habet abscondi, facit absconsum in supino' Gl. n.
cf. Sul])it. 'Caper negat absconsus Latine dici; reperitur tamen in sacris.
Hieronym. in Ecclesiast. cap. 4: "denudabit absconsa sua illi" Despaut. 169
841 sq. ex.: 'scidi scissum fidi fissum; fudi fusum' 844 vide v. 788
846-848 Prise. 522%— 5232 849—855 Prise. 523s— 5242 849 sq. ex.:
'mergo mersi tergo tersi spargo sparsi'. — 'nisi sint a rego nata', ut 'pergo
perrexi surgo surrexi'. — 'sed in xi cetera sunt', ut 'cingo pingo tingo
ango' etc. 'pun-go pan-go le-go tan-go a-go fran-go' cum compositis inde
excipiuntur v. 852 reperitur in Graee. XXVI 93 853 sq. 'panxi die
cecini, coniunxi die bene pegi ; cum pactum feci, dicito tunc pepigi' /0. lan.
'haec tria significat pango : cano, iungo, paciscor. panxi voce, fide pepigi,
pegique bacillo' Graee. XVII 49 sq. cf. Mag. Caes. 81 Gl. n., Gl. l.,
Neue II 474 sq. 856 sq. 'cum ei, qui nos pupugit, talionem, id est vicem
a nobis redditam, ostendimus, repupugi dicimus; quando vero de ratione
vel calendario loquimur, repunxi dicimus' Prise. 524i2—u. 'pupugi ferro,
rationeque punxi' Graee. XXVI 230. cf. etiam de duplici forma Charis.
2453,10 247sB Diom. 3682 372\2
58 Alexandri de Villa-Dei
piingo facit pupugi; punxi ^punctos numerando'.
degi dego dabit; qiiod dat rego xi sociabit.
dans go si sum dat, per et um gi xique supinat.
Dat fixi fixum [quia fit de fingere fictum]. 860
i vel a si prae go venit n mediante, supino
semper n eripitur ; stin. ein. tin. an. excipiantur:
n retinent ango, cingo tingoque supino.
dat plango planctum, panxi ctum degoque nullum.
ho xi etumque facit; dat ui lo, ni geminetur 865
1 ibi; tunc per li lo praeterit; excipe vulsi,
die etiam velli.
1 duplex repetit mutam, si muta praeibit.
tollo tuli, psallo dat psalli, salloque salli.
1 Simplex dat tum, sum dat geminata supino. 870
tum vel itum dat alo; caret omni malo supino,
VARIA LECTIO.
858 quod] que Me 859 gi xique] xi gique M 860 [] inclusa om.
Pai, add. SÄ2Ä^ sed die de fingere fietiim add. P sed dego dat tibi nulluin
[cf. V. 864) add. L sed dego dabit tibi mdhim add. Äi mixi niictiimque
supinum add. Me 862 stin. om. P Ä\ A2 an. om. S ein. tin. an.] an
ein tin P 863 retinet SAiA2Me cingo tingoque] tingo eingoque P
864 dat plango planctum panxi ctum] et stingo plango clango ctum SA3
et iungo plango planxi ctum P et clango stingo plango ctum Me v. eras,
in A2 866 volsi P 867 dicitur et velli P3fe hemistich. om. lo. Garl.
(Ar) Pai 870 sum dat] sed sum Me si sum P vv. 871. 872 inverso
ordine in AsSMe
TESTIMONIA ET EXPLAN ATIONES.
859—864 Prise. 5255—24 859 ex.; 'mergo mersi mersum spargo
sparsi sparsum, lego legi lectum rego rexi rectum'. v. 860 reperies
in Graec. XXVI 23S 861 sq. ex.: ^stringo strietum, pingo pictum, frango
fractum, pango pactum' etc; sed 'stingo stinctum (Prise. 525i2), cingo
cinctum, tingo tinctum, ango anctum' (Prise. 525ih) 865 — 869 Prise.
5263 5274. 865 ex.: 'tralio traxi tractum voho vexi vectum ; colo
colui molo molui consulo consului' 868 ex.: 'pello pepuli falle fefelli'
869 'sallo' Prise. 5469—21 Dioni .^75i6— 25 'sallio sallo cibum, salio pede,
cantica psallo. sallio sallitum dat, salsum sallo supinum; dat saltum
salio, privatur psallo supino' Gl. M, lo. Ian.,Graee. XVIII 31 sqq. Gl. n.
*pes salit, os psallit, sale sallio vel sale sallo' GL n. 870—872 Prise.
527is~5284
Doctrinale 59
psallere, nolle carent; alieniim dat tibi tollo.
mo dat ui, dat itum, premo praeter emoque; sed illa
excipias, quibus est per se paenultima longa;
nam psi praeterito tunc reddimt ptumque supino. 875
s geminat premo si sum dans, emo mi dat et emptum.
no dat ui, g vel o si praesit, et a cano nata.
ante no psi facit m praeter cano, cetera vi dant;
dat lino vi vel ni.
no per ui dat itum sine natis a cano; nam tum 880
n praecedit in bis; psi ptum dat vique facit tum.
po dat ui, dat itum, brevis e si praevenit; m pi
ptumque remota facit; psi cetera ptumque dedere.
dat linquo liqui, coquo coxi, ctum dat utrumque.
ro vi tumque tenet ge. cur. excipiendo ver. u. que. 885
dat si stumque gero velut uro, curro cucurri
cursum, ri vel si verro versumque supino.
quaero quaesivi quaesitum [redde supino].
a sero composita serui sertumque dedere;
insero sie format et consero, vique situm dat. 890
VARIA LECTIO.
872 caret A1Ä2M 876 premo si sum] si sum premo PMe dans]
dat A\ 878 praeter canol eecini cano Ä2 vi dant] dant ui aS* 879 dat
lino vi vel ni AS, ead. m. mg. adscr. L dat lino lini uel lini PM dat
lino lini uel liui siue leui ei dat lino lini uel liui deinde litum dat e2
sed lino dat lini vel liui deinde litum dat lo. Garl. (Ar) 880 per ui
dat] dat vi per P 884 dat] dant S linqui (!) e 885 tenet] facit
SA^ excipienda SPM 888 [] inclusa om. APai, m. rec. add. S, add.
lo. Garl. (Ar) L PMe (reddo M supinum /0. 6^ar/.^ 890 situm dat]
situmque ei -
TEST! MONI A ET EXPLAN ATIONES.
873 — 876 Prise. 5285—18. 873 ex.: 'gemo gemui gemitum vomo
vomui vomitum' 874 sq. ex.: 'sumo sumpsi sumptum como compsi
comptum' 877—881 Prise. 528iq—530u 877 ex,: 'gigno genui, pono
posui, succino succinui' 878 ex.: contemno contempsi, cano eecini, sino
sivi, sterno stravi, cerno crevi, sperno sprevi' 880 sq. ex.: ^gigno genitum;
succino succentum; contempsi contemptum, stravi Stratum' 882 sq.
Prise. 531ib—532i. — ex.: 'str«po strepui strepitum; rumpo rupi ruptum;
carpo carpsi carptum, repo scalpo sculpo' 885—891 Prise. 53 2^ — 534i9
885 ex.: 'tero trivi tritum', exe. 'ge-ro cur-ro ver-ro u-ro'
60 Alexandri de Villa-Dei
sie sero formavit prius et sensum duplicavit.
so sivi situmque facit; sed deme capesso,
quod si sumque facit; sie viso sieque faeesso.
pinsoque praeteritum per ui formando dat ist um.
ante to e veniens in xi to mutat et in xum; 895
datque xui peeto, pariter xi; sie quoque neeto.
e duo eorripiunt, quorum peto vi faeit et tum;
s geminando sui format meto, deinde facit sum.
ante to verba duo retinent r, et absque supino
praebet ui sterto, ti format sum quoque verto. 900
dat si sum mitto, tamen s geminante supino.
dat sisto statui, si transeat, atque statutum,
et si sit neutrale, steti nullumque supinum.
1 vo prae veniens de vo vi format et utum;
longaque voealis praeeedens xi facit et et um. 905
xo dat ui, xum nexo facit, texo quoque textum.
Post praedieta vide, quae sit formatio quartae.
vi vel ui vel ii si ri dat xi quoque psi ni.
dat eio xi quotiens n praevenit, hac sine dat si.
non sine compositis debent disyllaba demi, 910
VARIA LECTIO.
893 facit] tenet Fe 894 pinsoque] que om. S v. 897 post v. 900
colloc. Me 901 geminante] L Äi A2 geminando S P A3 Me 903 et]
sed P 905 voealis praeeedens] precedens vooalis ei v. om. P 908 si ri etc.\
si ni psi dat quoque xi ni S xi ri uel si quoque ni psi P si ri dat xi]
ri xi dat si e x quoque psi ni] psi quoque xi ni A3
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
891 'arboris est serui, sed pertinet ad sata sevi' Gl. n. 892—894 Prise.
53420—53522. de praeteritis 'capessi' et 'facessi' (v. 893) cf. etiam Charts,
2462 sq. Diom. 370i2 Graec. XXVI 251 May. Caes. 83 Nette II 488.
supina 'capessum' et 'facessum' auctoritate carent, licet Desjmut., Pylades
aliique recentiores grammatici ponant 895 — 903 Prise. 53ßb — 5372b.
vv. 902 sq. reperiuntur in Graee. XVII 52 sq. 904 sq. ex.: 'solvo solvi
solutum volvo volvi volutum; vivo vixi victum' 906 Prise. 538i—22
909 — 913 Prise. 53826— 539ib. 909 ex.: 'vincio vinxi, sarcio sarsi' etc.
910 sq. ex.: 'scio scivi, nescio nescivi, sancio sancivi' Prise. 53828 sq. Diom.
37I18 sq. 'secundum modernum usum habet sanxi' Gl. n.
Doctrinale 61
haec faciunt in vi; sie format sancio vel xi.
de verbis quartae, quae dat eio, dieta notate.
eetera praeteriti voeem fecere per ivi.
sed legem cassant hanc ^cassus' et inde creata:
haurio, saepio, sentio si, ui cambio vel psi; 915
dat veni venio, sie quae componis ab illo;
dat salio salii, salui quoque sive salivi.
quaeque parit pario simul excipiantur, et aio.
a pario dant nata rui, nisi quod reperire
comperioque peri faciendo praeteriere. 920
in xi praeterita per et um fecere supina.
l praeeunte vel r si tum facit, bis sine dat sum;
excipias haustum dans haurio, saepio saeptum.
ut venio, sie dant ab eo venientia ventum,
et quicquid pario parit r praeeunte facit tum. 925
ivi praeteritum semper transfertur in itum;
dans salio saltum, dum vi facit, excipiendum.
i quibus eripitur, duo deme supina: sepultum,
VAEIA LECTIO.
911 faciunt in vi] formant iui P 912 dat] dant Pe 914 quassant L
cassant cett. codcL 915 saepio sentio] sentio sepio SPe 916 veni
venio] uenio ueni Pei 917 salii salui] salui salii P 918 excipiuntur M
et aio] aioque P 920 faciendo] formando Me v. 925 om. P 927 dans] dat S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
914 'cassus', i. e. verba sex literis istius dictionis significata cum
compositis, sc. 'cambio haurio saepio sentio venio salio', ut seqq. versibus
patet 915 — 920 Prise. 540b — o42i6 'cambio, dfislßco^ dno xov tedf^TiTCo
Prise. 541is sq. 'aliquid commutando pro aliqua re dare' lo. lan., Brev.
Italis est 'cambiare', Gallis 'changer.' praeteritum huius verbi a Charisio
2479 solum 'campsi' ponitur; cf. etiam Graec. XXVI 266 Mag. Caes. 87
Hag., lo. lan., Brev., Pglad. carm.. Neue II 493. forma 'cambui' nisi
apud Petrum Heliae (v. Thurot. p. 211) et auctorem Doctrinalis non occur-
rit. 'cambivi, admittunt Sulpit. et Despaut., supinum 'cambitum' Despaut.
917 'salivi' Prise. 540ib 5463 Serv. in Verg. Georg. II 384; cf. Graec,
XXVI 266 lo. lan.. Neue II 482—484 921-923 Prise. 542n-5432
921 ex.: 'vinxi vinctum' 922 ex: 'fulsi fultum, farsi fartum sensi sensum'
924 sq. Prise. 5433-b 926 Prise. 5435-10 927 Prise. 546'd- - 'dum vi
facit': cf. v. 917 928 sq. Prise. 5452Q
62 Alexandri de Villa-Dei
qiiod sepelire facit, amicire figurat amictum.
a queo composita vel eo breviare supina 930
constat, et ambitum non corripit ambio solum.
Si reperire cupis ex deponente supina,
activi finge vocem formaque per illam,
sicut laetatum, veritum; sed plurima verba
illa creant aliter: probat hoc ratus atque misertus. 935
dat fateor fassum; nullum liquor medeorque
et vescor, reminiscor [eis adiungere eures];
haec circumloquium non servant praeteritorum.
disce supina dare per deponentia ternae:
gressus, commentus, fructus fruitusque, profectus 940
et fretus, lapsus, nactus quoque, pactus, adeptus,
ultus et iratus, oblitus, functus et usus,
questus, complexus, nisus vel dicito nixus.
ortus, et est oriturus, mortuus et moriturus.
dat tutum tueor, tuitum tuor, ambo tueri; 945
hinc experrectus; faciunt loquor et sequor utum.
dat nascor natum, dat mensum metior, orsum
ordior, et passum patior, potiorque potitum.
credo, quod exosus verbo caret atque perosus.
VAlllA LECTIO.
933 uocem finge Ai 935 illa] ista Ad 937 [] inclusa om.
A S e Pol Pas Pai Pab, add. L (om. tarnen voce eis) eis adiungere debes
m. rec. add. P M sie reminiscor erit pariter vescor superaddes (ultim.voce
ni. rec. addita) lo. Garl (Ar) post v. 939 r. 945 colloc. P 940 fruitus
fructusqiie As fructus fretus adque (!) P 941 fretusj fruitus P 943 nixus
etc. nisus M v. 943 om. P post v. 943 v. 945 colloc. e2 944 ortus
oriturus et mortuus et m. (!) M v. om. Ai 945 tutum tueor] tueor
tutum SA2 V. 945 post v. 948 colloc. Mei 947 dat mensum] dant m. *S'
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
930 aq. Prise. 543io—is 5472—4 945 'tuor' Prise. 444i2—i6 Eutych.
K. V 46428-82; cf. lo. Jan. s. v., Despant. 191 Neue II 325, 559 'pro
speculor dicas et pro defendo tueri, et tuitus primo tribues tutusque
secundo' Graec. XVI 34 sq. 'tuor deberct facere infinitivum in tui; sed
causa differentiae tui pronominis deficit, sed accipit mutuo tueri' lo. lan.
ef. Despant. l. c.
Doctrinale 63
[Capitulurn VI]
Donatum sequere per verba fruentia lege. 950
die duc fac dicis, sie quae eomponis ab Ulis,
cum facit a vertit in i, verbi regula servit.
in vi praeteritum de se data tempora quaedam
syncopat ; hinc deme disyllaba quodque fit inde.
die etiam nosti, flasti, scisti quoque, flesti. 955
cum verbum quod habet quarto casu sociari,
participis tempus dare praeteritum videamus,
et careant illo, quae non licet addere, quarto
praeteritum verbi damus istis, participantis
nunquam praeteritum, nunquam vel raro supinum: 960
Ambigo, compesco, disco, posco, tremo, glisco,
lambo vel lingo, metuo, timet, urgeo, calvo,
linquo vel sugo, paveo, fugit, horreo, scando,
mando, scabo, cerno [praedictis iungere curo].
VARIA LECTIO.
951 sie quae] et que aS' 954 siucopat codd. et e 955 delesti in
fine add. LAi scisti quoque flesti] flesti quoque scisti Ä% inuenies flesti
nosti flasti quoque scisti M inuenies nosti flasti flesti quoque scisti P
inuenies nosti flesti flasti quoque scisti e 959 verbi preteritum P
961 disco posco] posco disco M e post v. 963 sequitur v. 965 in S
964 [] inclusa om. A F Pau add. L scalpo add, SMe cupias his iungere
scalpo add. lo. Garl. (Ar)
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
950 'verba fruentia lege', i. e. verba regularia 952 composita
a facio, quae mutant a in i, in formatione iniperativi regulam generalem
sequuntur 953—955 cf. Prise. 508b-20. - 'flesti' Ovid. Her. V 43 et 45
cf. Neue II 528 formani sync. 'flasti' afi'ert etiam Sulpit. 956 — 958 sola
verba transitiva participia praeteriti temporis passivae significationis
formant; verba intransitiva sive neutralia absoluta illo participio carent
959 sq. ista, quae sequuntur verba (v. 961 — 964), licet cum accusativo
construi possint, participio paeteriti temporis et maximam partem supino
carent, praeteritum vero verbi habent 961—^964 cf. Prise. 5G0i—i2. —
'ambigo' (i. e. dubito) 'facit praet. ambegi, antiqui tamen dixerunt am-
bigui; supinum non est in frequenti usu' lo. lan. 'non me latet mul-
tos grammaticos ambegi dicere, sed apud alios non est in usu' Despaut. —
'glisco pro desiderare est activum et caret praeterilo et supino secun-
dum usum, debet tamen secundum analogiam facere glivi glitum' lo, lau.,
64 Alexandri de Yilla-Dei
accusativi possunt tarnen his sociari. 965
dices de neutris, quod raro participantis
servant praeterita, sed multis adde supina,
dicque fere cuncta per rus formare futura.
inde tarnen tollis ea, quae caruere supinis.
praeteritum neutra dant haec desuntque supina, 970
in rus par ratio facit illa carere futuro :
aestuo, sterto, mico, rudo, strido, strideo, psallo,
conquexi, parco.
ut docui iunge, praeter sex, neutra secundae.
sex retinent neutra pla. no. ca. va. pa. do. supina. 975
Audeo cum soleo, fio quoque, gaudeo, fido,
quinque, puer, numero neutropassiva tibi do.
exulo, vapulo, veneo, fio, quatuor ista
sensum passivi sub voce gerunt aliena.
largior, experior, veneror, moror, osculor, hortor, 980
VARIA LECTIO.
965 accusativi possunt] accusativi poscunt L accusatiuis poscunt
Äi Ä2Me tarnen his sociari LAS tarnen associari M tamen haec sociari e2
V. 965 om., w. recentiss. acld. in mg. P v. 968 jh. rec. in mg. adscr. M post v. 968
V. 971 colloc. ei 973 conquessi PAs conquesci Me predictis associando
add. M et conquinisco conquexi parco peperci lo. Garl. (Ar) et (con-
quesci 2)^'o conquexi) e2 vv. 973 et 975 om. S 976 fido quoque gaudeo
tio 4 P quoque] cum *S' 978 fio] nubo S post v. 979 mereo ciim prando
neutro passiua teneto add. S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
Brev. cf. Gl.n 'accipitur pro cupio. Papinius lib. III: '*et consan-
guineo gliscis regnare superbus" Desj)aut. 'nullum habet praeteritum'
Phocas K. V 43624; cf. v. 813, Neue II 506 sq. 'calvo': 'calvi pro decipi'
Prise. 5069 'calvor, hoc est frustror' Charis. 58ib; cf. Eutyches K. V485q
Albin. K. VI S00\ Despaut., Du Gange, Brev., Brev. Benth. s. v. 'calumpnia'
972 'aestuo' Prise. 560b ap)p. crit. 'aestuo is ere habet aestui in
praeterito, i. e. cupere, sed aestuo as are est urere, fervere, buUire et calere;
unde diff'erentia: aestuo sit cupio, simul aestuo dicitur uro' Gl. n. (deest
verbum in Du Cnngii glossario) 974 sq. vide v. 777 sq. 976 sq. Prise.
420io sq. 5782'i sq. — eosdem fere versus reperies apud Mag. Caes. 144
978 s(i. Prise. S77\b. — eosdem fere versus exhibet Mag. Caes. l. e.
980 — 982 ista novem verba in textu posita communia sunt, i. e. eadem
voce et actionem et passionem significant: 'largior' Pri.se. 39221 379io
Doctrinale 65
criminor, amplector tibi sint commiinia, lector,
et bene si numeres, interpretor addere debes.
bis duo sunt: odi, novi, coepi meminique,
quae retinent sensum praesentis praeteritique.
quae formantur ab his, pariter sensum duplicabunt. 985
datque mementote memini, dedit ante memento.
ex do passiva nisi dor solum lego dicta.
aio, sisto, fero, ferio, cerno, furo, toilo,
ex his praeterita negat usus habere creata.
Passivi ternis impersonale locabis. 990
personas dabit imperium primas in utroque
tempore, praesenti ternas, quas dat modus optans
extreme; ternis est altera forma futuri.
quas dedit indicii sibi praesens, has dabis iUi;
o vel or adicias ; volo compositivaque demas. 995
VARIA LECTIO.
982 interpretor addere debes] istis interpretor addes ei interpretor
hospitor addes e2 985 pariter sensum] sensum pariter Mei 988 ferio etc.
tollo] tollo ferio furo cerno SPAsMe 990 locabis] notabis 3Iei 994 dabis]
dabit L 995 adiciens P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
cf. Neue II 293 'hortor' Prise. II. cc. Charts. 562r6', cf. Neue II 290 sq.
'experior' Prise. 379io 386io 400ib; cf. Neue II 279 sq. 'veneror' Prise.
387 u Asper K. Suppl. 51b; cf. Neue II 328 'moror' Prise. 38 9n— 28', cf.
Neue II 304 'osculor' Prise. 37820 Charts. 562is; cf. Neue II 309 'cri-
minor' Prise. 37821 Charis. 562i2 Donat. 383 \2', et Neue II 281 'amplec-
tor' Prise. 379b 567i9; cf. Netce II 312 'interpretor': 'testor interpretorque
verba communia videri debent' Gell. XV 13, 7; cf. lo. lan. s. v., Neue II
291 sq. vv. 980 sqq. repetit Manut.
983—985 Prise. 560u-2b vv. 983 sq. repetuntur a Mag. Caes. 151
987 Prise. 37120—22 988 sq. Prise. 41827—29 990 verba Impersonalia
in tertiis tantum pcrsonis verbi passivi singularis numeri coniunguntur
991— 999 Prise. 406ib—407io 42326— 4247 4496-do Donat. 36024-27 3612S-27
Diom. 338 — 340. — imperativi modi prima persona pluralis numeri in utro-
que tempore, sc. in praesenti et in futuro, similis est primae personae
optativi futuri, ut 'amemus'; item tertiae personae imperativi praesentis
temporis ex illo optativo futuri sumuntur, ut 'amet ament'; tertiis vero
personis futuri imperativi alia est forma, sc. a tertiis personis indicativi
modi formantur addendo o vel or, ut 'amato amanto, amator amantor', ex-
cepto verbo 'volo' cum compositis, quae futuro imperativi carent. cf. v. 1017
Monuuieuta Germaniae Paedago^ica XJI ^
(36 Alexandri de Villa-Üei
ante -le -tote -mini -minor a dat prima, sequensqiie
e longam, i brevem dat tertia, quartaqiie longam.
praesentis nota tibi sit persona secunda:
a prior, eque sequens, dat e terna, sed i dabo quartae.
adde re passivo; modus ultimus huic similatur. 1000
tres ri pro re dabunt, re lego iacit ique dat ex e.
provideas primis e vel a ternisque futuris.
Sum passiva notant, sed abest modus imperiaUs;
sis dabis huic, sed ades ex ad sum sume vel adsis.
sitis et este vide, formabis cetera recte. 1005
tempora terna forem dant et fore, cetera sporne:
-rem dat -res -ret -rent, -remus caret atque foretis.
normam praeterita servant per anormala cuncta.
dat praesens primi fers fort fertisque, secundi
praesens fer forte, ferto f er tote futurum. 1010
VAIIIA LECTIO.
997 e longam] e longans LÄiAsF i\ u\\\a Mei 998 tibi sii| sie fit
SMe 1000 huic similatur] liuic simulatur S hie similatiu- A2 assimila-
tur ^fe 1001 re lego] lego re Me 1002 primis e vel a] e uel a piiinis P
1004 ex assum sume uel assis SA P ex assum sume uel adsis A^ 1007 remus
caret atque] remusque caretque P remus caretque (!) Me\
TESTIMONJA ET EXPLANATlüXES.
996 sq. ex.: 'amate amatole amauiini amaminor, docete eio. docemiuor,
legite etc. legiminor, audite etc. audiminor' (de hac ultima imperativi forma
cf. Donat. S512G Neue II 398 — 400) 1000 'modus ultimus' sive 'supremus'
(v. 1019) vel 'quintus' (v. 1012) est infinitivus, sc. activae vocis. 1001 tres
coniugationes, prima, secunda, (piarta, de infinitivo activae vocis infmitivum
passivae vocis faciunt luutando re in ri; tertia vero abiecta syllaba re e
in i mutat 1002 omne futurum optativi e vel a in ultima vel paenultima
syllaba habet, et (juidem e in verbis primae coniugationis. ut 'amet am(>nt
amemus amctis', a in reli<pus trilnis coniugationibus. 1003 sq. auetor
dicit coniugationem verbi sum patere ex coiiiugatione verhorn m passivo-
rum ; sed secunda persona imperativi singularis inuneri careie; pro qua
sis ponendum esse. cf. [Serg.] in Donat. K. IF55h—H; contra Xcue II
438, 503 106 s((. /*risr. 420h 450if)-2\. — 'tenq)ora terna', i. e. tria
tempora, sc. praeleritum impcM-fecti optativi et praeteritum inq)er rectum
eoniunctivi modi, in (juibus tomporibiis habet 'forem fores foret forent', et
praesens inünitivi 1009 1015 Prise. i;)i5— 20 1009 'primi', sc. modi,
i. e. indicativi; 'secundi', i. e. imperativi
I
Doctrinale 67
dal terni praesens ferrem socium sibi iungeiis.
dat qiiiiiti ferre praesens, eademque notate
tempora passive: ferris l'erturqiie notentur,
ferre, dehinc fertor, ferrer ferrique seqiiuntiir.
ad morem ternae fero cetera debet habere. 1015
dat volo vis et vult volumus vultisque voluntque.
iussio deficiens capit ex optante supremum.
dat primo vellem, dat fine velim modus optans.
haec sociis repete ; supremus dat tibi velle;
huic finem demas ; per ternam cetera formas. 1020
die malo primum raro formare futurum;
iura teuere patris per cetera tempora dicis.
nolo patrem sequitur; tamen imperialis habetur:
noli nolite nolito [dicere debes].
es est ac esse dat edo, dat cetera ternae; 1025
ad plures edite die, plures dant tarnen este.
est estur format.
dat fio fierem fieri, dant cetera ternam.
extremum terni praesens dabit imperiaHs.
VAKIA LECTIO,
1011 dat presens ferrem terni Ai 1012 ferre praesens] presens
ferre Ai 1013 notantur As 1014 sequantur As sequentur c nolentin- M
1016 volt etc. voltisque SP 1020 Imic] hinc e2 demas] demis Mci 1022 dieas S
1023 tamen] sed Ai 1024 noli nolite nolitote LAi [] inclusa oju. A,
in. rec. add. F, add. lo. Gmi. (Ar) Me dicere velis (!) add. L tote
teneto add. S 1025 ternae] terna FM 1027 nee plus inveneris illo
add. lo. Garl. (Ar) 1028 dant cetera lernam] LA2P dat cetera terne
SAi dat cetera quarte 3Iei dat cetera terna e2
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1011 'terni', sc. modi, i. e optativi 'socium', i. e. praeteritum sive
imperfectum coniunctivi 1012 'quinti praesens', i. e. praesens infinitivi
cf. adn. ad v. 1000 1016—1024 Frisc. 45422— 456n 1017 'iussio', i. e.
imperativus modus, sumit 'supremum', sc. tempus, i. e. futurum, ex optativo,
ut 'velis velit' etc. 1018 sq. optativus 'primo', i. e. in praesenti, habet
'vellem volles' etc., 'fine', i. e. in futuro, 'velim velis' etc.; et haec, sc.
'vellem et velim', 'sociis', sc. temporibus, i. e. subiunctivis imperfecti et
praesentis repetenda sunt 1020 'huic', sc. 'supremo' sive infinitivo modo,
'finem demas', i. e. infinitivus futuro tempore caret 1125 — 1027 Frisc.
456is—457n 1029 'extremum terni', i. e. futurum optativi, loco prae-
sentis imperativi ponitur: 'fias fiatis'
5*
58 x\lexandri de Villa-Dei
qua es um US ex quaeso retinens nil plus dare quaero. 1030
dat mereor merui, maestus sum maereo flenti.
explicit expliciunt die, infit et inquit et inquam.
tantum praesentis sunt temporis infit et inquit;
nil plus inveni, nee ab inquio dicitur inquit,
hoc defectivum sed verbum dicito solum. 1035
inquam praesentis est et quandoque futuri.
inquio -quis inquit, pluralis -imus dabit -untque,
-am tantum dicunt -es -et donare futurum.
est praesens inque, nil plus vult usus habere.
-is -it declines aus im, pluraliter aus int. 1040
deque vale.quidam dixere valete valeto.
sie formetur ave, nil plus poteris reperire.
processu simili salve formare decebit.
aio die -is -it, -unt plurali sociabis.
sie per praeteritum, lector, discurre secundum. 1045
VARIA LECTIO.
1030 retinet S quaerol credo F post v. 1032 presens preteritum die
inquam siue futurum et faxo faxis faxit (ni. rec. add: et cedo pro die)
add. P (cf. vv. 1036 et 1047) 1033 sunt] est P 1034 invenio L dicitur]
nascitur F 1035 hoc] nee (!) Mei 1037 inquio (juis quit plurali
tibi mus dabit untque S 1038 dicunt] dices Me donare] formare S
1039 vult plus usus haberi Mei 1042 formatur SMe post i\ 1043
venQo die ut eo sed uenum pone supino add. Ä2 1044 is it] is et it S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1031 'dat mereor merui': Fhocas K. V 431s—io. cf tamen Neue II
298—300 'maestus sum' Graec. XVI 48 sqq. Sidpü., Despaut. 200 'in
usu non est maerui' Frisc. 419i2 1032 'explicit expliciunt': 'verbum defec-
tivum, i. e. terminatur et finitur vel finiuntur et terminantur, nee in-
venitur de eo plus' lo. lan., Brev. Benth.; cf. Mag. Caes. 154 Du Canye.
'explicit nuUo modo dici quit, nisi consuetudo patrona sit; auctoritas enim
et ratio regulae deficit...; reor id scriptorum vitio accidisse, ut dicatur
explicit pro explicat vel explicuit* Qiiaest. (jramm. cod. Bern. K. Supp)l.
17 9i8— 22 'explicit, pluraliter expliciunt' Sidjnt. 'a doctioribus cen-
sentur barl)ara' Despaut. 198 1034 Frisr. 495h; cf Neue II 612 sq.
1036 Frisc. II 191n-is 1037-1039 Frtsc. 495u~49(h 1040 Frisc.
48216-22-, cf Neue II 542 1042 scj. Frisc. 45016 1044—1046 Frisc.
4942— ih 541is — 542iG. — 'praeteritum secundum' est praeteritum imper-
fectum : 'aiebam aiebas aiel)at aiebant'
Doctrinale 69
invenietiir ai.
et faxo faxis faxit dico, cedo pro die.
[Capitulum VII]
Quatuor in verbis sunt formae, praeteritisque
die ineeptivam raeditativamque carere ;
esuriit tarnen invenies et parturierunt. 1050
ex verbis illas perfectis credimus ortas;
quaeque frequ enter agis, etiam formantiir ab illis,
atque prior sit ei data declinatio verbi.
ex u supremi decet o formare supini:
sie eurro ciirso formabitj nectoque nexo. 1055
si tarnen a longa sit in illius antesuprema,
hanc in i mutabis formans et eam breviabis:
sie rogo dat rogito, sie aptito fiet ab apto,
sed si perfecti sit praeteritum retinens gi,
tunc ex persona praesentis deme seeunda 1060
VARIA LECTIO.
1046 invenietur ai LÄ1A2 inuenitur (!) ai An SP Me nil vult plus
usus habere add. L per presens imperialis add. P faeit hoc modus im-
perialis add. 62 hemistich. otn. lo. Garl. (Ar) 1047 faxo faxis faxit cedo
pro die LA1A2 et] die As dat ^S* dico] die et Me v. 1047 om. lo.
Garl. (Ar) 1050 esurii P exurii (!) M exurit (!) ei 1053 ei] eis
Me 1056 illius] illis e 1058 fiet] fiat A2
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1047 'faxo' etc. Serv. in Donat. K. IV 43722 'cedo' Pilse. 420\b
45O1Q 1048 Prise. 42 U; cf. Nene II 543 sq. 1050 'scias, quod
esurio facit praeteritum esurivi, ut patet Matth. XXV: "esurivi enim, et
non dedistis mihi manducare", quod est contra naturam verbi meditativi . . .;
sed die : esurivi ponitur pro famui sive famem habui' lo. lan. 'licet ars
grammatica ita exigat' (sc, ut verba meditativa careant praeteritis),
'potest tamen aliter dici et inveniri in divina pagina, quae non coartatur
regulis grammaticorum' Hug. ap. lo. lan. in praef. p. III. cf. Graee. XXVI
210 Neue II 507 'esurio facit esurivi et parturio parturivi, et sunt neutri
generis' Mag. Caes. 121 'esuriit et parturierunt' Henriehm. 1051 — 1053 verba
inceptiva sive inchoativa, meditativa, frequentativa formantur a verbis
perfectis sive primitivis; verba frequentativa sunt primae coniugationis
1054—1062 Prise. 429i9—43l9 1058 'aptito' auctoritate carere videtur
70 Alexandri de Villa-Dei
s, et to iungas: legito sie ex lego formas.
sciscitor et scitor dices et quaerito, sector.
hanc inceptive formam veteres posuere:
CO cum persona praesentis iunge secunda
verbi perfecti; dece^t hinc exemplificari : 1065
ferves fervesco dat norma tepesqiie tepesco.
sed dices hisco, cum regula format hiasco.
hanc declinari faciet tibi tertia verbi.
in meditativis fiet formatio talis:
verbi supremum perfecti pone supinum 1070
et finem brevia, cum quo rio sit sociata :
parturio facere sie debes esurioque,
verborumque data sit declinatio quarta.
(PAKS II)
[Capitulum VIII]
Hie iubet ordo libri voeum regime n reserari.
vult intransitio rectum supponere verbo; 1075
de personali tarnen hoc intellige dici.
saepe vocans verbum sibi vult apponere rectum
et substantivum vel (|uod vim servat eorum.
VAlilA LECTIO.
1061 t'x| a *S' 1062 dices] dicas F scitor dices] dices scitor S
1063 inccpliiiam e2 formam votercs] ueteros formam P iieteres legem A\
1066 normani (!) Se 1067 formet S 1075 volt SP (sie vidyo cett. ll.J
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1061 iegito" inveiiitiir ap. Prise. 430-6 in Osh. Pari. 297 in Brev., ap.
Sulpit., Mannt., Henriehm, 1063—1068 Prise. 427i(i-429d 1069—1073 Prise.
420io—Ui 1075 — 1078 'supponere, apponere': his terminis intransitive ad-
liibitis ])ro 'suppoiii et apponi' vel 'suppositnm et appositum reddere' medii
aevi grammatici usi sunt, ut significarent id, quod nos secundum dialecticos
'subiectum* et 'praedicatum' appellare consuevimus; cf. etiam l)e.<!paift. 228.
sensus igiturest: in constructione intransitiva verhorum personalium finiti
modi nominativus praedicatum praecedit. verha autem substantiva, nt
*sum fio existo', verha vocativa, ut 'apellor dicor' etc., et verha, quae vim
horum verhorum servant, ut 'sedeo incedo, haptizor ordinor' etc., saepe
nominal i\ um post se, i. c. i)raedicativum liabent
Doctrinale 71
horum eonsimiles dobet eoniungore casus
copula, personam dum pertineant ad eandora. 1080
ex vi personae rectum regit initialem;
rectum, qui sequitur, verbi natura gubernat.
apponens duplices substantivos sibi iunges
in casu simili, poteritque genus variari.
tunc illos ad rem spectare decebit eandem, 1085
ot plus communis praecedere debet in istis,
sicut homo Sortes, animal capra consimilesque.
ternae personae generaliter omnis habetur
rectus; sed deme pronomina quatuor inde,
ista vocant rectos ad primam sive secundam: 1090
pauper ego ludo, dum tu dives meditaris;
nos tuti loquimur, cum vos timidi taceatis.
personas, genera, numeros conceptio iungit,
personas sibi dissimiles conceptio iungit.
ac per et in medio positam conceptio fiet; 1095
si praeponatur, conceptio nulla paratur.
VARIA LECTIO.
1086 commune PMe istis] illis Ai P 1089 demas PSMe
1090 illa Äi 1091 dum] cum PMe 1092 cum] dum L v 1093 om.
Mei post V. 1096 ut si dicatur et sortes et populus currunt add. L
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1079 — 1082 'natura praedictorum verborum vult copulare inter similes
casus ante et post, dum pertineant ad idem, ut "ego sum studens". vel
quando videntur pertinere ad idem, ut "homo est asinus"; tum nomina-
tivus a parte ante constructus regitur a verbo ex vi personae, sed nomi-
nativus a parte post constructus regitur ex vi naturae verbi' Gl. 9h
1083-1087 agitur de appositione 1087 'Sortes' = Socrates. nomen ita
corruptum illius aetatis x^ldlosophi grammaticique vulgo usurpabant re-
clamantibus philologis. 'inepti dicunt Sortes pro Socrates' Despaut. 261
1088 — 1092 omnis nominativus generaliter tertiae personae est exceptis
quatuor pronominibus, sc. 'ego nos', quae sunt primae, 'tu vos', quae sunt
secundae personae. cf. Prise. II 21lG—n 1093 conceptio, quae voca-
batur, (cf. Prise. II 178is 18322 Despaut. 246 sq.) triplex est: persona-
rum, generum, numerorum, quae singulae species deinceps uberius trac-
tantur (v. 1094—1124) 1094—1097 conceptio personarum fit inter
dissimiles personas coniunetione copulativa in medio posita, non fit ea
coniunctioue praecedente; verbum cum persona concipiente in persona
convenire debet. cf. Despaut. l. e.
72 Alexandri de Villa-Dei
concipiens simile sibi viilt verbum retinere.
prima duas alias recipit, sed non vice versa;
concipiens mediae da ternam, nee retroverte;
concipit in ternis quae prima locatur in illis. 1100
sie ego tuque damus; ego te fraterque rogamus;
tu fraterque datis [dominus servusque precantur].
per cum, sed nunquam per vel conceptio fiet:
tu mecum iuste debemus iura teuere.
sie ego cum Petro gaudemus regna tenendo. 1105
sed non per quintvmi fiet conceptio casum,
si quintus desit : tu, Petre, tuique rogate;
cumque tuis sociis, orate, sacer Dionysi.
inter personas non fit conceptio ternas;
sed per et aut per cum coniunctio fiet earum, 1110
neutraque concipitur: dominus servusque precantur;
Petrus cum Paulo regnant cum rege superno.
pluribus est tanquam sententia certa, quod inter
personas possit fieri conceptio ternas.
ut personarum, generum conceptio fiet. 1115
VARIA LECTIO.
1097 sibi] tibi F vult verbum] verbum vult ei 1099 da] dat S
V. 1100 om. Ä\Ä2Me 1102 [J inchisa om. M Pai e (cf. v. Uli), add.
cett. codd. ut honorem recipiatis add. lo. Garl. (Ar) 1104 iura] regna
SA2 ' 1105 regnal iura A^SMe 1107 tu] ut LPei 1110 coniunctio]
conceptio An
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1098—1102 Prise. II 178q— 21. — prima persona concipit secundam
et tertiam ('ego tuque damus, ego te fraterque rogamus'), secunda persona
concipit tertiam ('tu fraterque datis'), sed non vice versa; inter tertias
vero personas, (juae primo loco ponitur, concipit alteram. cf. tarnen
V. 1109 sq(i. 1106—1108 'quando diversae uno sociantur verbo personae,
necesse est nominativos coniungi: "ego et tu et ille docemus"; nemo enim
dicit: "ego et grammatice et ille docemus", nisi si attentionis causa ponens
nominativum pronominis adiungam ei vocativum nominis, ut "ego et tu,
grammatice, et ille docemus'" Prise. II 20228— 2044 'cunique tuis socjis
orate, sacer Dionysi': 'bene dicitur, si intelligatur nominativus "tu", .teste
Tiberga. sie tarnen loqui non anderem, quia idoneos ita hxpii non comperio'
Dcsjxtjtt. 24(1 1115 sicut personae se concipiunt altera alteram, ita
etiam geiiera se invioem con(;i])iunl
I
Doctrinale 73
adiectiva tenet generis conceptio, masque
femineum recipit et neutrum, nee retroverte:
hie uxerque toro sunt iuneti, mente remoti;
sunt domino grati virgo eum virgine iuneti;
bos et iumentum sunt ad praesepe ligati. 1120
neutraque femineis tanquam eoncepta videbis :
per vim sunt leges et plebiscita coaetae.
lioc etiam saepe faeies in distribuente :
pronus uterque iacet, de Petro die Helenaque.
disiungit regimen, quod iunxerat ante, prolempsis : 1125
hi metuunt alius dominos aliusque magistros.
aut, quod proposuit, extra sumendo reducit:
hi properant et ego; tu ludis et ille sedendo.
invenies rectum quandoque regente solutum.
ecce tibi quartum rectumve solet dare casum. 1130
Est obliquorum regimen, quod scire laboras.
in primis regimen, quod fit per nomina, post haec,
quod per verba, dehinc, quod fit per cetera, dicam.
hinc exempla notes, quibus ista videbis aperte.
nomen significans possessum da genetivo. 1135
VARIA LECTIO.
1118 hicj vir (!) P toro] thoro codd. 1124 Petro] Pari P 1125 pro-
lempsis omn. codd. 1130 rectum quartumue SPMe 1134 inde per
exempla tibi res est notificanda P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1119 'virgo' hie figurative masculini generis ponitur; cf. adn. ad v. 557
1122 'hinc leges et plebiscita coaetae' Lucan. Phars. I 176 ap. Prise. II
18521 1123 sq. hie auctor determinat de conceptione generum implicita,
dicens conceptionem generum implicitam saepe fieri nomine distributive, ut
si demonstratis Petro et Helena dicatur: 'uterque iacet pronus' 1125 sq.
constructio ex vi prolepsis. cf. Prise. II 125u—n Despaut. 248 sq.
1127 sq. constructio ex vi zeugmatis. cf. Prise. II 18322 sq. Despaut.
250 sq. 1129 nominativus quandoque absolute ponitur, ut 'unum, duo,
tria, pax vobis' 1131 — 1134 eodem ordine, iam a Prisciano observato,
regimen casuum pertractant grammatici neoterici Sulpitius, Manutitis,
Henriehmannus, Despauterius aliique, partim quidem de verborum con-
structione primo loco disputantes 1135—1139 genetivus ex vi pos-
sessionis, cf. PHse. II 213?,— Ib. — 'si petis adiungi' etc.: 'ostenso vicino
non possum dicere "iste est nieus" nisi addatur "vicinus" vel "socius"' Gl.ti.
74 Alexandri de Villa-Dei
dicere si vere possis : istud mea res est,
cum nihil adiiingas, tunc est possessio pura.
dentiir in exempla tibi regis equus, du eis aiila.
si petis adiungi, non est possessio pura.
per plures species huius divisio fiet. 1140
pars propriumque regunt genetivos atque reguntur,
dum tarnen attendas laudem vel erimen utrinKiue:
dextra viri fortis speciem superat mulieris.
vir fortis dextrae, speciei femin a mirao.
vir duri capitis et formae femina turpis. 1145
et debet parti, quod pars fuit, annumerari.
clausum sub parte dices tunc temporis esse.
contentum regit hos et res, quae continet illud,
ut vinum vasis et sunt duo dolia vini.
contentis suberunt ea, quae contenta fuerunt. 1150
tempus, qui fiunt in eodem, continet actus.
VARIA LECTIO.
1136 possis iiere Ai 1138 in oxomplum Me 1139 pura| simplox S
1142 dum tainon attoii(las| cum t. attendas S dnni t. attendis /* utrim-
que] in Ulis J/e 1143 speciem] formam 5' r. 1145 owa. .It 1151 liunt|
fuerint A2 Äs P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1141—1147 genetivus ex vi demonstrationis essentiae. cf.
Prise. II 214b— u. — dictiones partein vel proprietatem significantes regere
possnnt genetivos signifKmntes totnin illins partis vel subieetnm illius
proprietatis ('dextra viri fortis', 'spceies nnilieris^); e contrario dictiones
totum vel subiectum significantes regere possunt genetivos significantes
partem illius totins vel proprietatem illins siü)iecti mediante nomine
adiectivo importante hindern vel vitnperinm ('vir fortis dextrae' vel 'formae
femina turpis') sec. Gl. n. (piaestio, num sit necessarium adiectivum
laudis vel vituperationis semper adicere, sie solvit Desjjaut. 2(17: 'in ab-
lativo (cf. vv, 1313 — 1316) est necessarium, sed in genitivo aliquando non
additur, ut ''vir consilii, homo pacis" 1146 'et debet parti — annumerari', ut
'comedi pedem porci' Gl.M, Gl.rt. 1148 — 1151 genetivus ex vi continentiae
passivae et activae. — dictio significans rem conteiilam regere potest
genetivum significantc^m rem continentem ('vinum vasis'); e converso dictio
rem significans continentem potest regere genetivum sigm'ficautem rem
contcntam (*duo dulia villi*) sec. 67. 9L 1150 ex.: 'bibi \inum \ asis'
GL n. 1151 ex.: 'ternpus disputationis, liora caenae, labor unius diei'
Gl. >/., Gl. l.
Doctrinale 75
his adiiingetur praelatio cum famiilatu :
rex huiiis populi veniet regisque minister.
proximitas, contrarietas, genus his sociakir:
huius vicinus, hostis legis, pater eius. 1155
verbum, qiiod transit, dat in or verbale vel in trix,
praesens participans pro nomine ponitur: istos
ista regmit casus, ut amator, am ans et amatrix;
cuilibet istorum poteris coniungere vini.
suntque regendo pares praedictis aequiperantes, 1160
ut cupidus ludi puer est timidusque flagelli.
artifici regimen datur hie, ut epistola Pauli.
quodque fit ob causam, regit hos, ut busta parentum.
effectus nomen causae iunges genetivo :
effectus culpae pudor est et poena reatus. 1165
illud, quod regitur, et rector idem tibi signant:
virtus Vera Dei nos crimine pu rget ab omni.
materiam signans iungatur, ut anulus auri;
aut ablativum dabis ex aut de praeeunte.
adde relativum : sunt dupla quaterna duorum. 1170
sie generis speciem die atque genus speciei.
VARIA LECTIO.
1154 sociantur Me 1155 eius] huius LA1A2 1157 participans|
participis M 1158 amator amans et amatrix] amans amator (!) ama-
trix M ei vv. 1159. 1160 om. P 1162 hie] hinc P hoc Mei 1163 quod
fit ob haue causam A2. ut busta parentum] LÄ2Pa\, superscr. litteris
minutis vel sie: velut ara triumphi LA2 veiut ara triumphi A\A^Me2
1164 nomen iunges cause *S'^3 nomen cause iunge Ai nomen iungens
cause P 1169 dabis] dabit ^1^2 Mei regit P aut] uel >S^3Pe 1171 spe-
ciem generis SAsPMe
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1152—1155 genetivus ex vi praelationis et famulatus, proximi-
tatis et contrarietatis. cf. Prtsc. II 2 19i9-^27 Despmrt. 27 5 1156— 1161ge-
netivus ex vi actus conversi in habitum. cf. Prise. II 2152n~2i
Despaut. 269 sq. 1162 — 1169 genetivus ex vi causae vel effectus:
a) causae artificialis (11()2); b) causae finalis (1163); c) causae naturalis
(1164 sq.); d) causae formalis (1166 sq.); e) causae materialis (1168 sq.)
1170 sq. genetivus ex vi relationis
76 Alexandri de Villa-Dei
cum partitivis numerum seriemque locabis:
quilibet, alter, uter, neuter, duo, quartus eorum.
pone gradiim mediiim, partitio quando notatur.
ut partitivum pones ubicunque locorum. 1175
sub partitivis pronomina terna locabis,
ut volucrum canit haec, gemit ista, tacens manet illa.
da gradui summo genetivum plura notantem :
est Salomon populi doctissimus atque virorum.
iste gradus geminos quandoque regit genetivos: 1180
esse solet nemorum regum ditissimus iste.
expositum poterit regimen tibi notificare.
idque, quod esse solet de consuetudine, iungesj
ut caupo, pistor, horum schola sive taberna;
laetitiae cathedram sub consuetudine ponam. 1185
additur excellens : flos florum virgo beata.
VARIA LECTIO.
1177 ista t. m. illa| illa t. m. ista PMe 1179 doctissimus] ditissi-
mus SA'de 1181 nemorum regum | regum nemorum ^S' 1182 expositum]
exemplum pa poterit regimen] regimen poterit F 1183 sub consuetudine P
iungam SP 1184 taberna 1 capella PMei 1185 de consuetudine
iungam S 1186 virgo beata L virgo maria cett. codd.
TESTIMONIA ET EXPLAN ATI ONES.
1172—1182 genetivus ex vi partitionis. cf. Prise. II 21 5n— 2b Despaut.
278. — 'numerum seriemque' (1172), i. e. numerum cardinalem et ordinalem,
pronomina terna' (1176), sc. 'hie ille iste'. — 'pone gradum — notetur' (1174),
ut 'fortior manuum est dextra' Gl. n. — 'iste gradus — genetivos' (1180 sq.),
'i. e. ille superlativus duos genetivos regere potest. cuius positivus regit
unum, ut in exemplo supra posito 'dives'. cf. 'ditissimus agri (auri)
Phoenicum' Very. Aen. I 843 sq. ap. Prise. IJ 248i 221vö Dtoni. 483\i
1183 — 1194 constructiones speciales: a) ex vi consuetudin is
(1183 — 1185); b) ex vi excellentiae (118ß); c) ex vi appr etiationis
(1187); d) ex vi aetatis (1188); e) ex vi commen&urationis (1189); f) ex
vi repraesentation is (1190 sq.) 1184 ex.: 'caupo vini, pistor panis,
schola studii, taberna ludi' Gl. n. 1185 'laetitiae cathedra' sie dicta
'quia solet inferre laetitiam magistrandis et doctorandis, cum gradus acci-
piunt in cathedra' Gl. n. in tali locutione, etiam a Despattterio 258 usiu-
])ata, est hebraismus quidam, quem in Vet. imprimis Testam. saepissime in-
venies, ut 'beatus vir, qui ... in cathedra pestilentiae non sedit' Vtdg.
Psal. I 1; cf. Knuleti 21G
Doctrinale 77
his pretium iiinges, ut salmo decem solidorum;
aetatem iungo, velut annorum puer octo;
mensuramque notanSj ut vasa trium modiorum.
remque repraesentans regit hos, aut signa figurans: 1190
in crucis hoc signo vel regis imagine signo.
per supplementum propriis iunges genetivum:
Dalida Samsonis probat hoc lacobique Maria.
multaque comperies, cum possessiva resolves.
additur oblitus, memini, memor atque recordor, 1195
inter et est iunge demens pronomina quinque:
intererit regis, ut regnum iure gubernet.
reginae refert, ut vivat crimine munda.
est intellectum pro p er t in et additur istis:
est patris matrisque pie succurrere nato. 1200
dat regimen simile quod pertinet officiumque.
et rectore caret genetivus saepe localis.
VARIA LECTIO.
1187 decem] trium Sab PMe post v. 1189 additm* his pondus
piper assis et uncia cerae add. e2 1190 hos] hunc Me 1193 probat
hoc lacobique Maria] iacobique maria quiescunt S iacobique maria
quiescit P (cf. v. 1389) 1194 cum] si e post v. 1195 dat misereris
idem add. P 1196 demens LP demes cett. codd. 1198 regineque
refert (!) Me munda] pura PMe post v. 1201 ut custos rerum
(regum Me) sie et custodia rerum add. PMe
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1193 'Dalida': 'Dalila dicendum esse censet Badius, non Dalida, et
producitur a Christianis' Despaut. 484 'läcöbus', cf. v. 1389: 'in quibus
Rigam auctorem habet pardo maculosiorem, . . in Luca dicentem : "Alphei
lacobus, Thaddaeus, BartholomReus'' ' Despaut. 432 1194 dicit auctor multo
plura inveniri regimina genetivi, cum nomina vel pronomina possessiva
in sua substantiva resolverentur, ut 'Evandrius ensis, Saturnia regna', i. e.
'ensis Evandri, regna Saturni'. cf. Prise. II 166%-n 218i5-20 1195-1200 de
constructione quorundam verborum 1195 haec verba etiam cum
accusativo construi posse infra v. 1276 docet auctor. cf. Despaut. 313 sq.
1196 'pronomina quinque' : vide v. 1325 sqq. cf. Prise. II 159i- u Despaut.
315 1201 ut verba praedicta construuntur cum genetivis ratione per-
tinentiae, ita etiam nomina pertinentiam designantia vel officium, ut
'iudex litis, officium episcopi, custos ecclesiae, ianitor caeli'. sec. Gl. ap.
Thurot. 286 et Gin. 1202—1206 de genetivo loci absolute: pro-
pria civitatium nomina genetivo et accusativo et ablativo casu adhibita.
78 Alexandri de Villa-Dei
cum nullum motum designas, dum praeeuutis
sit numeri nomen, et primae sive secundae:
Rotomagi studeas, et Romae deinde moreris. 1205
militiae tamen atque domi residebis humique.
vespera paschalis hoc poni more videtur.
Possessum debes sociare genusque dativo
cimi verbo, per quod substantia signiiicatur.
sicque relativae voces hunc saepe gubernant. 1210
his contrarietas societur proximitasque:
isti dissimilis, vicinus sive propinquus.
VARIA LECTIO.
1203 cuiii etc. dum] cum de. cum SP dum etc. dum M 1204 etj
Sil Fe 1205 et] ut M vel e 1206 alquc] adde Me 1207 vespert^ (!) Ale
vv. 1209. 1210 inveiso ordine in L 1211 societur] sociatur Ä formatur S
1212 istis Äi
TESTIMONIA ET EXPLAN ATIONES.
quae Friscüiuifs II 664— u, Donatus, Servius pro advcrbiis loci accipiunt,
Älexandro atque etiam posterioris aetatis gramniaticis absolute posiia
esse videbantur; cf. vv. 1283 scjci. 1341 sq(i. de liac re sie disputat Despant.
SSO : 'utrum carentia rectore nomina dicenda sunt, an adverbia? nomina
aliquid de adverbiorum natura retinentia. qui id doccs ? admittunt ad-
iectiva, ut "sum domi meae, vivo Athenis tuis". id mera adverbia nun-
quam facerent. nee admittvmt quaecunque adiectiva. ergo non sunt mera
nomina, sed media quaedam inter nomina et adverbia. Donatus et Ser-
vius ncgant ({uofiuo modo dioi nomina: illi suam liabent opinionem, nos
nostram'. propriis oppidoruin nominibus adduntur haec tria nomina
appellativa 'militia, domus, bumus' (Prise. II 674— a), de quorum simili
constructione legitur in Gl. n : 'licet non sint propria nomina, tamen
Roniani utebantur eis tanquam propriis nominibus, (^uia babebant {}uae-
dam loca, quibus appropriabant isla nomina propter speciales actus, qui
fiebant in eis'
1207 sicut nomina localia auctori etiam nomen 'vespera' absolute
in genctivo positum esse videtur in antipbona illa pascbali: 'vespere
autem sabbati, quae lucescit in prima sabbati, venit Maria Magda-
lena' etc. Vulf/. Matth. XXVIII 1 (ex falsa interpretatione illius düfh de
(Saßßdro))' TTJ f7Tiqo)(Sxoi'(rrisic fJiai' (JaßßcciMV x. r. X. cf. Despaut. S40)
1208 n(\. dativus ex vi possessionis, cf. Prise. 2 JSm— 20. — dicit auc-
tor dictionem signifiranlem rem possessam regere posse dativum signi-
ficantem possessorem illius rei mediante verbo substantivo, ut 'liber est
puero'; similiterque dativum regere posse dictionem significantem genus,
i. e. consanguinitalem seu ])rincipium generationis, ut 'pater mihi fuit
Aristarcbus' 1210-1212 dativus ex vi relationis, c ontr arieta tis et
proximitatis. cf. Prise. II 219i9—2i
I
Doctrinale 79
in bilis aut in diis verbalia iuncis eisdem :
sie nobis Christus et amabilis est et amandus.
damnum significans aut utile pone dativo: 1215
hie patri gratus hostique gravis; dare de])es
patri si prosit, illi, quod subtrahis hosti.
istius regimen dabit adquisitio casus:
nobis est passus, qui nobis cuncta creavit;
nobis surrexit, qui nobis Tartara fregit. 1220
verbo saepe duos dabis adquirendo dativos:
haec mihi sunt lucro, sunt nobis cetera damno.
adquisita notes, quibus adquisita notabis.
saepe resolvis in ab: huic visus, visus ab illo.
his praeceptiva quartisve potes dare verba; 1225
iunges, quae fari signant vel significare:
haec tibi clarifico, signo vel denoto, scribo.
erudio, iubeo, doceo, simul instruo, disco
ac introduco debes coniungere quarto;
dum tamen adquiris. decet haec sociare dativis. 1230
VAKIA LECTIO.
1213 iunges ci 1215 pone] iuiig-e Me 1216 debet Mei 1217 illi]
ilhid Fe subtrahis] subtrahit äbMci 1219 cuncta creavit] tartara fregit
PSÄ'6 1220 Tartara fregit] cuncta crcauii L (üenf v. antec.) PS Äd
1222 sunt nobis] L sunt illiP nobis suntß'il/ sunt vobis e2 v. 1222 oni. el
1223 notabis] uideto SAsFMe v. 1225 post v. 1230 colloc, v. sie inutato : His
preceptiua poteris adiungere uerba P 1226 vel] aut P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1213 sq. dativus ex vi actus conversi in habitum. ci\ Prise. II
219id—is 1215 — 1217dativus ex vi acquisitionis specialis, ci'. Prise. II
219i—\2 1218 — 1220 dativus ex vi acquisitionis generalis, cf.
Prise. II 2IS21—BO 1221 — 1223 de duplici dativo: verbum acquisitionis
saepe duos regit dativos, ununi ex natura acquisitionis, alterum ex
natura causac final is. cf. Prise. II 2 24i— 10 1224 Prise. II 15S2\
sq. 2602b sq. 1225—1227 verba praeceptiva et verba dicendi dativum
et accusativuni regere possunt. et dativum quidem significantem illuni.
cui praecipitur vel loquitur, et accusativuni significantem id quod prae-
cipitur vel dicitur 1228—1230 ista verba supra posita, quae ex propria
natura regunt accusativuni, quando acquisitive ponuntur, etiam dativum
regunt, ut ^doceo patri filiimi suum grammaticam'. exempl. Gl. n. cf.
Despaut. 350 sqq.
80 Alexandri de Villa-Dei
obvius atque -vi am, -vio, vae simul, heu qiioqiie iuiigam ;
contigit, evenit, accidit et placet adde dativo,
et übet atque licet, liquet et vacat additur istis.
Accusativi regimen subiungitur istis.
saepe, quod est partis, toti datur et regit illam. 1235
est ibi synodoche: quando faciem nigra dentes
albet; nuda pedes; mulier redimita capillos.
multotiens verbum fert significata duorum ;
voce gerundivi solet unum significari;
accusativos hoc verbum dat tibi binos, 1240
dum manet activum, sed et alter habetur eorum,
qui, si iungatur passivo, non variatur.
infinitivi natura modi sociatur :
VARIA LECTIO.
1231 iungo Me 1232 contigit accidit euenit etc. FAs contiiigit (!)
accidit euenit etc. Me contigit euenit et placet accidit etc. Ä2 datiuis e
1233 illis M 1235 illam] ipsam F 1236 synodoche (sinodoclic sinodoce)
codd. et 62 synecdoclic ei 1237 pedes] pedcm A-6 pede M 1238 verbum
multociens Ä2
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1231 'heu' interiectionis (quam postea v. 1278 accusativum regentem
reperies) cum dativo constructae exemplum afferunt glossatores hoc: 'heu
mihi, (juia incolatus meus prolongatus est' Vulg. x>sfil' CXIX; et additur
in Gl.n: 'ideo auctoritas Laurentii de Valla' (dicentis heu numquam
construi cum dativo) 'non est acceptanda, quia non loquitur in hoc expertus,
sed magis ex voluntatc contradieendi Alexandro, ut contra (juam plurimos
more pomposorum facit, non ex ingenii certitudine' 1232 sq. Frisc. 11
15828— '60 230i sq. 1235 — 1237 accusativus ex vi synecdoches. cf.
Frisc. 11 22011— 221b Despaut. 267 sq. 1238—1242 accusativus duplex
ex vi gerundivi et ex natura propriae significationis. ci. Frisc. 1
39120 — 392b 11 26921 — 270b. — 'verbum habens significata duorum ver-
borum, quorum unum exponitur per gerundium subintellectum (cf. v. 1249),
potest regere duos accusativos, sc. unum significantem rem recipientem,
alterum rem receptam, dum verbum manet activum; sed si activum resol-
vitur in passivum, tunc regit unum illorum verborum, sc. qui significat
rem receptam. exemplum primi: "doceo te grammaticam'*; exemplum
secundi: ''doceris a me grammaticam" ' Gl. n. 1243 — 1252 accusativus
triplex ex natura infinitivi etc. ut supra. (juia talium verborum in-
finitivus, sicut verbum finitum, duos regere potest accusativos, et praeter
illos unum regit ex natura propria, tres habemus accusativos, unum con-
Doctrinale gl
impersonalis tarnen hinc modus excipiatur.
hinc datur exemplum tibi triplex: dico magistrum 1245
discipulos mores placidos de iure docere.
infinitivi natura regit praeeuntem,
doctrinam capiens regitur vi transitionis ;
hocque gerundivum trade ndo die ibi clausum,
cuius vi regitur casus, qui non variatur, 1250
dum per passivi vocem volo dicta resolvi;
aut illic positi regit hunc vis propria verbi.
accusativis data per vim transitionis,
si vox concordet, activa frequenter habebis.
verbo composito casum quandoque locabis, 1255
quem dat componens, ut: vis exire penates?
paenitet et taedet, miseret, pudet et piget, ista
accusativos sibi iungunt et genetivos,
natura primum, sed transitione secundum.
accusansque modo damnansque locatur eodem, 1260
verbaque sumpta foris: Christi bonus ardet amorem.
VARIA LECTIO.
1244 huic *S' 1245 triplex tibi Me 1246 placidos mores Ä2 mores
placido (!) e vv. 1245. 1246 om. Äi 1257 piget et pudet SÄ2Ä3 Pe 1258 sibi
iungunt et genetivos] regunt (!) simul et genitiuos P 1260 modo] loco A%
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
structum a parte ante et duos a parte post. — 'impersonalis' sc. verbi,
quia impersonalis verbi modus infinitivus non regit casum a parte ante,
'exemplum triplex' i. e. triplicis accusativi
1253 sq. accusativus ex vi transitionis: verbum activum, 'si
vox concordet', i. e., si transitive ponatur, frequenter accusativum regit
1255 sq. accusativus verbi absoluti in compositione. — 'vis exire
penates': 'exeo quando est compositum ex duobus integris, sc. ab ex et
eo, tunc regit ablativum; sed quando est compositum ex uno corrupto et
alio integro, sc. ab extra et eo, tunc regit accusativum' Gl. n. exempla
huius verbi transitive constructi inveniuntur ap, Ovid. met. X 51 Verg.
Aen. V 438 XI 750 Terent, Hec. III 3, 18 Vulg. Matth. XXVI 31 all IL
1257 — 1259 de verbis impersonalibus, quae accusativo simul et
genetivo copulantur. cf. P?'isc.II2306—8 23228— 233s. — iidem versus
reperiuntur in Graec. XVI 31sqq, prior repetitur a Despaut. 318 1260 de
verborum actum accusandi vel damnandi significantium simili con-
structione. cf. Prise. II 314i8 326i sq. Despaut. 307 1261 de accusativo
verborum absolutorum 'foris', i. e. transsumptive et metaphorice,
positorum. cf. Prise. II 267i9—23 Despaut. 370
3Ioitumeiita Germaiiiae Paeilagogicri XII Q
t
g2 Alexandri de Villa-Dei
qiiae sine persona sunt atqiie gerundia iungis,
si tarnen a verbo, quod transeat, illa creabis:
Matthaeum legitiir; psalmos erat ante legendum.
postulo, poscOj peto, doceo, rogo, flagito, celo, 1265
exuo cum vestit, monet, induo, calceo, cingo,
accusativos geininos haec verba requirunt.
hunc dant passiva, quem verba volunt ibi clausa,
seu quem vis verbi sibi postulat associari.
qui verbi regitur vi, passivis sociatur. 1270
ornatus verbum spatiique moraeque gubernant
accusativos vocum, quae talia signant:
te vesti tunicam; perges iam milia Septem.
saepe regente caret vitae modus, idque probate:
VAKIA LECTIO.
1262 iunges A2 1264 Matthaeum] Virgiliiini P ante] inde e
1166 calceo] calcio Pe v. 1267 om. Ä^ 1268 ibi] sibi e v. 1270
om. Me 1271 moraeque] mor (seq. ras) Äi mororque Ä2 1273 perges
iam] iam perges ^^Pilf(? pergis iam S 1274 regente] gerente ei idque
probate] atque probatur M
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1262 — 1264 docet auctor verba impersonalia passivae vocis et
gerundia a verbis transitivis descendentia cum accusativo a parte
post construi posse. re vera talis gerund ii eonstructio iam apud veteres
grammaticos occurrit, ut iegendum est mihi Virgilium', 'legendum erit
poet^im, orationem, Carmen' Prise. II 234% 324ii. dicit de hac con-
structione Desyaid. 374: 'Aldus ait optime dici "legendum psalmos est"
etc., nee dicit inusitatum esse nee invenustum'. et Aid. Mannt, ipse affert
Lncretii et Veryilii xer^xm: 'externas quoninm poenas in morte timendum',
'pacemque Troiano a rege petendum'. 1265^1273 de verborum rogandi,
informandi, vestiendi d u p 1 i c i accusativo (cf. vv. 1288 sqq); item de
accusativo verborum ad spatium vel ad mor am pertinentium. — ex.:
de 'peto' : 'si filius petierife patrem suum ovum, numquid dabit ei scorpionem ?'
Vulg. 'experimentis cognitum est barbaros malle Romam petere reges
quam habere' Tacü. sec. Despaut. 387 de 'rogo': 'cum rogo te numnios pro
pignore, non habeo, inquis' Martial. 'de vestio': 'vestivit eum stolam
byssinam' Vulg. de 'calceo': 'calceo te caligas tuas' Vulg. de 'induo':
'induite vos armaturam Dei' Vulg. de 'postulo': 'dedit mihi Dominus pe-
titionem, quam postulavi cum' Vulg. 1274 scj. accusativus absolutus
modum vivendi significans. — 'vive Deum'^ i, e. 'deifice' Gl. n. 'vives
saecula cuncta', i' e. 'aeternaliter' Gl. n., quae etiam affert illud Boethii:
'his asinum vivit', i. e. 'instar vel ad niodum asini'; similiter: 'illa vox
non sonat hominem', cf. Desjwut. 3H2
Doctrinale 83
vir bono, vive Deum, sie vives sa(3Ciihi cuncta. 1275
his obliviscor iunges meminique, recordor;
his iungas iuvat atque decet, delectat, oportet.
o que sibi qiiartum solet, heu quoque, iungere casum.
adde per et similes: per vicos itur ad urbes.
in que notans contra quarto solet esse locata. 1280
huncque gerundivis veteres casum posuere
ut supponentem; quod multorum tenet usus.
saepe regente loci nomen caret, ut Babylonem,
rusque, domum vel militiam rex vadit humumque.
nomina, quae villis sunt appropriata locove, 1285
qui minor est, servant hanc normam; sunt et eisdem
rus et militia, domus ac humus associata.
Ablativorum regimen subiungitur istis.
tres notat esse gradus, qui comparat, inde notabit
VARIA LECTIO.
1275 sie vives] sie uiue F si uiues S 1377 iungas] iunges »S'^3 e
his iuuat atque decet iunges etc. PM 1278 iungere] subdere SÄ^
V. 1278 post 1280 colloc. P 1279 per similesque adde ei 1281 casum
veteres SÄsP w. 1281. 1282 inter vv. 1278. 1279 colloc. ei 1283 re-
gente] gereute ei 1284 vadit] uenit S 1287 associata] associanda Pe
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES,
1216 Prise. II 2962 3 1425. cf.v.ll95 1277 Prtsc.II 230b sq.ib 1278'heu'.
cf. V. 1231 1279 sq. accusativus ex natura prae Position um. praepositio-
nes, quae accusativo casui coniuguntur, enumeratae sunt a Donato 5ö5i3— 16,
a Prisciano II 3620—2%', de singularum vi et signiflcatione disseruit Prise.
II 37i — 142b 1281 sq. auctor dicit antiquos grammaticos accusativum
reddere voluisse suppositum, i. e. subiectum, verbis gerundivis, sc, verbi
personahs activi generis, quae sua quoque aetate multorum grammaticorum
esset opinio. collegerunt enim ex eo, quod secundum Priscianimi I 409i
'gerundia infinitivi vice funguntur', huius autem subiectum accusativo
ponitur, idem cadere in gerundia, ut recte dici posset: 'magistrura Icgen-
dum est Virgilium', i. e. magistrum dignum est legere Virgilium; simi-
liter : 'comedentem habendum est panem', 'syllogizantem ponendum est
terminos'. cf. Gl. n. et lo. lan. in praef. parte III. de eiusmodi falsa
constructione fusius disputare operae pretium duxit Despatit. 369
1283—1287 accusativus loci ab solutus, cf. adn. ad v. 1202 sqq.
1289 — 1293 ablativus ex vi comparationis. cf. Prise. II 222i8—2i.
'sententia textus in virtute est haec, quod omnis comparativus, cuius
positivus regit unum ablativum, potest regere duos ablativos, unum ex
propria virtute, alterum ex virtute positivi' Gl. n.
6*
84 Alexandri de Villa-Dei
multimodum regimen, qui rem discernit aperte: 1290
ditior est auro sapiens Salomone Sibylla.
per magis expone regimenque videbis aperte:
est auro dives regina magis Salomone.
est ablativus demonstrans, quantus habetur
excessus; regit hunc excessum dictio signans: 1295
hoc lignum digitis excedit quatuor illud.
hoc lignum digitis est maius quatuor isto.
remque notans fieri regit id, quo res ea liet:
orator verbis vincit, vir bellicus armis.
mobile mensuram designans addere debes: 1300
longum sex pedibus lignum latumque duobus.
verbum materiam, causam, spatium pretiumve
aut tempus signans ablativos regit herum,
quae praedicta notant, ut: frenum fabricat aere;
ista pudore silet; stadiis sex distat ab urbe; 1305
nocte morans tota panem nummis tribus emit.
nomen eis adiunge, modum quod signat agendi:
accentu plura proferre solemus acute.
saepe potestatis nomen subiungitur istis:
A., rex lerusalem domini dono, ß. salutem. 1310
synodochen iungas, ut vultu virgo decora.
VARIA LECTIO.
1290 multimodis S vv. 1292. 1293 inverso ordine in ei 1294 de-
monstrans] designans ^S' As P 1296 excedit quatuor illud] excedit
({uatuor istud Ä est maius (juatuor isto «S* est in. q. illo P M 1297 est
niaius (juatuor istoj excedit quatuor illud PSM 1299 uincit uerbis A'i
1300 designans mensuram ei 1301 longum etc. lignum] lignum etc.
longum e 1302 i)retiumque ei 1305 silet LM tacet cett. codd.
1306 nummis] solidis e emit] LP emis S aini AMe 1309 subiungitur]
adiungitur yli coniungitur 7^ 1310 dono domini ^li ^42 dono dai (!) M
1311 synodochen (sinodocen) ohin. codd. {rf. v. 1236) voitu P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1294—1297 ablativus ex vi excessus 1298—1310 ablativus ex vi
effectus vel causae: a) causae efficientis instrumentalis (v. 1298 sq.); cf.
Prise. II 270 \^— 22 b) causae formalis vel ex vi mensurne (v. 1300 sq.; cf.
V. 1307 s(j.) c) causae materialis d) causae finalis (v. 1302) e) causae efficientis
[)rincipalis(v. 1309 scj.) 1302 — 1306 ablativus ex vi spatii, pretii, temporis
1311 ablativus ex vi s y ii ecd och es. cf. Prise. I f 221^^—\0
Doctrrnale 85
ornatum subdis: indutus vestibus albis.
toti da partem, subiecto proprietatem,
sed laudem iunge vel virtuperamen utrimque:
vir manibus validis et virgo crinibus albis; 1315
dextra vir fragili vel forma femina turpi.
mobile vel verbum designans proprietatem
sextis construitur, per quos ea significatur,
aut instrumenti vel causae nomina iunge:
cursu festinus; fulget virtute modestus; 1320
est velox pedibus; blande sermone facetiis;
viribus invictus; properat pede; voce benignus.
reque carere notans ablativum regit eius:
ut poena careat, homo purus crimine fiat.
inter et est iuncta tibi dant pronomina quina: 1325
intererit nostra vestraque meaque tuaque
atque sua; normam refert servabit eandem.
plenus, inops casum dant istum sive secundum:
vini vel vino duo dolia plena videto;
pauper, egenus, inops vino vel panis egebit. 1330
dignor cum potior, fungor, vescor, fruor, utor
et careo iungo casu tantummodo sexto.
VARIA LECTIO.
V. 1312 om. ei 1314 utrimque j utrumque S ei utrique e2 1315 et|
uel P post V. 1315 vir forti (fortis M) dextra formaque (forma e) de-
cente puella add. PMei, post v. 1316 add. Ai e2 1316 vel] et P 1319 in-
strumentum e 1320 fulget] subita (I) e v. 1321 om. S 1322 invictus]
est victus ei 1323 remque (!) Me2 ablatiuos P eius] huius M
1324 fiat] uivat SÄsPMe2 1326 tuaque meaque S 1329 videto]
notato P 1330 egebat P 1331 dignor] dignus PMe 1332 et] cum P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1313—1322 ablativus ex vi demonstrationis essentiae. cf. vv.
1141 — 1146 et adn., Prise. II 2 14i5— 20 222a— iQ. — 'sed laudem- utrimque' :
i. e., regimen ablativi semper adiectivum laudis vel vituperationis requirit.
cf. adn. ad vv. 1141—1147 1323 sq. et 1328—1330 ablativus ex vi carentiae
et plenitudinis 1325— 1327 Prise. II159i-g; cf. vv. 1196 sqq. 1331 sq.
ablativus ex vi effectus causae materialis circa quam
86 Alexandri de Villa-Dei
hos casus de, prae, coram sociaeque gubernant.
cum super est pro de, sexto decet hanc sociare.
iste datur casus passivis ab praeeunte: 1335
cernitur hie a me, quandoque videbor ab illo.
vel si susceptum quod signes sive recessum:
sie a te disco libros, a teve recedo.
sunt ablativi plures rectore sohiti:
diseere discipuli debent doctore legente. 1340
atque loci nomen quandoque regente carebit:
Roma, militia vel humo vel rure domoque
rex venit, atque means normam servabit eandem.
servat idem verbum sine motu, dum societur
nomen plurale vel cui sit regula ternae: 1345
qui modo eure canit, Vernone canet vel Abrincis.
ad nomen positum sie saepe relatio het,
ut Romam vado, quae moenibus eminet altis.
quaeris, si possit adiectivum sociari,
ut: debet doctas bonus ire scholaris Athenas. 1350
per quo, qua vel ubi fit quaestio sive per unde:
illuc pergo foras; huc, istuc pergis eoque.
bis intro iungas; hac, illac pone meando;
hie, illic, istic, intus, foris est et ubique;
hinc, illinc, ist ine remeat, foris, intus et inde.
VARIA LECTIO.
1334 hanc) hunc ei 1336 videbor| iiidobar L v. 1336 oni. M,
m. rec. in mg. adscr. F 1337 (iuod| quid iS' signos| signet M 1343 nor-
niani servabit] doctiinani seriiat PMei 1344 societur] sociatur A2 so-
cianius M 1346 canet] canit Se Abrincis] sie sine duhio rotupendinm
ab'cis cod. L resolvenduni est Atbenis cett. codd. et e 1347 sie s.'iepe|
quandoque M 1348 vado Romani PMe 1351 velj per S 1352 i)ergo]
\\\o(!)Pe pergis] iungis £^ 1353 iungas] iunges *S'/'* 3/ ei tT. 1354. 1355 «??-
verso ordine in M 1355 renieas 1*
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1333—1338 ablativus ex natura p r a e p o s i t i 0 n u m. cf. Donat.
36022— S66n P^-isc. II 442a— 563 1339 sq. ablativus absoluius. cf.
Prise, n 22125—2223 1341-1346 ablativas loci absoluius. cf. adn.
ad v. 1202 s()(i. — 'V'erno', opjjiduni (inlliae ad Se(|uanaui situni. 'Abrincae'
hodie 'Avrancbes' 1351—1355 de interrogati vis loci ad verbialibus,
cf. Prise. II 1346—14
Doctrinale 87
Participans, quod in ans vel in ens fit, dicito praesens,
tus vel sus dat praeterituni, rus dusque futurum,
quaere per activa praesens, in rusque futura.
quae dabit activum, dabit haec eadem tibi neutrum.
sunt per passiva tibi cetera significanda. 1360
deponens terna tibi dat, commune quaterna;
lex tarnen est talis, quod, quae caruere supinis,
non possunt recte per rus formare futurum,
in verbi genere quae significatio, quaere;
hinc tibi multimodum credas regimen reserandum. 1365
dum mutat regimen, fit participans tibi nomen,
dum perdit tempus, dum comparat, et sociamus
istis compositum, dum simplex sit tibi verbum.
[Capitulum IX]
Est post praedicta constructio iure locanda.
in geminas species constructio scinditur: illi 1370
transitio debet intransitioque subesse.
cum partes, per quas constat constructio plena,
signant diversa, constructio transeat illa;
VARIA LECTIO.
1356 in ens uel in ans Ai 1357 dant M v. 1359 post v. 1363 colloc. S
1363 recte] rectum PM 1364 genere verbi ei quae significatio] que sit
sigo (siynatio ?) L 1365 reserandum] reserari S 1366 fit] sit P
1367 et sociamus] associamus Me 1370 species] partes Ä^ Pe illi] illis S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1356 — 1368 de participiorum vi et regimine 1364 sq. Prisc. /
54921— 550iQ II 223^— ib 1366— -1368 dicit auctor quatuor uiodis par-
ticipium fieri nomen: a) cum mutat regimen, ut 'amans vini' b) cum
tempus amittit, ut 'acceptus illi' c) cum comparationem assumit, ut 'aman-
tior amantissimus' d) cum participium componitur cum aliqua dictione,
cum qua verbum eins componi non potest, ut 'indoctus innocens'. cf.
Prise. I 55020—5513 568i6— 5692 Despaut. 21, 379 1369 'constructio'
medii atque etiam recentioris aevi grammaticis est debita et com-
munis ordinatio partium orationis (cf. Despaut. 404), sive sec.
Gl. n. 'constructibilium unio ex modis significandi ab intellectu causata'
1370 — 1389 de constructiono transitiva et intransitiva earumque sub-
divisione. cf. Prise. II i 06-24 3223— 2b I 5842—9 Despaut. 404 sq.
88 Alexandri de Villa-Dei
iudicium fit idem tanquam diversa notando.
hanc in membra duo distinguere convenit; eius 1375
sunt species: simplex quae transit quaeque retransit.
est intransitio tibi per praedicta notanda.
per binas species hanc distingues, quia simplex
hanc intransitio pariterque reciproca scindunt.
ecce, per exempla res est tibi notificanda: 1380
hie socium superat, vel Marcum Tulliiis orat.
exorat Marcum Cicero, quod diligat ipsum.
Tullius est Marcus; bos est leo; capra iuvencus.
se regit hie, ego me, tu te, nos diligimus nos.
isti se sociant, vos autem diligitis vos. 1385
actus transitio personarumque notetur.
quando non transit actus, nee passio cuiquam
infertur, nunquam transit constructio plena:
filius Alphaei lacobique Maria quiescunt.
Construe sie: casum, si sit, praepone vocantem; 1390
mox rectum pones; hinc personale locabis
VARIA LECTIO.
1374 fitl Sit SAF post v. 1374 v. 1379 colloc. A2 1378 per
species binas Mei in species binas P 1380 res est tibi] tibi res est
ASP 1383 iuuenca e 1386 notentur A^A^PMe 1389 alfei L
1391 pones] ponis S hinc personale] inpersonale (in i7i ras.) S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1381 exempla de constructione transitiva simplici: a) in qua
constructibilia pertinent ad diversa b) vidcntur pertinoro ad diversa
1382 ex.: de constructione transitiva retransitiva 1383 exempla de
constructione in transitiva: a) in qua constructibilia pertinent ad idem
b) videntur pertinere ad idem 1384 sq. exempla de constructione in-
transitiva reciproca 1386—1389 'duplex est constructio transitiva,
sc. actuum et personarum. constructio transitiva personarum est, quando
actus verbi non transit in rem obli(piam, nee passio videtur alicui inferri,
ut "filius Alphei, Maria lacobi", sive 'quando sine actu fit transitio ab
una persona ad aliam' Gl. n. et Gl. ap. Thitrot. p. 288. — 'lacobique Maria',
i. e. lacobi Minoris mater. 'quiescunt' bic ad complenduin metrum po-
situm est 1390 — 1396 de partium orationis natural i ordinatione. cf.
Prise. II 1ß4i(i—20. — constructio incipit a vocativo, si est in oratione;
tum sccjuitur nominati v us, deinde verbum personale, (juod primo
loco poni debet, si nominativus et vocativus desunt. verbum sequuntur
Doctrinale 89
verbum, quod primo statues, si cetera desint.
tertius hinc casus et quartus saepe sequuntur,
aut verbo subdes adverbia. subde secundum
casum rectori. debet vox praepositiva 1395
praeiungi quarto vel sexto, quem regit illa.
infinitivum personae sive quibusdam
des adiectivis, ut sunt habilis, piger, aptus;
hanc olim pul er am veteres dixere figuram.
verbaque sunt: debet, iubet, audet,vultquepotestque, 1400
nititur et temptat, dignatur, scitque monetque,
incipit et taedet, pudet et piget atque raeretur,
et properat, gaudet, delectat, paenitet, urget,
et parat et discit, decet et licet et solet; adde
quae praedicta notant et quae contraria signant. 1405
addere multa potes quarto casu praeeunte.
quae iunges verbo, iunges etparticipanti.
si generi verbi sua significatio fiat
consona, debetur ipsi constructio verbi;
sed personale supponens rectus habebit. 1410
VARIA LECTIO.
1392 primo] primum M 1396 quarto preiungi SPMe illa] ipsa
SÄsPMe 1398 abilis -S' 1402 piget et pudet SPMe 1404 solet
et licet SPMe 1407 iunges et] iungas et ei 1408 fiet SMe 1409 ipsi]
illi SAiÄsMei
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
adverbia, tum dativus et accusativus. genetivus velquilibet obliquus
casus dictioni regenti postponendus est; item accusativus et ablativus
praepositioni. cf. Despaut. 404
1397—1549 de impedimentis sive ordinatione artificiali
1397—1405 infinitivus verbis finiti modi vv. 1400— 1404 enumeratis et
illis, quae eiusdem vel contrariae significationis sunt, atque etiam ^pulcra
figura' (Prise. II 23 5io) quibusdam nominibus adiectivis postponitur.
cf. Prise. II 22921—23010 227i-i2 235io-u 1406 multa alia verba se-
quitur infinitivus aecusativo praecedente, sc. in constructione accusativi
cum infinitivo. cf. Prise. II 274n—275Q 1407—1410 omnes casus, qui
verbis adiunguntur, etiam participiis addi possunt, si participium eius-
dem significationis est, cuius generis est verbum, a quo descendit, excepto
nomin ativo, qui non reddit suppositum, i. e. subiectum, nisi verbo perso-
nal!, cf. Prise. I 550i—3 II 223Q—ib
90 Alexandri de Villa-Dei
aut ablativi praeeunt rectore soluti,
aut postponuntur, sed vix interseris illos.
appellans verbum substantivumque vel horiim
vim retinens rectum post se qiiandoque locabunt.
est substantivi data significatio verbi 1415
passivis, et saepe solet constr actio tradi.
quis, qualis, quantus, cuius, ciiias, quotus et qiiot,
missa relative, penitiis praeponere debent
obliques verbo; praeiunges missa rogando.
hanc sua iungendi retinent adverbia formam. 1420
quis proprium nomen et quae substantia, quaerit.
si proprium novi, debet substantia quaeri;
qua nota proprio tantum de nomine quaero.
communi per quis etiam de nomine quaeris :
quis bonus est aratro? bos. quis natat aequore? piscis. 1425
quaesitiva pares Optant reddi sibi casus.
cum, quia, dum, donec, quoniam similesque praeibunt;
namque relativi ius implicitum tenuere.
VARIA LECTIO.
1414 rectum post sej post se rectum SPMe2 1417 ouias cuius S
1418 praeponere] premittere *S' 1425 uatat aequore] natat in equore (!) S
1428 namque] iamque L
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
. 1411 sq. exempla: 'magistro legente ])ueii proliciunt', 'civitas adornatur
rege adveniente', 'vix', i. e. raro: 'Petrus coadiuvantibus aliis apostolis
traxit multitudinem piscium' Gl. n. 1413 — 1416 of. adn. ad v. 1077 sq.
exempla : 'sum clericus, vocor Petrus, incedo superbus, ordinor sacerdos,
creor notarius' 1417—1428 oblicjui casus nominum relativ orum et
interrogativorum, simul adverbia, quae ab iis derivantur, et coniunc-
tiones verbis illis, a quibus reguntur, praeponi debent. cf. Desj)ant. 405
1418 'missa relative', i. c. posita r.; cf. gallic. 'mis' 1425 exempla paucis
mutatis petita sunt a Prise. II 23421 'aratrum': 'aratrum corripit paenul-
timam naturaliter; unde in Aurora (Petri Rigae) dicitur super Levitioo:
"nostrae carnis humum crucis hie aratro quasi sulcant'" lo. lan. eundem
versum affert Brev. 'ego video hoc nomen etiam a Sidonio corripi in
laudibus Narbonis: "diversas aratro vias cucurrit". liunc secutus est
Petrarca dicens: "nunc aratrum antiquis insultet moenibus, omnes unus
habet praedas hostis". utut est, opinor aratrum tantum produci' Despaut.
458 1426 'quaesitiva — casus': 'j)er quemcumque casum fit interrogatio,
per eundem fieri debet responsio' Gl. M \\\\o casu quaeris, sie respondere
iuberis' Gl. n.
Doctrinale 91
ciimqiie rolativis de iure viam paret horiim
praecedens, decet obliques quandoque praeire, 1430
cum notat hoc rectus ac obliquus notat illud:
isti subveniant sua mater vel pater eius.
verbum multotiens substantivum petis extra.
mobilis et fixi naturam nosse decebit:
est adiectivum vocis vel significati. 1435
solius est generis adiectivum, variatque
cum numero casum, velut: hie venit una sororum;
est inter fratres bonus aut de fratribus unus.
cum diversorum verbum rectis numerorum
interponatur, utrilibet assimilatur: 1440
sermones summi patris est meditatio iusti.
VARIA LECTIO.
1429 parat SPMe 1431 cum notatl cum tenet SP notat illudl
tenet illud SMei 1432 subueniant superscr. uel subuenient L &ub-
ueniunt Ai A2 62 subuenient A^ subueniat P subueniet SMei mater
sua M 1440 utrilibet] utrolibet S assimilatur] asimulatur *S' associa-
tur As equiparatur PMe
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1429 — 1432 docet antecedens obliqui casus (in exemplo 'isti') no-
minativo vel obliquo casui relativorum pronominalium (in ex. 'sua' vel
'eius', quae ab antiquis grammaticis relativa nuncupabantur; cf. Prise. I
57823 II 21ib 14229 et adn. ad v. 355 sq.), quandoque praeiungi. alia
exempla: 'Petri sui parentes minime recordantur'; 'benedicite domino
omnes angeli eius'; Spätrem sequitur sua proles'; 'Petro libri sui detra-
huntur' Gl.n. 'isti — pater eius': de tali reciprocorum abusu haec anno-
tat Despaut. 407 : 'in reciprocis multi erraverunt aut ipsis ex industria
abusi sunt; in sacris plerumque non observatur debita reciprocatio, ut
patet ex Valla in novum testamentum. locos quos ille notavit, hie subieci'
(sequuntur plus triginta exempla ex Vulg. deprompta) 1433 verbum
Rubstantivum in oratione interdum subintelligitur, ut 'pax vobis' (impe-
dimentum contra regulam: 'hinc personale locabis' v. 1391) 1434 — 1441 re-
gulae congruitatis adiectivi cum substantivo; exceptiones. 'mobilis
et fixi', i. e. adiectivi et substantivi, quorum 'natura' est, ut con-
veniant in gener e et in numero et in casu: 'est adiectivum substan-
tivo sociandum in simili genere, numero, casu similique' Gl.n. 'pdiec-
tivum vocis', ut 'omnis, nullus', et pronomina primitivae speciei, ut 'ille,
iste' ; 'adiectivum significati', ut 'magister, sartor'. 'solius est generis —
casum' (v. 1436 sq.), i.e. adiectivum partitivum cum substantivo convenitin
genere solo, non in numero vel in casu. 'cum di\'ersorum — assimihitur'
(v. 1439 sq.), i. e. verbum substantivum inter nominativos diversorum
92 Alexandri de Villa-Dei
quando relativum generum casus variorum
inter se claudunt, qui rem spectant ad eandem,
per genus hoc poterit utrilibet associari:
est pia stirps lessae, quem Christum credimus esse. 1445
sie adiectivum reperimus saepe locatum:
est coluber facta vel factus mystica virga.
ponere suprema duo non debes sine causa.
occurretque tibi quandoque relatio simplex:
femina, quae clausit vitae portam, reseravit. 1450
ad parteni vocis de iure relatio fiet;
extra saepe tamen quaeres, ad quod referatur:
rex est Carnoti, patriae quae praevalet omni.
saepe relative conformari reperitur
praecedens, illi cum praesidet immediate: 1455
sermonem quem vos audistis, verus habetur.
VARIA LECTIO.
1444 associari) assimilari Mei asimulari >S' equiperari e2 1445 quem]
quam il/6;i 1449 simplex] talis ilf 1447 mystica ^2 mistica cett. codd.
1452 queras SÄ2 e2 queris Me\ 1455 cum superscr. vel cui L cui vis dum S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
numerorum positum utrique nominativo conformari potest, ut patet in
exemplo textus et in hoc Ovidii (art. am. III 222) : 'vestes, quas geritis,
sordida lana fuit'. (impedimentum contra naturam suppositi et appositi.)
. 1442 — 1486 de congruitate relativ i 1442 — 1447 relativum inter
duo substantiva diversorum generum, quae ad idem pertinent, positum
cum u t r 0 q u e convenire potest in genere ; eadem saepe reperitur con-
structio adiectivi sie positi. (impedimentum contra relativum et eins
antecedens et contra naturam adiectivi et substantivi, sc, quando relati-
vum et adiectivum conveniunt cum Substantive sequenti). 1449 sq.
'relatio simplex' sive 'impersonalis' (cf. v. 1493) est, in qua relativum et
eins antecedens non supponunt pro eadem persona vel re, sed pro diver-
sis, i. e., in qua antecedens refert unum appellativinn et relativum aliud,
sie in exemplo textus antecedens refert appellativum 'Mariam', et relati-
vum 'Evam' 1451 — 1453 relativum, quamvis antecedens referre debeat
vocaliter expressum, tamen quandocjue id refert subintellectum, ut in hoc
nomine 'Carnotum' (quod hodie 'Chartres' appellaiur) facile intelligitur
civitas; haec enim comparatur hie ad alias civitates 1454 — 1456 ante-
cedens, si immediate praeiungitur suo relative, huic interdum conformatur
in casu, ut 'urbem (piam statuo, vestra est' Very, Aen. I 573 ; cf. Prise. II
1H7\1, et in exemi)h) textus e Vuhj. lomi. XIV 24 petito: sermonem
quem audistis, non est mens, sed eins, qui misit me, patris'
Doctrinale 93
usu communi tarnen hoc non debet haberi.
invenies iunctum possessivo genetivum,
ut: mea defunctae da molliter ossa cubare.
saepe relativum pro parte refertur ad ipsum, 1460
ut: mea scripta legis, qui sum submotus ad Histrum.
ponis ob id solum praecedens saepe, quod inde
certa relatio fit: tua virga, Deus, baculusque,
ipsa mihi vere praebent solatia vitae.
ad verbum saepe vel ad adiectiva relatum 1465
invenies: fugis aut piger es, mihi quod procul absit.
pro sola voce supponit saepe relatum,
quamvis praecedens supponat significando:
dat Deus aureolam, quod nomen habetur ab auro.
estque relativis praecedens materialis: 1470
nomen equiria sit; nobis placet illa videre.
saepe relativum permutat significatum:
sunt Domini, quae nos fecere, manus crucifixae.
VARIA LECTIO.
1461 legas Jf summotus ^iiS'e histrum ^2 hystrum ^i ystriim
LA2 istrum SP 1463 fit] sit LP deus] tuus Me 1464 mihi]
modo *S' 1465 sepius ad uerbum etc. S ad om. Ai e 1466 piger | puer e
1468 supponit SP 1471 equiria Ai equirria cett codd. sit| fit A^ sie S
1473 nos] uos A^
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1458 — 1461 adiectivum possessivum cum genetivo coniunctum in-
venitur; item relativum referri potest ad genetivum primitivum in
possessivo intellectum. exempla auctor petivit ex Ovidii amor. I 8, 108,
ex Ponto epp. III 4, 91 1462 — 1464 antecedens saepe absolute ponitur,
ut relativum habeat locum in constructione. exemplum depromptum est e
Vulg. psalt. XXII 5: 'virga tua et baculus tuus, ipsa me consolata sunt';
ubi 'virga' est correctio et 'baculus' sustentatio, i. e. misericordia Dei
1467 — ^1471 saepe relativum refert antecedens 'pro sola voce', i. e. ma-
terialiter, non significative et personaliter (exempl. v. 1469). e converso
antecedens ponitur materialiter et relativum significative (ex. v. 1471). —
'equiria' Germ. 'Pferderennen'; cf. Ovid. fast. II 859 1472 sq. 'in exemplo
supra allato 'quae' stat pro divina potestate, cuius est creare, et antece-
dens 'manus' stat pro manibus carnalibus Christi' Gl. n. (vv. 1467—1473 im-
pedimenta contra regulas quasdam logicae)
94 Alexandri de Villa-Dei
et numeriiin mutat: hominem divina potestas
plasmatj eosqiie marem factor creat et mulierem. 1475
invenies positum sine praecedente relatum:
ipsa petenda mihi! Inno de paelice dixit.
flens Magdalena quaerit, si sustulit illum.
indefinite praecedens sive relatum
saepe locas, nulluni designans inde locatum: 1480
cuncta timent hominem, (juia praesidet ille creatis.
et personalem permutat proprietatem,
ut : Domino benedic, aqua, quae caelos super extat.
sed non est nobis imitanda relatio talis.
non das ad vocem quandoque relata, sed ad rem 1485
nominis: est bona gens, Dens est protector eorum.
VARIA LECTIO.
1477 ipsa petenda mihij est add. S seine contra Alexandri ipsius
praece])tum; vide v. 1603 iq. et vv. 2432—2434 1480 locatunij uocatum
SMei 1484 caelos super extat] celis superextat Fe2 oelum siiperastas (!) M
V. 1484 oni. P 1486 nominis] ponis ut M
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1474 sq. 'et creavit Deus lioininem ad iniaginem et similitudinem
suam; ad imaginem Dei creavit illum masculum et femininam creavit eos'
Vuly. genes. I 27. '(juaeritur: quare dicit 'eos' in plurali numero et non in
singulari? solutio : ad significandum (juod Adam et Eva non sunt unum
suppositum, quod tunc esset hermaphroditus' Gl. n. 1476—1478 'ipsa
petenda mihi est; ipsam, si maxima Inno rite vocor, perdani' etc. Ovid.
met. in 263 sq. 'Maria Magdalena flens quaerit ab hortulano: domine,
si tu suslulisti cum, dicito mihi, ubi posuisti cum' Vuly. loan. XX 15
'Maria Magdalena non expressit antecedens, quia propter nimium amorem,
(juod sibi specialissime erat notum, credidit onmibus etiam esse notum;
sed Inno propter nimium odium sive indignationem, (piod sibi specialis-
sime erat notum, non expressit credens hoc omnibus esse notum' Gl.n.
1479—1481 sententia est: 'relativum et antecedens eins saepe ponvmtur
indefinite, i. e. pro natura universali seu communi, et non pro aliquo
determinato supposito' Gl. n. (impedimentum contra regulam logicae.)
'ratio, (jua potest fieri, est, quod relativum et eins antecedens habent con-
venientiam in genere et in numero, et hoc suflicii. grammatico, non autem
logico' Gl. n. 1482 sq. relativum et eius antecedens interdum disconveniunt
in persona, ut in exemplo (e Vuly. Dan. Hl (U) j)etito) 'acpia' est se-
cundae personae et illud relativum '(piae' tertiae i)ersonae. 1485—1491 rela-
tivum (piandocpie refertur ad antecedentis significatum, non ad vocem;
adiectivum eodem modo constructum occurrit. — exemplum v. 148(3 po-
situm reperies apud psalmistam, (pii in V^uly. psalt. CXIII exclamat :
Doctrinale 95
adiectiva modo poni reperiiTiiis eodem:
pars hominum validi turres et moenia scandunt.
sunt adiectivi plurales distribuenti;
huic etiam verbum reperis plurale locatum: 1490
utraque formosae me iudice sunt venerandae.
sed non est nobis constructio congrua talis.
impersonalis fit demonstratio saepe ;
sal monstrans dicis: te misit aquis Eliseus.
aequivalens geminis harum si iungitur uni 1495
dictio, pro reliqua tantummodo debet haberi.
sie visu caecum visu die esse carentem.
quando negativum verbo constructio iungit
obliquum, per non exponere convenit illum,
aut simul exponi debet constructio tota. 1500
VARIA LECTIO.
1490 huic] liinc e 1492 iiobis etc. talis] talis etc. nobis Me
1494 dicis] dicit LS As elyseus L heliseus As
TBSTIMONIA ET EXPLAN ATI ONES.
'domus Israel speravit in Domino; adiutor eonnn et protector eoi'um est'.
alterum exemplum (y. 1488) intellegenduin est de Graecis moenia Troianorum
ascendentibus, tertium (y. 1491) de Paridis iudicio inter lunonem et Palladem
facto. 1493 sq. impersonalis demonstratio dicitur, 'in quaiinum significatur
et simile illi in specie demonstratur' Gl. ii. cf. adn. ad v. 1449 sq. — exemplum
petitum est ex benedictione salis, in qua sacerdos dicens: 'Deus, qui te per
Eliseum prophetam in aquam mitti inssit' etc., innuere vult, 'quod eadem
virtus operetur in sale, quod modo mittit in aquas, quae erat in illo, quod
Eliseus misit in aquas' Gl. n. 1495—1497 sententia est: 'si dietio aequi-
valens duabus dictionibus in significatione iungatur uni illarum dictionum,
tunc debet stare pro reliqua, ut 'caecus' aequivalet istis dictionibus 'carens
visu', et si ftddatur uni illarum, stat solum pro significatione alterius, ut 'caccus
visu'; ibi 'caecus' valet tantum sicut carens' Gl. n. v. 1495. 1496 repe-
tivit Despaut. 393 'regulam Alexandri Theopagitae utilissimam' declarans
1498—1500 sententia est: 'quando obliquus casus negativus construitur
cum verbo a parte post, tunc debet resolvi in obiiquum affirmativum et
in hoc adverbium negandi 'non', aut tota oratio debet resolvi, ita ut ob-
liquus mutetur in nominativum et verbum activum in verbum passivum'
Gl.n. ex.: 'nuUum hominem video', i. e. 'non video uUimi hominem, aut
nullus homo videtur a me'. Gl. M. 'auctor ponit istum modum con-
struendi propter duas regulas sibi invicem repugnanies, quarum vma est
grammaticalis, altera logicalis: grammaticalis est, quod obliquus a parte
post rectus etiam debet a parte post construi; logicalis est, quod negatio
96 Alexandri de Villa-Dei
fiet asymbasma sine recto clausula plena:
me taedet vitii; placet illi iura tueri.
(juaestio fit, si fiat in his constructio duplex:
huic placet esse probo; nobis placet esse peritos.
lungere consimiles debet coniunctio casus; 1505
quam, nisi, praeter quam similem retinent sibi Ibrmam.
actum sive pati signare gerundia possunt
atque supina; per hoc datur his constructio duplex,
si tamen a verbis veniant signantibus actum :
haec delectatur in spectando quasi pulcra. 1510
deque gerundivis, quae sum gerit, esse videtur
quaestio, si triplex illis constructio detur:
presbyter essendi causa vis, clerice, radi;
militis essendi causa precor arma parari;
essendi regem causa me posco iuvari. 1515
VARIA LECTIO.
1501 asimbasma sive asinbasma onin. codd. 1502 illi] isti P iura]
regna S 1506 similem retinent] retinent similem ei talem retinent Se2
1507 possunt] dicis P dicas L 1508 per hec Se his] hie S 1510 pulchra
SAs pulera cett codd. 1513 presbiter vel prespiter codd.
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
negans debet poni ante verbum; et propter coneordiam istarum regularum
debet obliquus resolvi, ut negatio praecedat verbum et obliquus sequatur,
ut ufrique satisfiat' Gl. n.
1501 — 1504 de constructione verborum impersonalium. — 'asym-
basma': 'dieitur ab a, quod est sine, et sin, quod est con, et basis, quasi
sine fundamento'. Gl. M Gl. n. cf. Despaut. 405. 'quando ex duobus obli-
quis constructio fit, d(Sv^ßa^a^ id est incongruitatem, dicebant (stoici),
ut: placet mihi venire ad te' p7'isc. II 21l2h sq. 'nobis placet esse peritos':
'quaeritur, utrum ista oratio sit congrua? solutio; non est simplex congrua,
sed admittitur propter facilem subintellectionem alicuius accusativi, ut sit
sensus: placet nobis vos (immo nos) esse peritos, sicut etiam habetur
loannis primo: "dedit eis potestatem filios Dei üeri"' Gl.n. 1507 — 1518 de
constructione verborum grundiorum et supinorum. q{. Prise. 1 4412— 4t
412id 413i—i9 426i—'6 II 2307— lo 278i—6. — si a verbis derivantur activis,
duplex illis significatio, sc. activa et passiva, ideoque duplex constructio
est. exempla: 'quis talia fando — temperet a lacrimis' Ver(/. Aen. II 6
'frigidus in pratis cantando runq)itur anguis' Verg. ecl. VIII 71 'fando
aliquid si forte tuas pervenit ad aures Belidae nomen' Very. Aen. II 81. —
'deque gerundivis, quae sum gerit' etc. (v. 1511 — 1515) legitur apud
Doctrinale 97
infinitivo priraum distingue supinum
atque gerimdivis primis suprema supina,
si iungam verbo, per quod motum tibi signo.
fiet de voce sermo quandoque per ipsam;
materialiter hanc ibi dices esse tenendam; 1520
casus per voces confundis materiales.
vox, cuiiis pars est apponens praepositiva
VARIA LECTIO.
1519 ipsam] illam e 1520 ibi dices] tibi dices A'6 e-i dices ibi ei
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
Augustinum K. V 4942b sq : 'docti quidam temporis recentioris, cum
haberent necessitatem, magna et divina quaedam interpretandi explican-
dique, et essendi et essendo et essendum et essen s dixeriuit'.
et Despauterius 376 dicit: 'essendi, do, dum Valla barbara esse dicit;
Cicero tarnen essendi dixit, nisi Gellius mendosus sit libro XVIII. 7, ubi
de hoc nomine contio agit, dicit Tullium dixisse in oratione contra
contionem Q; Metelli: "essendi in contione concursus est populi factus".
sensus est: concursus populi essendi in contione factus est, i. e., ut
esset in contione'. — 'quaestio si triplex illis constructio detur': 'ideo non
solvitur ab auctore, quod de istis quaestionibus sunt variae opiniones;
sed secundum Senecam in dubiis non est diffiniendum, sed suspensivam
tenere sententiam' Gl. n.
1516 'infinitivo primum distingue supinum' etc.: 'primum supinum
eo differt ab infinitivo , quod construitur cum verbo importante mo-
tum ad locum, ut "vado lectum", sed non infinitivus; ultimum supinum
autem difiert a primo gerundio, i. e. in i terminato, quod ultimum supinum
construitur cum verbo importante motum de loco, ut "venio lectu", i. e.
de loco in quo legi, non autem tale gerundium' Gl. n. porro de
eiusmodi constructione supini in u terminati in Gl. n. haec adduntur:
'quamvis secundum communem opinionem grammaticorum congrue con-
struatur cum verbo importante motum de loco, tamen magis ornate con-
struitur cum nominibus adiectivis secundum intentionem oratorum etpoe-
tannn. omnis enim nostra latinitas sumitur a primis grammaticis, praecipue
a poetis; sed in illa poetica scientia non reperitur ultimum supinum con-
structum cum verbo importante motum de loco, sed semper cum nomini-
bus adiectivus, ut ponit Virgilius et alii, ut "iucundum auditu"; ibi auditu
est nomen substantivum ablativi casus.' cf. etiam Prise. II 454iq—21
1519 — 1521 'dictio materialiter posita pro sola voce et non pro re
est indeclinabilis per omnes casus, ut: homo dictio dissyllaba' Gl. n.
1522—1530 de constructione praepositionum. — 'de post fetantes': 'et
elegit Daniel servum suum et sustulit eum de gregibus ovium, de post
fetantes accepit eum' Vulg. psalt. LXXVII 70. de tali diversarum prae-
positionum coniunctione legimus in Quaest. gramm. cod. Bern. K. Suppl.
CIV: 'licet Donatus dicat: separatae praepositiones separatis praeposi-
7
Monuineuta Geriniiuiae Paedagogica XJI •
98 Alexandri de Villa-Dei
una potest alii sociari praepositivae :
de post fetantes; de sub pede; de prope fontes.
in, sub, -ter vel -tus dant quartum, dum sociamus 1525
verbo signanti motum vel participanti;
de motu dici credas tamen exteriori.
si non designo tibi motum, construe sexto.
in campo curro, si sis, bene dicis, in illo;
si sis exterius, in camp um sit tibi cursus. 1530
iungere non poterit coniunctio mobile fixe;
iungit diversa coniunctio significata.
VARIA l.ECTIO.
1524 fontes] montes ei 1528 niotum tibi S 1529 si] cum (con)
LA2 si sis bene] bene si sis S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
tionibus non cohaerent (Donat. K. 391i9), divina tamen Scriptura post-
ponens talia plerumque praepositioni praepositionem iimgit, ut est illud:
''aut certe de super terram eripias me" et "de sub cuius pede", similiter
"de post fetantes"'. nonnulla alia exempla hie afferam: 'et disperdam
qui avertuntur de post tergum Domini' Vul(/. Sophon. I 6 'deleam
nomen eins de sub coelo' Deiä. IX 14 'secutae sunt eum turbae multae
de Galilea et de trans lordanem' Matth. IV 25 'et exsurgens Esdras
ab ante atrium templi' etc. Esd?\ II 9, 1] hie modus construendi a
glossatoribus vulgo per subintellectionem accusativi vel ablativi loci vel
temporis explicatur, ut 'vado ad prope scholas', i. e. ad locum prope
schölas, ievavi hoc de sub pedibus', i. e. de loco sub pedibus, 'Joannes
studuit Coloniae de post pascha usque nunc', i. e. de tempore post pascha.
ccterum ex tali praepositionum coniunctione, quam quidem passim iani
apud antiquiorob scriptores invenies, (ut 'de sub' apud Senecam, contr. I 3,
11, ap. Veget. art. vet. II 19, 2\ cf. Neue II 787) linguarum, quae a latina
originem ducunt, haud paucas praepositioues ortas esse animadvertendum
est: sie 'depuis' ex 'de post', 'dessous' ex 'de sub', 'dessus' ex 'de supra',
'avant', ital. 'avanti' ex 'ab ante', 'd'entre', ital. 'dentro' ex 'de inter, intra',
'd'outre' [-mer] ex 'de ultra' [mare]
1525 -1530 de utriusque casus praepositionibus vide Donat. 3902S
39 1q, Prise. II ö3u. — ö5io. — 'subtus nunquam dicimus' Cledon. K. V 26b.
contra: 'subtus est, quod demissum altius non contingitur (tangitur)'
Agroec. K VII 12322 Beriet l. e. 290m Alhin. L c. 310\o 'subtus non exigit
cnsuiri' lo. lan. — 'si non dosigno tibi motum' (v. 1528), sc. cxtcriorem, i e.
'qui inchoatur ab uno loco et torminatur in alio' Gl. n. 1531 sq. con-
iunctio 'mol)ile', i. e. adiectivum, non potest coniungere 'fixo', i. e. sub-
staiiti\o, (jui:i couiniicl io (IJNcrsa significata copulat
Doctrinale 99
quaeris, si liceat voces coniungere binas
per vel sive per et solam vei non mediante,
cum voces fuerint tales, quod significato 1535
unius alteriiis comprendis significatum.
recte dicetur: homo grammaticus similesque.
et parti iunctum debes restringere totiim;
id solum praesta, quod pars non denotat illa.
inde potest quaeri, si possit idem sibi iungi, 1540
aut si iungatur quod adesse nequit vel abesse.
si iungas recte, facies quam participare:
concesso, quod tu melior sis quam Plato, recte
concludes: ergo Plato participat bonitate.
deque relativis logicae sit regula talis: 1545
quando relatio fit extrinseca, debet eidem
dictio subiungi, quae rem determinat eius;
cumque relatio fit intrinseca, nil petit addi
plurali numero: similes sunt, quos ego cerno.
VAKIA LECTIO
1535 tales fuerint P 1539 illa] ista e 1542 facias S 1543 con-
ccdo e 1544 concludas Ai concludens (l) A\ vv. 1543. 1544 om. S
post V. 1544 est alius quam tu uir tullius ergo uir es tu add. P 1545 sit]
fit SÄ%P 1547 determinet Pe 1548 petit] decet P 1549 ego L
ibi cett. codd. et ei tibi e2
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1533— -1539 cum duae voces ita se habent, ut significatio unius com
prehendatur sub significatione alterius, ut 'hemo' et 'grammaticus', 'animal'
et 'homo', sine coniunctione ligantur; si coniunctio copulativa vel disiunctiva
interponitur, 'totum' sive magis commune restringitur et 'id solum' amplecti-
tur, quod 'pars' sive minus commune non significat, ut si 'homo' forte ponatur
pro 'rustico' et 'grammaticus' pro 'docto' 1540 S({. quaeritur liceatne con-
iunctionem poni inter dictiones idem significantes, ut sunt 'Marcus Tullius',
vel inter dictiones, quarum una non potest alteri adesse, ut 'homo' et
'asinus', aut abesse, ut 'homo' et 'risibile'; de quibus quaestionibus glossa-
tores multa verba faciunt 1542^1544 coniunctio 'quam' subiecta unire
debet, quae in proprietate aliqua conveniunt 1545 — 1549 de relatione
logica. quando relatio 'extrinseca' fit, relativo correlativum, quod ipsum
specificat, addi debet, ut 'iste est similis illi' vel 'illis', pluraliter 'isti sunt
similes illi' vel 'illis'; sed cum relatio fit 'intrinseca', et relativum et cor-
relativum includuntur in una dictione pluralis numeri, ut 'similes sunt,
quos ego cerno', i. e. iste est similis illi.
7*
100 Alexandri de Villa-Dei
(PARS III)
[Capitiilum X]
Pandere proposui per versus syllaba quaeque 1550
quanta sit, et pauca proponam congrua metris.
quae doctrina licet non sit penitus generalis,
proderit ipsa tarnen pueris; si lectio detur,
per se miilta scient, et doctor pace fruetur.
multotiens aliquas, quas dat tibi regula longas 1555
sive breves, metri gravitas cogit variari.
Graecaque nunc nostro, nunc more suo variantur.
ad placitum poni propriorum multa notavi.
cum sim Christicola, normam non est mihi cura
de propriis facere, quae gentiles posuere. 1560
Distinxere pedes antiqua poemata plures.
sex partita modis satis est divisio nobis:
dactylus et spondous, exinde trocheus, anapestus,
iambus cum tribracho possunt praecedere metro.
dactylus ex longa brevibusque duabus habetur. 1565
dicitur ex longis spende us constare duabus.
syllaba bina, trocheu, constat tibi, longa brevisque.
productam brevibus subdes, anapeste, duabus.
terna brevis tribracho, iambo brevis insita longae.
syllaba, quae brevis est, unum tempus tenet, in quo 1570
profertur; longae spatium debes geminare.
sie cuiusque pedis quot tempora sint, numerabis.
versibus hexametris semper debet pede poni
dactylus in quinto; sextum nunquam retinebit.
in pedibus primis hunc spondeumve locabis. 1575
VARIA LECTIO.
1556 oogit gravitas Me 1558 nnilta| plura M 1563 daptilus L
sie p.tiatn all. 11. daotihis rett. cocld. et] out. Se 1564 tribraco codd.
]iraoco(loro| suorodoro M 1567 tibi oonslat c sillaba l)ina datiir troelieo (!)
tibi cfc. I* 1571 spaliiim (b'bcs gcMiinart'] debes spaoiiini g. A\ AsMc diio
tompora dicimus esse P 1572 sint] sunt. *S'il/ 1573 cxainotris codd.
1574 iiuiKpiaui sextum /*('
Doctrinale 101
omnes spondeo donare potes nisi quintum.
sedes nulla datur praeterquam sexta trocheo.
quarta pentametri quintave locas anapestum.
pentametri tribracho sedes patet ultima tantum.
iambo vel nulla, vel tantum tertia detur. 1580
forte sibi sedem tribrachus dare posset eandem.
et proceleumaticum posuit quandoque vetustas,
hunc nullus ponit; brevibus sonat ille quaternis.
Quinae vocales sunt: a prior eque secunda,
i succedit eis, o quarta sit uque suprema. 1585
omnis praeter eas tibi litera consona fiet.
mutae sunt b c d vel f vel g k p q t.
sunt 1 et r vere liquidae, quia saepe liquescvmt;
m simul nque vel s liquidas quandoque locamus.
s nunquam, sed n mque prius, nunc neutra liquescit. 1590
consona bina per i die saepe per uque notari;
hoc quando fuerit, vocum sonus ipse docebit.
vocali praeiungitur u non consona vimque
perdit, et hoc suavis, queror aut aqua, lingua probabit.
nam diphthongus ab u nostro non inchoat usu. 1595
mosque modernus habet quandoque, quod s praeeunte
syllaba dividitur; tunc u vocalis habetur,
versificatores h pro nulla reputabunt.
dum teneant iotam vocales undique clausam,
consona iota duplex, duplices x zetaque fiunt. 1600
simpla tarnen zeta reperitur, ut est perizoma;
VARIA LECTIO.
1577 datur] patet As 1581 possit e 1583 hunc] nunc PAs e
1586 consona litera S fiat L 1587 vel f vel g k] uel f g uel k AI mute
sunt nouem bcdfgkpqtPe 1588 licjuide uere L 1589 locamus]
vocamus S e post v. 1590 te sonus erudiet j uel v dum (cum S) con-
sona fiet add. P, post r. 1592 (uJd. S 1594 probabunt Me 1595 dypton-
gus S diptongus cett. codd. r. 1595 'post v. 1597 coUöc. Me 1600 fient
SP 1601 simpla tarnen zeta] simplex zeta tamen fii. ree. rorr. S, hahent
Me est Olli, e
TESTIMONIA ET EXPLANATIÜNES.
1591 sq. cf. Prise. 1 13ii—142i 1598 Prise. 1 1220— 13io 352^—36io
102 Alexandri de Villa-Dei
iotaque composita siniplex est saepe reperta.
dictio vocali finita vel m, sibi subdi
versu vocalem nunquam perinittit eodem.
syllaba, quae binas vocales vim retinentes 1605
continet, est longa diphtliongo: sie probat aura.
quando vocalem duo consona iuncta sequuntur
aut unum duplex, producit eam positura.
sed cum finitur vocali dictio curta,
consona, quae subeunt, non hanc producere possunt. 1610
si faciat curta vocali syllaba finem
mutaque cum liquida vocem subeant in eandem,
ex vi naturae propria licet hanc breviare,
et propter mutam liquidamque potes dare longam.
e, de, prae vel se componens non breviabis, 1615
sed vocalis eas poterit breviare sequela.
reicio, refert = distat dant re tibi longam;
corripies aliis, nisi duplex consona subsit.
bis, bi breves dantur, nisi consona bina sequatur.
in derivatis sua quae sit origo, notetis, 1020
qua fiat parte descensus apertior inde,
ut moveo, motum, motabile, sive movendum,
et quae vocalis in origine quantaque mansit.
nam derivatum tantam servare decebit,
subdita vocali si consona non moveatur. 1625
vocalem saepe nova consona dat variare:
VARIA LECTIO.
1606 ditongo L diptongo vel dyptoiigo cett. codd. 1607 secuntur
PA2AS aura] aula e rr. 1609. 1610 om. L 1611 faciet e 1612 sub-
eunt e 1613 propriae ei breviare] variare e 1614 liquidamue SPMe
1617 re dant A^ 1618 corripias P 1619 sequantur A1A2 e 1620 deri-
\müui&(0 Me 1621 liet SPAse 1622 movendus M 1624 nam-
que (!) e v. 1626 post v. 1628 colloc. P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1603 s(i. olisio et ecthlipsis, quae vocantur, ab auctore Doctrinalis
severe interdieuntur; of. v. 2432 sqq. iam Isidnrns efym. II 19 praescribit:
'fugienda est et oonsonans m illisa vocalil)Us'. contra haee Despaid. 427
1616 exempl.: 'nee tota tarnen ille prior praeeunte cariua' Verg. Aen. V 186
i
Doctrinale 103
mobilis ex moveo datur et mutatur ab illo.
excipienda suae ponentur in ordine norraae.
hoc de compositis teneas, qiiod sit tibi tanta
vocalis, quantam servabit dictio simplex. 1630
si mutes etiam vocalem, norma tenebit,
consona dum maneat in siniplice subdita voce.
excipienda locis, quibus est opus, excipiemus.
omnia praeter ita pones disyllaba longa.
quae breviant geminae vocales deine, bibitque 1635
et dedit atque fidit, scidit et stetit et tulit, haec sex.
praeteritum gern in ans primani facit hanc breviari,
estque secunda brevis; tarnen ununi caedoque demis.
praeteritis plusquamperfectis atque futuris
coniunctivorum lex servit praeteritorum. 1640
haec in passive sunt tempora iuncta supino;
normam praesentis per cetera tempora ducis.
participans socia praesens in dusque futura.
debent consimilem servare gerundia legem.
longa supina dabis disyllaba; sed breviabis 1645
qui. si. ci. sa. li. i. da. ru. sta. ra. ; deque supinis
orta sequuntur ea, sit staturus tamen extra,
nee patrem sequitur ambitus, si moveatur.
quod fit in us vel in o, vel in or verbale vel in rix,
VARIA LECTIO.
vv. 1627. 1628 inverso ordine exhihet M 1628 ponantur M
V. 1628 om. S 1629 haec e 1630 quaiita (!) e 1632 dum] si e
1633 excipiemus] excipiantur SPM excipientur e excipiendis Ai
1634 dissillaba codd. 1636 stetit et tulit] tulit et stetit e post
V. 1638 atque pedo (!) add. e 1640 seruit lex SP e 1642 ducis]
diois FMe2 dices ei 1645 disillaba Ai dissillaba cett. codd. 1646 si.
ci.] ci si PA2S sta. ra] ra sta. SPM 1647 staturus sit M 1649 rix]
trix S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1635 sq. excipiuntur ea praeterita disyllaba, quae vocalem ante
vocalem habent, ut 'lui plui', et illa sex praeterita in textu posita
1638 'unum', sc. praet. 'pepedi' 1646 'qui-tum si-tum ci-tum sa-tum
i-tum da-tum ru-tum sta-tum ra-tum' 1647 'staturus' Prise. I 125i
1648 'patrem', i. e. verbum primitivum, 'si moveatur', i. e. si adiectivum est
104 Alexandri de Villa-Dei
participans quoqiie praeteritiim per riisque futurum 1650
ad nonnam debent se contbrmare supini.
vi tum dante praeit vocalis non breviata;
qui. si. ci. sa. li. i. cog. ag. demis et inde creata.
qui rectos superant, obliquos crescere dices.
a pluralis et e crementum protrahit o que ; 1655
i vel u cremento breviare iubemus eodem:
sunt testes (Quorum, (juarum, rerum manibusque
et verubus, rebus, dominabus sive duobus.
verbum, personam quod habet superare secundam
primi praesentis, crescens hac arte notabis. 1660
debet ad activi praesens haec norma referri,
et si non habeat, activum fingere debes.
a crescens verbuni producere debet ubique.
ex do fit a brevis cum primae compositivis.
e, nisi cum subit r, debes producere semper; 1665
cum subit r, curtam dant plurima, plurima longam.
in sum sive fero crementa velimcpie notato,
ac edo discutias modo longans et modo curtans.
onme lego praesens breviat quartique secunda.
VARIA LECTIO.
1650 participis ei 1651 se conformare] sie conformaro 7^ secum
formare (^.V e 1653 ([ui. si ei sa li i demantiir et inde creata ei 1654 rectos]
rectum S dices] dicas e 1657 (pianiin (pionmi SAn (inoruiu rerum
quarum V uianibusue M 1660 nolabisj locabis M 1661 adj in AI
1664 fit breuis a AFMe 1668 ac in edo omissis iis qnae seq. M ac-
cedo (!) omissis reliquis e discuties modo longans P discutias modo
longas et modo curtas *S' 1669 secunda] secundum e
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1653 'cog-nitum ag-nitum'; derivata: 'in(iuitum desitum concitum insi-
tum' etc. 1655 — 1681 de crementis, quae dicebantur (cf. Bespaitf 4G7),
in nomin ib US (!t in verbis 1663 'ubique', i. e. in omni coniugatione,
ut 'amamus doceamus legamus audiannis' 1665 u( 'amemiis docemus
legiMuus audiemus' 1666 'curtaur. ut 'legerem amavero'; 'longam', ut
'ameiis' vel 'amere', 'docerem' cf. quae se(iuuntur 1669 'omne lego',
i. e., 'omne veri)um tertiae coniugationis breviat i)raesens t(^mpus, in quo
babetur e sui)('r r, ut in o])tativo modo: utinam legerem, et breviat "se-
cunda" tcMupora "(|uaiti"', i. e. coniunctivi modi, sc. praeteritum imperfec-
tum : cum legerem" etc. Gl. n.
Doctrinale 105
longum passivü reris vel rere notato. 1670
plusquamperfectum per quamlibet est breviandum.
in coniunctivo duo tempora ciirta notato.
curta fit in prima beris et bere sive secunda.
e verbum crescens alibi producit ubique.
i tibi producit quartae crescentia prima. 1675
omni praeterito reperimus imus breviando,
inque velim produc crementa priora vel in sim.
i brevias aliis, si non u consona subsit.
o verbum crescens producit et u breviabit.
has per crementa normas disyllaba serva; 1680
sed tamen has omnes die ad medias speciales.
compositum partis retinens i fine prioris
hanc breviat mediis, sicut tubicen; sed ibidem
excipies, iungetur ei tibicen, ubique.
ex di compositum produc; sed deme disertus, 1685
et, quae componis ex Graeco, curta locabis.
vocalis brevis est alia subeunte; sed inde
demi plura queunt, ut dius diaque, dium,
et fio, cum sit disyllaba vox, breviatque
cum polysyllaba fit: fiet probat hoc fieretque. 1690
VARIA. LECTIO.
1670 longam e passiuo longa reris uel rere notatur P 1671 bre-
uiatum ^S* vv 1671. 1672 inverso ordine in Äi A2 1673 fit] sit P
et] uel SPe sive 0)n. SPe 1676 reperitiir SÄ imus] in us (!) e
1678 breuies ei subsit] subdit ei 1679 crescens uerbum P A3 Me
1680 dissillaba codd. 1681 omnes] normas e post v. 1681 crescere
uocalem die que petit additionem add. P 1683 breviat mediis] mediis
breuia (!) P brevias (!) mediis e 1684 iungatur M 1685 disertum Pe
1686 compones M locabis] notabis P 1688 queunt] volunt M
1689 breuiaque M 1690 polisillaba codd. fit] sit PA%Me
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1672 'duo tempora', i e. praeteritum perfectum et futurum coniunc-
tivi (cf. Prise. I 41'62b—28 Serv. in Donat. 411m-ss), ut 'amaverim' et
'amavero' 1674 ut 'ameris doceris legeris audieris' etc. 1675 'cres-
centia prima' sive 'crementa priora', ut audTmus audTstis', ad differentiam
ciementorum secundorum, ut 'audivimus', in quibus ubique i brevis
reperitur, 'si non u consona subsit' (v. 1678), ut 'amavistis audivistis' etc.
1679 'amatöte, volümus possiimus'
106 Alexandri de Villa-Dei
e super i longam dat declinatio quinta,
quando vocalis praeit e; sed eam breviabis,
consona si praeeat: die ergo rei, speciei.
Graecaqiie iiingantur, qiiae longa frequenter habentur.
i super a propriis raro breviatur Hebraeis. 1695
ut tua metra petunt, dabitur genetivus in ins;
corripis alterius, semper producis alius.
tenditur Eons, aer, platea, chorea.
vocalem mediae breviant, si niuta sequatur
cum liquida; tarnen hanc productam pone brevemque. 1700
longa sit adiutrix, Octobris, nomen in atrix.
cum chiragra podagram quidam breviant, alii non.
Ante b corripis a, sicut scabo sive scabellum
et stabilis, stabulum, dabo vel labo sive flabellum
VARIA LECTIO.
1693 rei] spei M 1694 iungeiitur M 1695 ebreis A\ hebreis cett.
codd. 1697 producis semper S 1698 corea platea S 1699 breuiant
medie M 1701 sit] fit Se 1702 eyragra vel ciragra codd. 1703 corripis a]
fit brevis a e scabellum] scabella SPM
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1694 auctor dicere vult in dictionibus Graecis vocalem ante vocalem
frequenter productam inveniri, ut 'Medea' 1698 'platea' cf. v. 1768
1702 'chiragra podägra' : 'nodosa corpus nolis prohibere chiragra' Horat.
epist. 1 1, 31 cf, id. sat. II 7, 15 Pers. V 58 'podagra chiragraque secatur'
Marl. 1X92, 9 cf. id. 1 98 'podagra, chiragra communem habent' Bebet. —
hie non praetermittendum arbitror in omnibus illis locis pro scriptura 'chira-
gra*, quam priores editiones exhibent, a nostrae aetatis editoribus fere
Omnibus scripturam 'cheragra' receptam esse, scilicet, ut brevis efficeretur
prima syllaba. num illi suo iure id fecerint, viri harum rerum peritiores
diiudicent. equidem, ut de Doctrinalis codicibus atque mcdii aevi glossa-
riis omnino taceam, hoc unum vel maxime memoratu dignum existimo
Acronem granunaticum in illo Iloratii \oco, sat. II 7, 15, evidenter legisse
'chiragra', non 'cheragra'. vide Acronis et Porphyr, comm. in Horat. ed.
Ilauthal, vol. II S26 1703 'scabellum' a Thuroto 434 falso enume-
ratur inter dictiones ab usu Latino alienas. cf. Georges. 1704 'flabellum':
'illud unde muscas abiginms' Osb. Pan. 240 'muscarium, sc. cum quo
muscas abigimus' Hity., lo. lun. cf. Gl. n., Du Caruje. de prima huius voca-
buli 8yllal)a correpta haec exem])la afl'ert Despauterius: 'Ovid. in III. amo-
rum : "quod faciunt nostra mota llabclla manu", idem in I. de arte: "pro-
fuit et tenui ventos movisse flabello"', quos quidem versus investigare
examinareque mihi non iicuit. ceterum cf. Lachmann. Lucr. II 394
Doctrinale 107
et labor; hinc demas labi vel fabula, flabam, 1705
scabidus et tabes et stabam, pabula, labes
et fabor, strabo nabamque simul sociabo;
fabellam varies.
a c brevis: probat hoc acer arbor, acerbus, acesco.
cum b praeit vel p, produc; sed deme paciscor 1710
et placet et baculiis, spatium, braches; estque morandus
hie acer, Thracus, facundus, machina, Dacus,
graculus addatur; sed iacinthus variatur.
a d corripies: tibi sint gradus et vada testes.
excipitur radix et clades, suadeo, spadix, 1715
trado, traduco, Gradivus radoque, vado
et Gades.
VARIA LECTIO.
1705 demam Pe 1707 fabar PM strabo] stabo e 1708 potius
producere temptes add. lo, Garl. (Ar) potius producere debes m. rec.
add. S, habet e fabula nostra monet add. Ä2 1709 acerbus
acesco] acetus acesso e 1710 vel] aut e sed deme] breuiaque P
1711 brachos estque morandus] bracosque (!) morandus AsLPM bracos
est breuiandum e 1712 Thracus etc. Dacus] dacus etc. tracus M vv. 1712.
1713 inverso ordtne w e 1713 jtu?intus sive jacinctus omn» codd. et e
1716 vadoque rado e 1717 et grates (!) ei addes gadiitina (?)
ponere debes add. lo. Garl. (Ar) hoc nomen per plurale tenebis (!)
add. e v. 1717 om. M
TESTIMONIA ET EXPLAN ATIONES.
1707 'strabo' : 'luscos et strabos, qui torta luce fruuntur' Aldhelm. ap.
Du Gange s. v. 'strabus\ 'hie Strabo velut ex alto speculator Olympo'
Bapt. Ma7ituan. sec. Despaut. 477 'a sterno dicitur hie strabo nis, qui
oculos habet obliques' lo. lan. ex hac falsa etymologia prima vocis syllaba
contra antiquorum usum producta est 1708 'fabella' : auctorem puto
innuere voluisse primam huius dictionis syllabam corripi, in quantum
est diminutivum a 'faba' (cf. Plaut. Stich. V 4, 8), produci, si diminu-
tivum est a 'fabula' 1711 'braches graece, i. e. breve latine'
lo. lan., Brev. cf. Graec. VIII 35. = ßgdxog ßga^vg. voculam aflert etiam
Sulpit. 1712 'hie acer', i. e. nomen adiectivum, non substantivum; cf.
V. 1709 1713 'graculus' = xogaxiac ycoXoiog, Dohle: 'sed quandum volo
noote nigriorem, formica, pice, graculo, cicada' Mart. 1 115, 4 sq. quare
falso in Georges. Lex. prima syllaba corripitur. cf. etiam Despaut. 479. —
'iacinthus' : 'flos est iacinthus, lapis est iacinthus homoque' lo. lan., Gl. n.
'est homo lacintus, lios, insula, genuna jacintus' Gl. M. cf. v. 657
108 Alexandri de Villa-Dei
est super f brevis a; sit saphirus tarnen extra.
a g brevis: probat ecce sagax; s träges retrahatur,
vagio, Vagina, magalia, stragula, saga; 1720
lagana producit Petrus; indago sociatur.
si p vel f praesit, produc ; sed deme flagellum,
additur huic fragor et fragilis, plaga = rete vel ora.
a super 1 tardant disyllaba; sed calo verbum
ac alit atque mal um, quod mobile, demo palamque 1725
atque phalam, sit deinde Pal es his iuncta phalumque
atque salum = mare.
haec, quibus est crescens genetivus, corripe, sicut
VARIA LECTIO.
1718 est super f brevis a] a super f brevia M saphirus vel safirus omti.
codd. et e tarnen] lapis SAsPMe 1721 producit] produxit SA2AnP
1722 flagella e 1725 deme PAiÄ^ 1726 phalumque] palumque M
phalernum P 1727 mare] auperscr. M, om. et brevies quod nasci de
sale dices add. lo. Garl. (Ar) post 1727 liis que nascuntur pariter
quoque corripiuntur add, e
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1718 'saphirus', cf. vv. 1748. 2106 sq. 1720 'mägalia', vox Punioa,
viles domus Afrorum significans; cf. Vej'g. Aen. I 421 et Serv. in h. l.
1721 'lagana producit Petrus', sc. Riga in carmine, quod inscripsit Aurora:
'lagana lata notant et fratris et hostis amorem^ cf. lo. lan., Brer., Desj)ont.
'ad porri et ciceris refero laganique catinum', Horat. sat. 16, 115, ubi
tamen Despoiiterius cum Nestore et Caljnno 'lachanum' legendum esse
censet. 'lagana simt placentulae quaedam vulgares, quae cum pipere et
liquamine conditae depromi solebant ad coenam moderatam et parahilem'
Acro in Horat l. c. 'laganum est latus et tenuis panis, qui primum in
aqua et postea in oleo frigitur' Isid. etyni. XX 2. 'illa vero', (sc, quae
primum in aqua coquuntur) 'in vulgo dicuntur "crustella", ista' (sc, quae
postea in oleo friguntur) "lasaria"' lo. lan., Brev. 'sunt lati panes sartagine
cocti vel pannekake' GL ap. Thurot. p. 528 et 556^. vocabulum, ex
Graeco Xdyavov depromptum, invcnies etiam in Vnly. ex. XXIX 28
1723 'pläga' = rete vel regio, 'pläga' = vulnus 1724 'cälo verbum' = xaXtö
cuius compositum est "intercalo' = interpono, sed 'cälo' nomen (v. 1729):
'ponere dico calo, sed refert pondera calo' lo. lan., Brev. 'dum te calo,
calo ligniferum vocito' Despaut. 1725 'maluni quod mobile', i. e. adiec-
tivum 1726 'phala, sive 'fala' est 'turris lignea' Gl. M, Pap, lo. lan.
etiam turris rotunda et fastigata in circo, unde Inven. VI 520: 'consulit
ante falas delphinorumque columnas. — 'phalum, i. e. vinum Gl. Ar. glos-
sator 'vinum Falernum' innuere voluisse videtur. alihi vox non occurrit.
in Brev. affertur: 'phalon, graece, latine lignum dicitur'
Doctrinale 109
sal salis atque palus; calo dematur et ales.
quae polysyllaba sunt, brevies; balistaque tolles, 1730
alea, caligo balaenaque, salebra, squalet.
a super m tardant disyllaba quaeque sequuntur ;
sint damus atque fames, chlamys et tarnen ac amo dempta
atque thamos.
quae polysyllaba sunt, brevies; amitto sit extra, 1735
lamina, lamentor, quibus amentum sociabis.
a super n longam faciunt disyllaba; deme
hinc manus atque cano, canis, haec anus addis anasque
ac ana sive phanes.
ni sint a longis, polysyllaba curta locabis; 1740
ganeo dematur.
VARIA LECTIO.
1729 calo dematur et alesj uariat calo longa fit ales M varies
calo longa sit ales e post v. 1730 nomine producto verbum breuiabo
caligo (!) add. S j)ost v. 1731 ad placitum salebras add. P 1732 secun-
tur LPA2AS seqiientur e 1733 sint] sunt AMe chlamys] clamis
codd. et e 1734 mare quod resonat uel quod fit amarum add. lo. Garl (Ar) M
1738 addas Ai 1739 et que deducis ab illis add. lo. Garl. (Ar) S
et (at «2) ana siA^e phanum et quae deducis ab illis add. e 1740 locabis]
notabis APM 1741 ganea add. e hoc est homo luxuriatur add.
lo. Garl. (Ar)
TESTIMONIA ET EXPLANATIONEP.
1729 'sal multi putant corripi, sed citra testimonium' Despaut. 656
1730 'bälista', rectius fortasse 'ballista' (est enim a jj«/lylft)) scribitur 1731 'sa-
lebra' prima syllaba producta auctoritate carere videtur, quamvisetiam Sulpü.
ita doceat. sunt autem 'salebrae' loca asperitate difficilia et impedita, meta-
phorice dilficultates 1734 'thamos' : 'unde ypotamus (hypothamos)' Gl. M
Gl. As 'et mesopotamia' Gl. M 'idem quod mare' Gl. As; cf. appar. crit.
'thamus mensis lulius dicitur' Pap. 'Thamos Sulpitio corripi censetur in
Mela. Tamos est Promontorium quod Taurus attoUit' iJespaut. 486 'tamos
corripitur' Behel. 1736 'ämentum' (proprio 'agimentum') vinculum sive
loramentum est, 'quo media hasta ligatur, ut iaculetur in hostes' Pap.
cf. Verg. Aen. IX 665 et Serv. in h. loc. 'vel dicitur lignum longum
vel funis, cum quo nautae profunditatem aquarum scrutantur' Brev.
1739 'ana' = dvd. — 'phanes' : 'apparere phanes, Epiphania dicitur inde'
Graec. VIII 269 'phanes, i. e. sol, quia quotidie se renovat, ut ait Macro-
bius libro I saturn. et Philelphus in Sent. ///; "hunc veteres divum vates
dixere phaneta.'' sie proprium viri Phanes et appellativum in compositis,
ut Aristophanes' Despaut. 487 1741 'ganeo' = popino', Germ. 'Schlem-
mer'; cf. luvenal. IV 58
110 Alexandri de Villa-Dei
a p brevis, nisi papilio vel vapulo, papo,
Apulus et papa, saphirus, crapula, lap|p]a
map[p]aque cum rapa.
ante q fit brevis a semper nisi compositiva. 1745
ar brevis est, quod arista probat, varicosus aruspex.
excipitur carex ac areo, varica, varix,
area, Narycia vel glarea, pareo, naris,
carica.
produc rus vel ra vel nun: testis tibi carus; 1750
ara Dei; sed ara suis et para dempta parumque.
cum subit s produc disyllaba, sit quasi dempta
et casa sive basis; polysyllaba curta locabis,
caseus excipitur, et basia longa notentur.
a t brevis: nato sit testis, quater atque quaternus 1755
atque statum, Status ac statio, latet; ac retrahatur
VARIA LECTIO.
1744 cum iapyge capadocesque add. lo. Garl. (Ar) 1746 brevis
est] breuies SM 1747 varex As e v. 1747 orn. S 1748 naricia
codd. 1749 o)>i. lo. Garl. (Ar) coniunges add. e 1750 carus tibi
testis PMe 1751 dempta oniti. codd. 1752 a super s produc dissil-
laba etc. P sit] sed S 1754 notantur P 1756 statum] stater Me ac
statio] et st. PM ac retrahatur] et retr. P As
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1743 'sapliirus', cf. vv. 1718. 2106 sq. — 'crapula' ixqaindXri)^ affectio
quaecumque capitis facta ex vino intemperantius hausto. — *lappa',
Germ. 'Klette'; cf. Ovid. epp. ex Ponto II 1, 14 Very. georij. I 153
1744 *mappa': 'mappas antiqui dicebant, quae nunc mantclia dici-
mus' Acron in Horat. .sat. II 4, 81 'manutergium' Gl. n. — 'räpa'
ae et 'rapum* i, Germ. 'Rübe' ; unde dimin. 'räpulum' Horat. ,sat. II 2, 43
1746 'varicosus aruspex' lurenal. II G, 308 1747 'carex', herba, (juac
inter gramina censetur, Germ. 'Riedgras' ; cf. Verf/. geory. III 231 ; de
genere cf. v. 687. — 'värica värix': 'a varus dicta est haec varica et haec
varix, vena intercoxanea, et producit va' lo. lan. 'pedes in diversum fle-
xos varos dicimus, et distortas venas varices' Acron in Horat. sat. II 3, 56.
ex hac falsa derivatione a 'varus', quam etiam Despaut. 475 accepit et
contra Nehrissensem defendit, prima syllaba vocis 'varix' producta est
1748 'Narycia', urbs Locrorum in Italia inf. : cf. Ovid., Verg., Plin.
'glarea' t(M-ra scrupulosa, cpialem litora et ripae liabent; cf. Lucan. IV 302
1749 'Carica', sc. Ileus 1751 ara - 'hara', i. e. stabulum porcorum: 'porcum
nutrit hara, gentilis quem necat ara' lo. lan. 'est hara porcorum brevis,
et noii ara «leorum' Ih'cr. — 'para' = Traö« — 'dempta', supple 'sunt'
J
Doctrinale 1 1 1
vates, Saturnus laternaque, mobile latus,
atria, catholicus; clatros sociare solemus,
quatuor ac fatum naturaque, quatinus, ater.
piatos cum s tat im varies; sed longa locabis 1760
in quibus m super est aut r muta praeeunte.
philosophi mathesim breviant vatesque mathesim.
VARIA LECTIO.
vv. 1758. 1759 inverso ordine in PÄzM vv. 1759. 1760 tnv. ord. in e
1760 locabisl notabis AM 1762 mathesim breviant] breuiant mathesim aS*
mathesim dicunt P Ad
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1758 'catholicus corripitur; auctoritate tarnen Sidonii etecclesiasticorum
poetarum propter tot breves sc invicem consequentes etiam produci potest'
Bebet, cf. Despaut. — 'clatri': 'obiectos caveae valuit si Irangere clatros' Horat.
art. poet. 47 S 1759 'quätuor': lioc numerale primam corripere, sicut quater
(cf. V. 1755), et ubi producta inveniretur, literam t geminatam habere lexi-
cographi vulgo annotant. sed si re vera esset brevis, procul dubio etiam
eiusmodi evidentia reperirentur exempla veterum poetarum, qui sexcen-
ties hac vocula usi sunt semperque primam produxerunt. in his Vergiliiis
et Martialis plus vicies ex hac voce dactylum effecerunt, nee alitcr iuniores
poetae faciendum sibi putarunt, ut luveneus (hist. ev. III 218), Avienus
(perieg.) Sedulius (op. Pasch. I) aliique. quod ad illud attinet, quod quater
primam corripit, non parum sane vocabulorum afferri possunt, quae in
quantitate ab origine sua recedant, ut 'lucerna' a 'lüce' seu 'lüceo' (vide
V. 1942), öfella ab offa (vide v. 189(3 sq.), 'püsillus' a 'püsus' (vide v. 1967),
tegula a tego (vide v. 1782) 1760 'piatos graece-latine, dicitur latum
vel latitudo' lo.Ian. 'plätos' non inveni; cf. v. 1763. — 'stätim': primam sylla-
bam produxerunt Ale. Avitus II 180 Avienus in phaen. Arati 396. cf.
'stätum' et 'stäturus' v. 1646 sq. 1760 sq. 'sed — praeeunte', ut 'mäter
prätum' 1762 'mäthesis mätliesis': recentiores auctores 'matheseos'
vocabulo etiam pro astrologia sive divinatione usi sunt, sicut et eam pro-
fitentes 'mathematicos' appellarunt (ita iam luvenal. XIV 240), et ut
pronuntiatione differentiam statuerent, quando pro disciplina vel doctrina
ponitur, paenultimam, nimirum contra naturam elementi Graeci, corri-
puerunt. unde in plerisque codicibus, sicut etiam in Graec. X 211 et apud
lo. lan., hie versus laudatur: 'scire facit mäthesis, sed divinare mäthesis'.
versus igitur supra allati sensus est hie: 'mäthesis', i. e. scientia quadri-
vialis, et 'mäthesis', i. e. ars divinatoria, primam syllabam corripiunt
itaque a regula priore versu statuta excipiuntur; cf. etiam v. 2044. ceterum
'mäthesis' paenult. corr. etiam pro arte vaticinatoria usurpata interdum
occurrit, ut apud Prndentiuin, qui contra Synmi. II 888 eas artes, quas
daemon inveiierit, recensers dicit: 'involvit mathesi, magicas impellit in
artes' cf. idevi l. c. II 479. sie Apollinaris Sidonius, Panegyr. II dicit:
'percurrit rnnthcHin iiumeris interrogat umbias'
112 Alexandri de Villa-Dei
ut placet est platea vel platea sive platea.
a super u brevias; sed gnavus et avia demas,
gavisus, navis et Mavors pavoque, mavis, 1765
suavis, pravus, item si praesit 1 addita mutae.
Ante b fit brevis e, si noii duo consona praesint;
deformat debet, Ph[o]ebus Thebaeque notentur,
Nebrida, debilitas et Ph[o]ebe [neboque nebam.]
e c brevis: seciis est testis, nisi s[a]ecula, m[o]echus 1770
f[a|ecis: securus, fecundus, Gr[alecia, c[alecus,
pr[a]eco, me-, te-, se-, vecors vel secius, echo,
thecaque longatiir, de quo chirotheca creatur.
VARIA LECTIO.
1764 brevias etc. demas] brevies etc. demes M 1765 navis
etc. mavis] mauis etc. nauis A et Mavors pavoque] mavors pavo quo-
que M 1767 fit brevis e] corripis q L si noii] nisi cum PM praesint]
presunt 3/ 1768 deformat] iv*b' de format ^PJ/ debilitat 6^ Phoebus
Tbebaeque] cebe (!) phebeque 1769 Phoebe] febus P phebes M [ ] in-
clusa oni. ÄiAiS, add. lo. Garl.(Är) LP sint tibi longe add. As nebula
gleba add. Me 1772 vel] et AsM 1773 tecaque et ecbinnus *S' chi-
rotheca] cerotheca AL2 cyroteca vel ciroteca cett. codd. (cf. r. 1702)
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1763 'phitea': 'purae sunt plateae, nihil ut properantibus obstet' Horat.
epist. II 2, 71. haec apud antiquos poetas usitatissima forma erat; recentiorcs
secundum etymologiam {TrXaisla) paenultimam produxerunt; cf. Keller,
Jahr}), f. kl. Phil. 103, 559 ; phltea vero prima producta exemplis auctorum
corpprobata non videtur, licet inveniatur v. 16U8etadmittatur a*SV/^;iY. 1764 *a
super u brevias', ut 'avis avus favor favus pavor etc. 1766 '1 addita mutae',
ut 'clavus flavus' 1768 'deformat', sc. regulam, i. e. contra regulam versu
priore positam est 'debet' (cf. 'cassare' v. 914) ; aut scribendum est cum
(juibusdam codd. 'de format', i. e. prima sjdlaba verbi 'debere' longa est
1769 'Nebrida' hie, ut mihi quidem videtur, nominativus singularis numeri
est, cuius pluralis est 'Nebridae', non accusativus sing, vocis 'nebris', nisi
forte auctorem nulla metri necessitate coactum hoc loco accusativum
nominativis inseruisse putemus. sunt autem 'Nebridae' mulieres, quae
'nebride', i. e. 'veste ex pelle cervi vel lyncis' (Gl. M., lo. lan.) concinnata,
indutae erant, sive Bacchae. cf. Statiuti Theh. II 664 Seneca Oed. v. 438
SiliNs III 395. in Brer. vero legitur: 'nebrida dae, planeta, quae indue-
l)atur tempore sacrificii' 1772 'me. te. se.', sc. 'mecum' etc. 1773 'chiro-
thea': 'uanti (sine dubio Ital. guanti), "i. e. manus theca' Pap. 'manuum
tectura' IIkcj., Io. lan., Osh. Pan. 'designat tegimen utriusque manus
chirotlieca' Graec. X 203. cf. Ys. III 1131 Du Cauije; de (luantitate
primae syllabae vide etiam adn. ad. v. 1702
Doetrinalc 113
ante d protraliis o, si sint disyllaba, sicut
Südes et ijaiedf^t; eedo pro die deinis edoque, 1775
])eö pedis atque pedum, eedriis, (^t polysyllaba curta,
ut sed(U), isH-Mlicus; sed S(ulnliis excipiatur,
seditiotpie siiiiul.
cum subit I', bi-<'vis e; sed eoiiipositiva iiotate.
ante g fit brevis e rego teste legoque tegoque: 1780
excipies reges regiiiaciue, regula, leges,
[ajeger et [Ajegyptiis, legans et tegula, iimges
lajegis et [ajegoeeros.
e super 1 longam fiu^iiint disyllaba, sicut
chele; dcMiio chelyni, velut inde, velinique geluque 1785
<'it(pie iiKvlos, scelus at(iue celer, nielus; et breviabis
quae polysyllaba suut; speluncaque, belua demas,
delil)utus et electrum spelaeai]ue Graecum,
VARIA LECTIO.
1775 tod(.^t et sedes t 1776 et] ae c 1778 et dedalus add. S
eui seditiosus adheret add. lo.Garl.( Ar) cum sediciosus habetur add. 62
1779 notabiis Me 1780 lego teste iegoqno legoque Jy 1781 excipie« i
ex'ji]>iarf rrf!. v,,.///. a e 1782 lea:ai)si le^as A2 S FMe et teguinj ve]
rrguia P iunges L A\ dego <(d.t. codd. et <■■ 1783 cum {ei I^J IVegi iungito
[yi'^^add.Io.irart'^AiAF quae graeca tibi retineto <idd. e2 1784 faciunt
longam L 1785 derue /*yl.-5 1786 ei l)reviabis] ae breviabis Me- ixh-
brouja.bii; A\ 1787 demis Afc
ThlS'i'JMONlA ET EXPLANÄTIONKS.
1776 'pedum', }>acidns ])a8(()nmi lecMiivus; et'. 1 "f:r(/. crl. ]^'Sb 1782 He-
grda', quamvis a Veg" de^iceudat, primam jiroductam liabet; cf. Ovid. Fad. II
587 VI SIC), est autem (ierm. 'Ziegel' 1783 "ac^j^eeros' (codices -it edi-
tiones, cpias m)vi, (uuues habent 'aegloceros' =■- cäyoxfQMC l Latine vulgo 'eapri-
coruus' dieitiu\ (i(n-m. -Steinbock'; cf. Osh.Fari. JOSOraec. VII 32 VIII V2
Brcr., Dief. est quocjue signuiu caeleste; cf, Lucan. IX 537 1785 'ehele'.
vulg<ii I>bir. '<d)elae' forcipes caucrorum et soorpionum"; item pro signo
caelesti apud Verg. fjeoi-g. I 33 1786 'melus': 'aiiimar Gl. M. "taxus'
(Ital 'tasso'. Germ. 'Dacbs'). '<{ui nielus dieitur' Pap, 'quoddarr* animal,
nalli(;e taissoii' GL ap. Tliuroi 431; ^'t- lo.lan. paenultiuiam con-ipieudam
esse censet etiam Sulpii.: producitur autem in hoc versu Ech.: 'audieram
ötrepitum, certans coujprendere melum'. (vocabuhmi non lia])et I)u Cange.)
1787 'quae polys3dlal>H sunt', ut 'elementum elephantus' etc: 1788 'spelaea'
(sing. 'spelacMun" vel 'speleiuu', r;7r^^««oi^) "= speluncae; cf. Serv. in Verg.
ed. X 52 F((/K, I.sid. atyui. XVI 3 lo. lan.
Moniimenta Germaniae P;t*rtagogica XII ö
114 Alexandri de Vilia-Dci
Elysius cum deliciis delubraque iiingam.
e super m brevis est; sed fem i na, semina demam, 1790
demoque producis; sed longis addere debes
8 super m solam, sed correptis emo iungam
ac emio, Themis [extrahe demum, semita, semis],
et cum cremento disyllaba nomina produc;
sed memor atque nemus, pariterque femur breviamus. 1795
e super n longa; sit enim brevis atque fenestra
atque penum, penitus, penetro, penes atque penates
et phrenesis, teneo.
si b vel s t vel u vel g praeiungitur illi,
fit brevis; at venum produci venaque debet, 1800
t[a]enia, t[ajena simul et venor, T[a]enara, senus.
VARIA LECTIO.
1789 iuiigis PMe 1790 semina] seniitn Me deinanil deinas A2
demis P deine Me 1791 producis sed] ])ro(liicis et P produces et Me
1793 Themis ont. P \] inclusu add. lo. Garl.(Är) L iiinges liis demuni
semita setis (!) add. S 1795 bieniabis PAd post t\ 1795 compositiua
notes add. LMe 1796 sit] sed SAs 1797 penum | penus i/e penetro]
penetrat Me 1798 et frenesis Me et frenesis teneo A2 As et
frencsis teneo varies Ai et frenesis teneo uel varies (sie) L et frene-
sis varies Flacco delente (sie) frenesis /0. Garl. (Ar) et fr. v. Fl.
dicente fr. P et fr. teneo Fl. d. fr. *S' (hie de prima fujllaba ayitur.,
quae quidem in voee phrenesis semper eorrijntur ; de pae/udtinta stjllnhu
varianda auetor infra (r. 2045) tractat.) 1799 si b uel g uel s t uel
u preiungitur illi Me si b uel s presit reU. oiii. P 1800 at .li A'S ao LP
atque (!) SA2 1801 Taenara] trenara Me
TEST! MONI A ET EXPLAN ATIONES.
1791 sq. 'sed longis — solam', ut 'eminus' reli({uaque cum 'ex' composita
1793 'emio': *nomen graec, unde compomtur redimio' Gl. M 'emio non est
n usu, sed sua composita' Gl.ap. TJiurot. i2i) 'emio est orno' Gl.n.(\ei-
bum omisit Du Cajuje) 1794 exempl.: *semis semissis, thema thematis'
1796 'e — longa', ut 'fenum fenus deni' etc. 1798 'phrenesis" : de corrcpta paen-
ultima vide v. 2045 1799 ex.: 'bene senex teneo venio genae' 1801 'taenia
taena simul', cf. lo. lari. alteram formam in usu esse medii aevi gramma-
tici, atque etiam De.^])ai(t. ol3, ex illo Veryilii versu (Aen. V 260) con-
cludebant: 'puniceis ibant evineti tempora taenis'. sed ibi et contractio
ex 'taeniis', ut in 'gratis* ex 'gratiis'; cf. Laehtnati. connn,. in Liier. 279.
est autem 'taenia' 'vittarum extremitas' Serr. in Aen. VII .')r>2 'depen-
dens diversorum colorum' Lsid. efi/nt. XIX 30, Pop., lo. Ion. — 'senus', vulgo
plnr. 'seni', inimerale dist libut ivum
Doctrinale 115
ante p fit brevis e, veluti reperire; p duplex
repperit excipies et prfale, prfajeputia, pr[a]epes,
cepaque protrahit e; sed et hanc producere debes
s sibi praeposita; breviato tarnen sepelire. 1805
longa fit e pacta, repoque simul sociatur.
ante q fit brevis e, siciit neque; demitur a[e]quor
[a]equus et a|e]qualis, nequaquam nequaque, nequam.
e super r brevis, ut series, hera sive ceraunos,
sie et herilis, herus, heresis; tarnen excipis heros, 1810
hfajereo, feralis, (ajerumnaque, c[alerulus, heres,
m|a]eret et eruca ceromaque, seria, C[aleres,
[a|es [ajeris, qulajero, gens Seres ceraque, sero,
VARIA LECTIO.
1803 excipies] excipias i^ excipiet 6V4t excipitiir ^3 1805 breviato]
breviando Me 1806 longa fit epacta cum tepo }ell. o/n. Mei longa fit
epacta cum tepo consociata e2 longa fit epacta tamen abbreuiatur epacta P
1809 ceramon LA2 ceraunon S ceraumon Me seraumon Ad seränon P
1810 heros] heres ^ 1811 heres] heros <? 1813 quaero] vero f?i gens Seres)
gens ceres LS Fei
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1804 'cepa' fem. vel 'cepe' neutr.; cf. Horat. epist. II 2, 21 Mart. III
77, 5 XII S2, 20 Pers. I V20. — 'sed — praeposita', ut 'sepes sepia separo' etc.
1806 'epacta' vulgo plur. 'epactae' [tTiaxrai sc. ^fifoai') '• 'epactas Graeci
vocant, Latini adiectiones annuas lunares, (juae per undenarium numerum
usque ad tricenarium in se revolvuntur, quas ideo Aegyptii adiciunt, ut
lunaris emensio rationi solisaequetur' etc. I.sid. etym.IVlf) ; cf. Osh. Pan. 196
lo. lan., Brev., Du Cnrnje. unde auctor, quem hac in re Sulpit. secutus
est, primam syllabam productam statuerit, nescio 1808 'neijua': 'ex ne
et quis oomponitur necjuis nequa nequod vel nequid' lo. lan. cf. Pri.Hc. I
17 9n 1809 'ceraunos' = xeoavvdc., unde 'Ceraunia, Acroceraunia' ap.
Verg. Aen. III .506, yeory. I 332, Horat, rann. I 3, 20; cf. Serv. et Acron
in IL cc. 1810 'heresis' (pro haeresis, atQ8öic) est etiam ap. Efjb. II 1747
in Graee. XIII 131 X 149; cf. v. 268 1812 'erüca' : 'tinea in vestimentis,
eruca in holere, teredo in ligno, tarmus in lardo' Isid. etf/m. XII 5 'item
quaedam herba, et tunc derivatur ab uro, quasi urica, quia igneae sit virtutis
et in cibo saepe sumpta Veneris incendium commoveat' lo.Ian. cf. Horat.
mt. II 8, 51 Martial. III 75, 3 luvenal. IX 134. — 'ceroma, quoddam un-
guentum confectum ex melle, herbis et cera, (juo athletae utebantur'
lo. lan. cf. luvenal. VI 246, Martial. IV 4, 10 V 65, 3 VII 32, 9. - 'seria'
vas est oblongum vino oleoque condendo; cf. Per.'i. IV 29 1813 'sero' adv.
8*
116 Alexandri de Villa-Dei
Erigone,
xerampellinas, clerus; debesque notare 1815
longas ve super r, sed deme veru vereorque;
corripis inferias feretrumque.
p quoque praeposita pones disyllaba longa.
longa fit e super s nisi compositiva thesisque
atque Jesus. 1820
ante t longa fit e, ceu fretus; deme metallum
ac etiam metuoque, fretum, meto, nietra retroque,
adiungasque Getes, et si p praevenit aut u;
pr[ale format pr[a]eter.
Tethys yos Tethim dabit, estque Thetis Thetidisque. 1825
e super u produc, ut slajevus; deme severus
et levo sive bever, brevis et leve, non onerosum.
VARIA LECTIO.
1814 Erigone cherre Me 1815 serapellinas LS As serampcllinas yli
sorapelinas Ä2Me eerapclinas F notare] locare FMe 1816 longum Äs
longain Me 1817 foraxque mld. S feretrumque] que om.y vere(rum(iue
nierumque add. lo. Garl. (Ar) Me vereirunique ferarum add. P 1820 longus
taiuen est in carniine iesus add. Jo. Garl. (Ar) L 1821 ceu] seu LAiAs
1822 itt SKj)ra 8, sie, sed nietra(iue retro Me ac etiamque fretum nietuo-
que meto metra retro ^1 1^2, -vü*; sed retroque L atque {sn per scr. ^ivc\m)
fretum metuoque nietoque metraque retroque As sie etiam metuoque
fretum meto retroque metra P 1823 et| aut A2 1824 et vult pro-
(liiriMc pretor add. lo. Garl. (Ar) et (debes ^r/'o et vult) Me vv. 1824. 1825
inver.w ordine in. Me 1825 Thetis ios tlictiniquc dabit tlietis est theti-
disque Mc 1827 heuer hreuis LA1A2 breuis beuer SAsP breuis
breuis (fj Me
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1815 'xerapelliuae' (pro 'xerampelinae', l^rpa/JiTTf-Xirai) 'dicuntur
veleres vestes et praecisae' Pap.; cf. Du Gange 'xeros componitur cum
pellis et dicitur xerapelliiia, i. e. pellis sive vestis vetus sicca et praecisa,
detrita' lliff/., lo. Jan., Jirec. liaec interpretatio sine dubio inde exorta
est, (piod luvenalis xerampelinas forte 'vet.eres' dixit: 'et xerampelinas
veteres donaverit ipsi' luv. VI 519 1818 ex.: 'pera pero spero'
1819 ex.: 'esus deses' 1820 'Jesus': sie etiam praecepit Sulpit. contra
haue doctriiiam adnotat Des/jaid. 4H2 : 'patet erasse Petrum Rigam in
(ienesi: "de (juo concepit virgo heata .Jesum", et vMexandrum: "dat Jesus
um (|uarto'"' etc. (vide v. 849) 1825 cf. v. lf>8 1827 'bever', vox Ger-
ni;uii<n et Anj^lica. (|U}mi pro 'castore' iam apud Prt.sc. I 1.50i'S invenies.
Doctrinale 117
Ante b corripis i; tribuliis probat hoc et Iberus;
tribula dematur, hibernus, fibula, scribo,
tibia, Liburnum, vel mobile liber et ibo 1830
et libiim, libo, vibex quoque, sibila, quibo
ac ibis.
ante c corripis i: sit convicior tibi testis
atque dicax; demo convicia, spicula, dico,
ficus cum mica, vel niciteria, trica, 1835
vicenus quoque, tricenus, ficedula, picus,
licia cum spica vel sicut picaque, vicus.
VAIllA LECTIO.
1828 corripis] fit breuis Me breuis omisso fit P Iberus] yberus
AiA2 hyberus LP 1831 libum libo] libo libum A\ vibex quoque]
et uibex Me 1832 fil)ra (!) poteris coniungere libra add. lo. Garl (Ar)
et (uibra j^^^o libra) P 1833 corripis i| fit breuis i SPMe 1835 ficus]
xiGis(!)M vicus 6 niciteria]nichilteriaL mchiievia cett.cocM. 1837 vicus]
ficus Me
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
cf. etiam Priscianea K. Siippl. CLXXV, Paj)., lo. lan., Die Gange. Tiber
idem castorque, bever, castorea cuius fiunt testiculi; castratos dicinius
inde' lo. Garl. 199. cf. de hac re Se7T. w Verg. georg. I 58 Invenal. XII 34
1828 'tribulus' {TQißo/.oc)^ 'genus spiuae' Serv. in Verg. georg. 1 153
1829 'tribula' fem. et (plerumque) 'tribulum': 'genus vehiculi, quo teruntur
frumenta' Serv. in Verg. georg. I 164 1830 'Liburnum, genus vebi-
culi' Gl. n. hoc genus autem (si quidem omnino currum significat)
a lurenale III 240 'Liburnus' dicitur. est praeterea 'Liburna', sc.
navis. ceterum prima syllaba ubique corripitur; cf. Despaut. 525
1833 , convicior', ut videtur ex falsa derivatione a nomine 'vitium'.
legitur enim ap. lo. lan.: 'vitium, quod dicitur a vetando, corripit
i ante t cum suis derivatis; convicium tamen producit i' 1835 'nici-
teria', nunc vulgo 'niceteria' {viTtmiiqia)'- 'nici graece victoria, unde et
niciteria, i. e. filateria, in quibus victoriae sunt scriptae; quae athletae
capite (immo collo; vide luvenal. III 68) gestabant' Pap.; cf. lo. lan., Osh.
Pan. 371 Brev., Du Gange. — 'trTca', vulgo plur. 'trTcae' : 'tricae sunt im-
pedimenta gressuum, idem trico tricas' Pap. 'a tero dicitur haec trica,
i. e. deceptio, et trica, i. e. meretrix, et trica, i. e. radix^ et trica dicitur
capillorum' lo. lan. cf. Osh. Pan. 591 Ys. I 279 Brev., Brev. Benfh., Du
Gange 'tricae, capilli pedibus pullorum gallinarumque involuti, qui gres-
sum impediunt; ideo tricae dicuntur etiam impedimenta et res frivolae'
Despaut. 130. verbum 'tricari' pro 'morari, tergiversari' legitur apud
Gic. ad Attie. XIV 19, 4 XV 13, 5, activum 'tricare' in Vidg. eccles.
XXXII 15 et ap. Y.^. 1 273, 284 ; item 'extricare' pro 'expedire, exsolvere'
ap. Horat. sat. I 3, 88, 'intricare' (unde Gall. 'intrigue') ap. Plaut, et Gic.
118 Alexandri de Villa-Dei
c diiplicat sicca, siccus; sed ico variabis,
quaeque dicax ponit, iit fatidicus, breviabis.
ante d longa iit i, velut ideni pro mare, fido 1840
et fidiis; sed deniis ideni neutrale fidesque,
his ideo, fidis atque Cydonia iunge quidemque.
addis idoneus his et si b vel u praeit aut t.
strideo produces et strido, rideo rides.
idola die longa; tanien invenies idolatra. 1845
i suj)er f longa nisi conipositiva scyphusque.
ante g corripis i; v\dt t'igo fligoque demi,
VARIA LECTIO.
1838 (liii)licanl A1A2 variabisl broiiiabis r 1839 qiiodqiio PAs e
fatidicus I (^aiisidicus P 1842 ideo lidis atciuc] ideoque fidisque P
Cydoiual sidonia P iinige| iungo Me 1844 producis >S ridos m. rec.
rorr. in iunges A} iunges P iunge M iungo e 1846 soyphusl cyfus
oifus oiphus ro(J(J. 1i])]ius (^!) r 1847 fligo figoqiio SA] f \\\\i figo| figo
uult .12.1h
TESTIMONIA KT EXPLANATIONES.
1838 'sicca' pro 'sica', ])Ugi()Jic vcl ciiso, iuveiiitur apud (ircfforiinn
Turoii. IX U). teste /0. hin. liaoc vox unico c sorihitur; itaque
fortasse, niiniiuui contra glossatonun interpretationes, accipiendum
est quod in Du Canifii glossario legitur: 'sicca, saepia piscis, Gallice
seiche'. — 'ico': 'ico paenultinia hrevi j)rofertur in praesenti teste C^apro;
Lucretius (111 ](>()) (^tiain in praesenti producit paenultimam* Prise. I
50922 — 510i\ 1842 'Cydonia', sc. mala, 'ah oppido, quod est in Creta
dicta' Pap. alias 'Cotonea', (ierni. 'Quitten'; cf. Serr. in Very. erl. II 51
Martial X 42, H Xlll 24 1843 'si h t', ut 'hidens video tridens'
1845 'TdiHa' pro 'Tdöla' {btöoyXa)'- 'Tdohnn' niedii aevi scriptorihus per-
i'amiliaris vox erat; unde 'Tddlium' j)ro 'TdölTuni' {irtdo)/.HOv)^ '(üötzenternper:
'decernant infame lovis ])ulvinar, (^t omne idolium h)nge purgata ex urbe
fugandum' Priuhnt. mir. Syniin. II 4^' 'in terra sancta Dens imperat idola
tolli' Petr. Iii<f(i 'idohi tot Komae mundo collecta suhacto' Arafor de
act. apost. I 'multi Christianorum in bis defecerunt a iingua Graeca'
De.yurnt. cf. v. ölU Gracc. X 111. — 'nldlatra' pro 'Tdöldlatra' sive Tdölo-
latres' (tt()W.o/«/^//c); cf. )'.s. VII 5S1 lu/h. L. II 572 Graer. VI 11 197
1846 'nisi compositiva', ut biformis. triformis' etc. — 'scyphus' (Sxvaog).
vasculum ])otorium; cf. Iloral. rann. 1 27, I Tibidl. 1 11, 9 Martial.
VII 72, 4 l'III 0, 11 XII (iit, 1. (juod ad scri])turam codicum attinet,
animadverten(hi est adnotatio lo. lan.: 'est s prima litera in Hugutione et
in Papia, nee debet s in pronuntiatione onmino taceri, nee omnino pro-
ferri s, sed (juasi medio modo, (piia s ibi, (piantum ad sonum, liquescit
aliqualiter'
Doctrinaie 119
viginti, bigae trigintaque, frigora, pygae,
rnigro, pygargus, frigoque simul sociatur.
s t si praeeiint, iit stigo, longa manebunt; 1850
sed Styga cum strigibus brevies, strigilis variemus.
longa fit i super 1, ut milia; deme cylindrum
et philomela, filix, hilaris, ciliumque Cilixque
et granum milii, bilibris, pilus et pila ludus.
si praeit s aut t, tunc debes i breviare. 1855
fARlA LECTIO.
1840 pygargus] pigai'dus rodd. et e sociatur] sociamus PAsMe
1850 praeeunt] presit e2 preit ei 1851 strigiles SM variamus SAPM
1852 cylindrum I chilindrum LA\Ä2M 1853 philomena vel filomena
codd. et e filix] philex /> 1854 milium P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1848 'pygae' {nvyaiu nates; cf. Horat. sat. I 2, 133 et Acron
in Hör. sat. I 2, 92 1849 'niTgro' : 'corripit migro paenultimam
natiu-alitor ; in vcrsu tarnen habet primam communem' lo. lan., Brev.
'migro contra Alexandrum' Despaiit. 531. — , pygargus', TTvyaoyog (codices
et editiones, quas novi, omnes 'pigardus' exhibent) 'est avis' Gl. M, Gl. n.
'pigargus, quaedam avis, et dicitur a pige, quod est depressum, quia forte
avis parva est, et numeratur inter animalia comestibilia deuteron. XIIII'
lo. lan., Brev.; cf. Du Cariije. sed in Vuly. deiit. l. c. et ap. luvenal. XI 138
'pygargus' procul dubio est fera cervi specie vel caprea silvestris non
absimilis dammis 1850 'stigo, i. e. stimulare, et producit illam sylla-
bam sti' lo. lan.; cf. Du Gange, inde compositum 'instigare' 1851 'stri-
gilis': 'a strideo' lo. lan.; cf. Osb. Pan. 544 Graec. X 66. haec falsa de-
rivatio ad primam syllabam producendam induxisse videtur. est autem
'instrumentum aeneum, quo sudorem in balneis solent homines tergere'
Acron in Horat. sat. 117, 110; cf. luvenal. III 263 Pers. V 126 'patella
vel ferrum, unde purgantur equi' Osh. Pan. 544; cf. lo. lan. 'patella vel
instrumentum, quo pueri furantur uvas et ficus' lo. lan., Brev. quae ultima
significatio, ut mihi videtur, ex falsa illius Horatii versus supra citati
interpretatione orta est. formam 's^dgil' habent Pap., Sulpit., Henrichm,,
admittunt lo. lan. et Pylades. vox* non invenitur apud Du Gange
1852 'cylindrus, instrumentum vel serpens' Gl. M 'lapis vel serpena'
Gl. n. ille serpens vero 'chelydrus' vocatur; cf. Verg. yeorg. III 415
Lucan. IX 711 1853 scripturam 'philomena', quam vis omnes Codices
editionesque et, quae quidem mihi innotuerunt, glossaria exhibeant, reti-
nere nolui. 1854 milium, Germ. 'Hirsen'; cf. Verg. georg. 1 216. — 'pilus'=ca-
pillus', 'pTlus' = primus ordo triariorum. — 'pila ludus', sed 'pTla' vas, in quo
frunientum contundebatur, aut columna ex lapidibus caesis facta 1855 ex.:
'sileo tiiia'
120 Alexaiidri de Villa-Dei
i super in tardant disyllaba; sed thynia deine
et nimis atciue fimus, simul, bis sit Hymen sociatus.
quae polysyllaba sunt nisi siniia curta manebunt.
longa fit i super n; tineani, linio, lino demas.
tinea j)roduxit Petrus Riga. 1860
quae c vel s auf ni iungunt i, sunt brevianda,
ut einis aüpie minor; sed sin um mincxiue demüi.
ante p fit brevis i; vult vi])era ripa(|ue demi,
si})harium, sipbo, eip[p|us, cum stipite stipo.
i q brevis: probat hoc liqueo, li(ju()r, unde liquoris, 1865
atque licpior -(juaris; sit Hquor liqueris extra.
i super r longanf disyllaba: lira ])robabit;
VARIA I-EPTIO.
1856 lliyuial tiiiia LSAiA2P dvnw] duiuis P 1857 limum M
hiiiu'ii LA\S sooiaiukis y^.ib liis et liynu'ii socia})is il/^^ 1859 demi s /?7^
domo M decivie ff) e 1860 Ivi^a <mi. PM (snpen^cr. helie M et lo. Garh (Ar)
(luem noii imiteris add I<>. darl. (Ar) 1861 i| tibi A?, sibi M 1862 einis]
siinis PMe dcmisl dcüuis A\ AoP demo M 1865 imde] iiide PMe
1867 longaiUl lardaiit M
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1856 •lliymuDr et. 'thymus', plur 'tliyma' nobi.s 'lliymian" est
1859 'tinea', vermieii)ii> \ estes et lihros arrodeiis; ef. Hörnt, sat. 113,119
epist. 1 20, 12 Martini. 11 4(i, W VI (W, 7 A/ 1, 14 XIV H7\ 2. -
'Petrus Riga', se. in ( armine, ()iiod inseribitur Auioia. (loeum ipsum noii
inveni.) Baheliiis^ i.\\n voc^ahulum iiidiffereiis esse statiiit, liunc Sereni
verstim afl'erl : 'matura iiitciriio cmn viseere tinea ser}H'ns' 1862 'slnum',
vas ventriosiHU ex argilla faetum, laeti. vino etc. destinatiun: of. Verc/.
c.cl. Vll HH. — 'mlno, avi, are, vulgo signifieat ducere' Pap. 'eompellere vel
diieere: unde !ne et baee et lioe niinans, tis, et i)r()dueit mi, sed minans
a minor eorripit mi. unde versus: "(hnn grex minatur, lupus illi deute
minatur'" lo. Inn. ef. (irt/cr.XV ij? Brer., Despaat. 5S7. ex hoc verbo,
quod in Vah/. saepissime reperies (ut exod. 111 1 Isai. XI 6 ref/iim I 30,
■^0 II n, 3 art. (tpnst. XVI 11 I(i np. lue. 111 2 all. II.), ortum efit Ttal.
'menare', (Jall. Mnener' 1864 •sipbarinm, i)retium vel cilms cantoris' Gl.M
-'onme, (piod ante (^antanteni i)ro [)retio susj)en(iitur' P(tp., lo. Inri., Brer.
est vero 'sipliarium' sive potius \si[)ariunr vehnn mimieum; of. larenal.
VI 11 1S(> Cif. (Ir jiroi. rons. 14. — 'eippus': 'a e(^pi dieitur bie eippus, per
geminum y), et ]Wn tnmeo et pro etunnb) tenae et pro lapide mortuo
supejposito et ])ro eimiterio et ])ro instrunumto, (juo reorum pedes
restringuntiu', (piasi eapieus pedes' lo. lari.; ef, /)w (Umt/c 1867 sq. 'iTra
lyra': "[jolliee tango lyram. l"aci(» cum Niimerc lirniu" lo l((ii..(irnf'r. X 148
lo. (nirl 40S Hrcr. BeiitJi.
Doctrinale 121
vult pyra sive viri, pirus et resonans lyra demi.
quae polysyllaba sunt, breviantur; tiria deme,
pirula, pirata, sit pyramis his sociata. 1870
longa fit i super s; nisi deme miserque, disertus,
his tisanam iungis, sed compositiva notabis.
i brevis ante t fit: iter hoc testatur itemque,
ambitus, ambitio; demes ambitus et itur,
nitor, dis ditis, clitellaque, hs quoque litis, 1875
psit|t|acus et Titan, titilloque, sis quoque sitis,
VARIA LECTIO.
1869 scbiria F tiria vel tyria cett. codd. et e 1870 pyramis) piramus
PA^AfiM piraniis cett. codd. 1871 disertusl misertus Me 1872 iungis
sed] iungas et SP iiinges et M 1873 ante t üt breuis i testatur iter
uel itemque P 1874 demas P Ä^ 1875 efitellaque] qiie om. A\S
1876 titilloque] que om SP Ä^ AsMe vr. 1876. 1877 wver.^o ordme in PA^M
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1868 'pyra' (nima) '- 'exstructio lignoruni rogus, subiectio ignis
pyra, crcniatio cadaveris ])ustum dici solet' Serv. in Verg. Aen. III 22
1869 'tiria' (?): 'tyria' (sie etiam scribit Sulpit.) 'est serpens vel gutta
cadens a stillicidiis' Gl. n. sed gutta illa vulgo 'stiria' vocatur; of. Yerf/.
georg. III 366 Martial. VII 37, 5 Serv. in Verg. georg, l. c, Pap.,
Ig. lan., Despaut. 544 'tyria ist soviel als Ophiasis' (i, e. morbus capillo-
rum, ab oa$c = serpens) Zedier, Univ. Lex. XLV 2210 'tyrus dieitur qui-
dam serpens, unde haec tyriaca, antidotum serpentum' lo. lan., Brer.
'tyriaca, tyriacuni = theriacum, quod vulgo theriaque dicunt' Du Cange.
itaque, num 'stiria' scribendum sit, diiudicare nolim. 1870 'pTrula': 'vo-
catur extremitas eins (sc. nasi) pirula, a formula pomi et piri' I.^id. etym,
XI 1 ; cf. Pap., lo.Ian. si vox a 'piro' deseenderet, prima syllaba corri-
pienda esset, quod Hug. etiam praescribit. sed re vera producta invenitur,
ut in illo versu a Cangio allato, quo signa violatae virginitatis enumeran-
tur: 'pirula, pupillae, palpebrae, stiria, malae'. etiam Sulpit. et Despaut.
vocem produci docent. quam ob rem diminutivum puto vocis 'pera', et
'perula' etiam in recentioribus Isidori editionibus scribitur: ita esset
'rotunditas narium' ut Gl. n. interpretatur, Germ, ein 'Ränzlein' 1871 sq.
'longa ^ s', ut 'risus visus pisum'. — 'sed c. notabis', ut 'bisulcus'. — 'tisana' vel
'ptisana' [TTTtöccv^ a niidöü)) <?st hordeum tusum, Germ. 'Gerstengrütze';
cf. Martial. XII 72, 5. forma 'tisana', quamvis nomen Graecae originis
sit, usitatissima fuisse videtur; quam praeter Codices nostros optimi P/wiV^
Martialis, Nonii, Isidori aliorumque libri manu scripti exhibent. etiam
Gallice 'tisane' scribitur; cf. Du Cange. 1875 'clTtella': sing, numerus
pro plur. etiam in Osh. Pan. 149, in Brev. Benth. et ap. Despaut. 547
occurrit.
122 Alexandri de Villa-l)ei
Italus et Python, glitis, pytismata iungo.
litter a t duplicat.
m praeeiinte vel r aut u produeere debes;
sed brevies vitulum, Britones, ovique vitellum 1880
atque mitos filum.
u longam facit i; nivis hinc vult regiila demi.
bisque notes et tris et quae componis ab illis.
Ante b longa fit o, velut ob ex obicioque;
excipiatur ob es verbum, soboles vel obesus, 1885
corripies etiam, si duplex consona praesit.
o e corripimus, veluti locus atque iocosus
et iocor et proceres, oculus vocor; et retrahatur
iocundus, vocis, procerus, et ocior adde
phocaque, vocalis, Cocytus; c duplicavit 1890
occulo; longa dare decet ocia, pocula iunge.
VARIA LECTIO.
1877 Python] phytoii vel pliitori codd. pytismata| pitasniata LA'iA^e
pitaisniata A\ iungoj iungani A'6 iiingis P M 1878 littera t duplicat
A\A2 ei littera t (hiplicat iiel t duplicat littus L t duj)licat littiis PSM
littera t duplicat et litora noii diiplicatur f2 littus t duj)licat et littera ^s
hemist. om. Io.Garl.(A v) 1881 heniist. out. lo. (j/arl/A r) 8A1VM, hahent LA\Ah
1882 hinc] hec S F 1885 excipiantur An vel] et S An PM e 1886 corri-
pies] produces (!) Me praesit] subit (!) e 1887 iocus] locus An e 1888 et
iocor et] atque iocor P vocor et] uoco sed PMf2 uocor sed (!) et
1889- adde] add'isMe 1890 Cocytus] cochitus LP cocchitus Ai An coc-
cingtus ^S' coccitus e duplicavit] duplicabit An 1891 iunge} iungo Ai
occulo longabit simul otia pocula iungit S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1877 'glTtis' a 'glis'; cf. v. 44() 'pytisma': 'genus ludi' GL M
'cortina in templo vel genus ludi' Gl. ?i. 'cordae extensae in templo'
Du Gange 'pitisnia est genus ludi, (juod mirabili arte volvitur et giratur;
unde luvenal. (XI 173) : *'qui late daenionio" (sie, pro Lacedaemonium)
"pitismate lubricat orbeni" ' lo. lau. inimo est sputi irroratio, a /rrT/fo),
ut paiet ex luvetialts versu citato 1879 ex.: 'niitis ritus vito vita'
1881 mitos -= «Vi oc: 'f^«t> mihi crede, mitos filum, sed fabula mithos' Gl. L,
Graec. X248. 'mitos lilum est, quod licimn dicitur' Despaift. 625 ; cf. 'poly-
mitus' V. 2115 1882 Mi longam facit i', ut 'rivus privo divus' 1883 'et
q. c. ab illis', ut 'bivium trivium' etc. 1884 'öbex öbicio', quia ex 'ob-
jex objicio' contracta sunt; cf. Verg. georg. IV 422 Aen. VIII 227 X 877
1885 'obes' ex 'obsum' 1886 ex. : 'probus glo])us'
Doctrinale 123
occo c duplicat, suffoco decet variare.
o d producunt disyllaba; sed modo deme
ac odor atque modus; polysyllaba curta manebunt.
proderit est longa; sed poderis est varianda. 1895
0 super f brevis: ecce profor, profugus vel ofella,
profugio dempta vel profero, profuit, of|f]a.
produces o g; toga deme rogoque rogusque
atque logos.
1 curtam facit o, sicut colit; excipe nolo, 1900
molior et moles, sol solis, dolia, proles,
VARIA LECTIO.
1892 iiariiiri S post v. 1892 suffocat extinguit suft'ocat giittura strin-
git add. S 1894 ac] adque P 1895 varianda| breuianda w. rec.
super scr. uarianda A\ breuianda >S' 1896 ecce profor] ut profor aut P
1897 demptoAS' r. 1897ow/. y12 1898 o g produces aS'I/^ o g producis P
rogusque rogoque M 1899 sermo logicus logicalia curto add. lo. Garh (Ar) P
sermo hinc dicitur prologus (!) add. ei 1900 colit] colus S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1892'occo' : occare est crateiuductaglebas confringere, Germ, 'eggen'. —
'suffoco': 'strangulo suffoco, exstinguo suffoco dicas' Giaee. XV 65. 'secun-
dum quosdam suffoco potest coniponi a sub et focus, et tunc suffoco et suffo-
cans et huiusinodi corripit fo, sicut focus; unde consuevit dici : "suffocat extin-
guit, suffocatguttura stringit" (vide rar. lect.) ; 'sed non omnes recipiunt istam
compositionem, unde Majister bene dicit, quod suffocat habet paenultimam
tantum longam, quod nullus notabilis autor eam corripit; componitur enim
ex sub et faux, et non ex sub et focus. ergo trutannicum (i e. frivolum)
est illud: "suffocat extinguit'" etc. lo. lan. cf. Brev., Despant. 551. nihilo-
minus illa derivatio ex 'foco' ideoque correptio retinetur etiam in Fahri
Thes., et testis adhibetur Propert. IV 8,84 : 'suffocat et pura limina tergit
aqua', ubi nunc (luidem legitur 'suffiit' 1893 ex.: 'lodix rodo' 1894 'poly-
syllaba', ut 'hödie odiuni' 1895 'poderis' : 'tunica talaris, qua sacerdotes
in veteri lege utebantur' Albimis K. VII 30 8 i 'sacerdotalis linea corpori
adstricta et usque ad pedes descendens, unde et nuncupata (sc. ex Graeco
nod^Qfjg)^ quam vulgo camisiam vocant' Isid. etyni. XIX 21; cf. Vtdg. sap.
XVIII 24 ecd. XXVII apoc. I 18 lo lan., Brev. Benth., liönsch 245.
de quantitate: 'talarem tunicam poderem censere memento' /o. i«/?., Brer.
'quam poderis bis tincta rubet' etc. Ys. III 1029 'comimtur roseo can-
dentia podere colla' Frideyodns in ^S*^. Wilfrido cap. 11 ap. Du Canye
'poderis male dicitur in Calepino corripi' Despaut. 596 1897 'profugio'
prima producta nisi apud luvenc. III 476 inveniri non videtur 1898 'pro-
duces o g', ut 'cogo cogito'
124 Alexaiidri de Villa-Dei
solor, boletus, olim, coliphia, solus,
polypus et stola, prolixus, coloque colas,
sollemnis, sollers, quibus 1 duplex reperitur.
o super m longam facies, ut comere, comis, 1905
Omentum; sed homo demas, stomachum vel omasum
et comedo, dominus, domus et coma sive comare
et glomus et glomero, comes atque domo vel omitto
et tomos atque vomo, sie quae componis ab illo,
atque gomor. 1910
VARIA LECTIO.
1902 coliphia A2 colopliia F colimphia rel coliniphya retf. rodd. et e
vr. 1903. 1904 inrerso otrline in SP 1905 facies] facias .S* comere
comis] comoque comis LA1A3 domoqiie domis (7^ ^2 1907 et coma]
iiel coma M 1909 sie] et e2 illo] illis *SV2 sie quae c. ab illo om. e\
r. 1909 2^ost r. 1910 rolloc. LA1A3 1910 et gomor M et gomor atque
comos (?) S et mensura gomor quod sacrum manna receptat lo. Garl.
(Ar) P hemistich. om. e
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1902 'boletus', fungus ex optimis illis, qui esui sunt, nobis 'Cham-
pignon'; cf. luverial. V 147 XIV 9 Martial I 20, 2 III 45, 6 XI 31,
18 XIII 50, 2 XIV 101, 1 all U. 'coliphia' sive 'cölyphia' xa)Xv(fia):
'colifia dicuntur panes azimi et genus carnium, carnes assae et semicoctae,
(jui est victus athletarum* Pap. 'panis, qui post meridiem vel post primam
laborantibus daiur' Osh. Pan. 95, Brev. 'panis azimus in modum virilis
membri factus, quo solebant uti agonistae, ut essent fortiores' Iluy., lo. lan.,
Breif.; cf. luvenal. II 53 Martial. VII 67, 12 'a colon, i. e. membrum,
et iphi, robur, teste Domitio in Martial.' Despant. 554 1903 'pölypüs'
prima producta et ultima correpta re vera apud Romanos usitatissima
f'oinia ornt, ex nuikvnoc dialecti Doricae pro noXvnoxK orta; cf. Ovid.
met. 1 V 306 Horat. epod. 12, 5 sat. I 3, 40 Martial. XII 37, 2 (pölyposus).
vox autem significat et piscem et narium morbum, ut ex locis modo
citatis elucet; sed medii aevi granunatici quantitate differentiam statuerunt
hanc: 'polypus est piscis, polypus foedatio naris' Gl. M, Graec. IX 235
lo.Ian., Brer. — 'stöla': 'stola ad placitum, ut dicit Acron' Behel. 'stöla,
contra Alexandrum, etiam si Porphyrion dicat variari' Despaut. 553. de.
huius vocis significatione multum disseruit Du Cange 1906 'omentum',
'membrana, quae continet intestinorum maiorem partem' Pap., lo. lan.;
cf. Pers. II 47. — 'omasum', pars ventriculi bubuli crassior et opimior, Germ.
'Rinderkaidaunen'; cf. Horat. epist. I 15, 34 1909 'tomos' (ro^oc)= 'divisio'
Graec. VIII 31S, Brer. 'etiam dicitur liber vel volumen propter multas
divisiones et replicationes chartarum' lo. lan., Brer. 1910 'gomor':
'XV modiorum unus appenditur' Isid. XVI 26 'mensura antiqua habens,
Doctrinale 125
est super n brevis o nisi nonus zonaque, pono,
et nonas pone; mono longam credo brevemque.
si c d vel p praecedit, longa locatur.
o p brevis, veluti sopor atque soporus, oportet
atque propago; sed opilio popjplysmaque demo, 1915
vitis propago, sie sopio, populus arbor
et tophus.
opportunus et opperior tibi p duplicabunt.
cum c praeit, longa, scopulus, cophinus, copos extra.
VARIA LECTIO.
1911 est breuis n super o S o super n breuis est Ab 1912 mono]
monos e 1915 demis SPM 1916 sie] vel ÄnMe 1917 et tophus lapis S
addicito (sie) tophus prohifa ('f) ponito slophus (?) lo. Garl. (Ar) 1919 sco-
pulos cophinum e
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
ut quidam putant, choenices tres, id est sextarios; alii dicunt, quod sit
paulo minus sextariis quinque, eo quod sit decima pars oephi' Pap.; cf.
Vuly. exod. XVI 16
1911 'est — o', ut 'moneo monile sono tono' 1912 'mono', i. e.
ex 'mono' derivata vel composita secundum auctorem Doctrinalis, cui
Sulpitius aliique grammatici recentiores astipulantur, primam sjdlabam
indifferenter ponunt. de qua re dicit lo.Ian.: 'scias quod monas corripit
primam in Anticlaudiano, ubi dicitur: "et monas et numeri de se
parit unicas turbas" (vide Migne toni. 210 p. 515); 'sed versus ille pro-
ducit: "monade subtracta dicetur apocopa facta", 'hoc autem ideo contingit,
quod non bene scitur Latinis natin-a vocabuli Graeci' etc. inscriptio in
Ecclesia Mutinensi (vide Du Canye) haec habet: 'mille Dei carnis monos
centum minus annis ista domus clari fundatur Geminiani'. 'mönachus'
legitur in Ys. 445, 556, 639, 644, II 255, 336, 506, 685, 'mönomachia'
in Graec. VIII 204, 'mönoculus' tbicl VII 40 1913 exempla: 'conor
dono pono' 1915 'öpilio' sive 'üpilio' est pastor ovium; cf. Very. eclog.
X:^9. — 'popysma' pro 'poppysma' (7ro7r7ri)f>/>/Yt): 'popisma dicitur extrema
pars coitus, dum penes exit' Pap. 'vel semen quod emittitur in coitu, et
hinc ponitur pro ipso coitu. luvenalis (VI 584): "praebebit vati crebrum
popisma roganti'" lo.Ian., Brev. 'emissio spermatis' Gl.n. 'quoddam crassum
unguentum' Osh. Pan. 473. haec omnia ex falsa interpretatione luvenalis
illius loci orta esse videntur, ubi 'poppysma' nihil aliud significat nisi
linguae labiis collisae strepitum, in signum approbationis plaususque;
simili, quamvis obscoeno, sensu vocabulo usus est Martialis VII 18, 11
(poppysmata cunni) 1917 'tophus' vel 'töfus': 'lapis asperrimus' Serv.in
Verg. Georg. II 214. Germanis est 'Tufstein'. cf. lo. lan., Brev., Du Gange
1919 'cophinus' (xöwtvoc)'- 'est vas ex virgultis aptum mundare stercora
et terram portare; de quo dicit psalmista: "manus eius in cophino ser-
126 Alexandri de Villa-Dei
o q corripitur; sed compositiva notentur. 1920
o super r brevis; excipitur flans corus et oris
oroque cum coram vel thorax horaque, noram,
coralium, quorum, mos moris, morus et horum,
Doricus et sorex,
et cum praevenit 1 aut r, producere debes. 1925
o super s longa; rosa demitur atque proseucha
et dosis et prosa.
ante t fit brevis o: totidem, quotus et noto testes.
VARIA LECTIO.
1920 notantur *S' 1922 oroque] quo oni. SAiMe thorax] corax (!) e
1923 coralium LA2 coralium As corallus SPe coralus M mos moris]
inoris mos F 1924 iunges cum doride corax add. lo. Garl. (Ar) iungo
cum doride sorax (?) add. P cupiat coniungere doris add. S 1926 pro-
seuca codd. et e 1927 et dosis et prosa A et dosis et ^pfif (?) cum glof^a
eadein 7h. .srr. vel sie : et prosa sive dosis sed prosa potest variari. quidarn
tarnen volunt quod utrumcpie producat L et dosis et posui sed prosa
potest variari lo. Garl. (Ar) SPMe, sie m. rec. eorr, ex et dosis et prosa
7tota in mg. addita : dicunt quidam sed auctor non dicit A\ 1928 ante te
Ht brevis o| o super (supra M) t hreuis est SPAfei ante t corripis o e2
et] ac e aut M testes] testis Pe
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
vierunt'" I.sid. etijm. XX 9; cf. Pap., lo. lau., Brev. in 'cophinos' collecta
sunt fragmenta panimi et piscium sec. Vid(j. Matth. XIV 20; luvenalis
III 13, VI 542 'cophino' designat corbem errantium illoium et mendi-
carvtium ludaeorum. — 'copos': 'incisio' Graec. VIll 84 Uabor latine,
et accentuatur in fine' lo. lan. immo est lassitudo. (vox non est ap.
Du Cange)
1920 ex.: 'löquor cöquo, quöquam quöquoversus' 1921 'cörus' sive
'caurus', occidentalis ventus; cf. Cae.'t. h. Gall. V 7,3 Verg. georg. 111 35(j
1923 'coralium': ap. Ovid. IV 750 X 416 et Lucr. II 805 'cüralium',
ap. Auson. Mos. 69 'corallium', ap. Sidon. II 110 'coralium' legitur; Graece
xwQa/.iov, xovQccXiov, xoQockXior 1925 ex.: 'lorum roro' 1926 'o s. s. l.',
ut 'glos glosa mos ros'. — 'proseucha': 'proseuca, domus pauperum' Gl. M,
Gl. n. 'in cpia elemosynas petunt' Pap., lo. lau., Brer. 'parva domus'
Osb. Pan. 470 'domus meretricum vel quaelibet officina' idem 480 cf. 327
'fornix, prostibulum, genedea, turpido, lupanar; praedictis tegetem con-
iungas atfpie proseuca' lo. Garl. 666. talem esse vocis significationem
niedii aevi homines ex illo luvenalis versu (111 296), ut opinor, conclude-
bant: 'die ubi consistas, in qua te quaero proseucha?' in quo quidem versu
'proseucha' metonymice signiticat locimi, ubi orabant ludaei, Graece
TTQOffsvjir 1927 '|)r()sa ancij)itoni iiabet, melius producitur' Behel.
Doctrinale 127
et 110 ta; sed demo dos dotis potoque, cotis,
cotidie, totus, votuin not um quo notumus. 1930
produces etiam, si praesit consona bina;
sed breviare ptotos et ab illo siimpta solemus
atque protervus, item pro tos.
o super u brevies; oviim, provincia demes,
providus esto comes [proventus provenioque]. 1935
Ante b fit brevis u: testis ruber est rubeusque.
excipies tuber, rubigo, suber et über
et puber, pubes, et si b praevenit aut n.
innuba corripies et pronuba sive bubulcus;
nubo tarnen longum, conubia ceu metra poscunt. 1940
VAKIA LECTIO.
1929 deme] demis *S'yl3 e potoqiie cotis] ow/. P 1930 cotidie] LS' J^i ^3 P
cottidie A2 quotidie Me votum notiimquo] notam (^.9 notumque L notum
uoturnqiie A1A2P iiotiis iiotiimque A's 1933 td supra ASMe, sie, sed
omisso item P liinc protliomartir habetur add. lo. Gurh (Ar) atque pro-
teruus atque prothos et h' protliomartir L 1934 demis M 1935 [] inel.
om. AMei, add. lo. Garl. (Ar) LP prouentus prouideo (!) in. rec, ut vidcttir,
add. S 1936 ruber] rubus e ruber est] iubeo A2 1937 excipias P
1938 pubes puber *S' 1940 et 1941 ceu] geu LAP (sie saepe)
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1930 'cötidie': 'quotidie primam in hexametro et elegiaco producit'
Despaut. 'quotidie ad placitum ponitur, melius tarnen producitur* Bebet.
dictio haec, nisi forte 'cottidie' scribitur, primam correptam habet (est enim
a 'quot'), secunda autem est longa, de scriptura cf. Charts. K. 1 1932 Mar.
Victorin. K. VI 1322; vide etiam v. 2206 1931 ex.: 'Clötho' 1932 'ptotos
et ab illo sumpta', ut 'monoptotos aptotos' etc. a medii aevi grammaticis,
sane contra naturam elementi Graeci, ubicjue corripiebantur. expresse dicit
de hac re lo.Ian.: 'ptotos, quod est casus, componitur cum monos et dicitur
monoptotus, i. e. unum casum habens, et corripit paenultimam'. cf. vv.
412, 2449, 2486, 2600, Graec. VIII 263 1933 'protos' et ex eo composita,
ut 'protomartyr protoplastus', adaeque corripiebantur: 'estque protos pri-
mus, hinc protoplastus erit' Graec. VIII 256 'bis protoplastorum sensum
primordia sacra' etc. Ale. Avit. II 35 ed. Sirmond, 'septem primates sunt
Anglis et protopatres' Goeelin. ap. Du Canfje '({uot testes divini operis
protomartyr Agyrtes' Quint. Stoa sec. Despaut. 563 1934 ^o s. u br.',
ut 'Ovis Ovare nÖvus növerca' 1940 'coniibia': 'conubio iungam stabil!
propriamque dicabo' Ve)-(j. Aen. I 73; cf. id. 1. c. VII 06 Ovid. met. VI
428 Lucret. 1013 Catull. LXII 57. sed talia per synizesin legenda sunt,
ita ut vox trisyllaba fiat
128 Alexandri de Villa-Dei
ante c longa fit u, ceu duco, luceo, lucis;
deine lucerna, lucror et dux ducis atque ducenti,
et si praeponis n aut c vel r, breviabis.
ante d longa fit u, ceu trudo; deme rudentes
et pudet atque sudes, rudis atque rüdes studeoque 1945
et cudo; sed rudo pones ceu metra requirunt.
u raro ponis super f, nee eam breviabis.
u g produco; tugurique tarnen memor esto.
f praeeunte vel i vel p debes breviare;
fruges produces, et iugera mobile iungis 1950
et frugi.
u super 1 brevies; uligo demere debes.
g praeeunte vel f aut m producere debes;
excipitur fulica, mulier, gula iungitur istis.
longa fit u super m: sie human um dabo testem; 1955
hinc humus ac humerus, humilis, sumus excipiemus.
VAEIA LECTIO.
1943 prepones PM 1945 rüdes] LA1A2P trudes SM strudes A3
1946 sed] oni. P et L ceu metra requirunt] seu nietra poscuni ni. rec.
seu rory. in sicut ^1 1947 ponis] ponas A\ 1950 produeis SMc 1951 cum
frugi P hcmintich. oni. lo. Garl. (Ar) 1954 istis] illis vi] SMe 1956 hu-
milis humerus SPe excipietur M
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1943 ex.: 'nucis cuculhis cucumis crucis' etc. 1945 'rüdis atque
rüdes', i. e. adiect. 'rudis' = imperitus et subst. 'rudis' = virga seu bacillus.
rudibus autem donabantur ghidiatores, qui missi e ludo gladiatorio neces-
sitate in arena pugnandi solvebantur; cf. Cic. Philipp. II 30 llorat. epist. 1 1,2
Ovid. mnor. IX 22 luvenal. VI 114 Martial. sp. 29, 9 ('misit utrique rüdes
et Palmas Caesar utricjue'), /// 56', 10 1946 'ciido' prima corr. sine docu-
mento est. 'cudo et omnia eins composita . . . producuni hanc syllabam
cu in omni tempore' lo. lan. 'cudo producitur contra Alexandrum ; in
Virgilii georg. IV (328) et in Aen. VIII menda est: excuderat scilicet
pro extuderat, ut notavit Radius' l>es/>rn^^. 56' 6'. — 'rüdo': 'rudere, quod pro-
prie est asinorum, Persiiis produxit solus dicens mt. III 9: 'linditur: Arca-
diae pecuaria rudere credas'. ceteri corripiunt; cf. Ovid. Fast. VI 342
art. am. III 290 Very. (jeory. III 374 Aen. VIII 248 1947 ex. : 'büfo rüfus'
1948 'tüguri' pro 'tugurii' a 'tegendo' ap. Very. ev.l. I 68 1949 ex.:
'fügio, iügum pügil' 1952 *u s. 1. br.', ut 'cülex cülina ülulo'. — 'üligo',
quia pro 'uviligo' ex 'uveo (uvidus)' est; cf. Very. yeory. II 184 1953 ex.:
'gülio füligo mfdus' 1954 'fülica', avis marina vel stagnensis; cf. Very.
yeory. I S()3 Ovid inet. V Hl ()2')
Doctrinale 129
si praeit n aut c vel t, debes breviare;
numen produco, vStrumamque simul sociabo
ac humor.
u super n longa; cuneum tunicamque retracta. 1960
II p corripitur; sed lupiter excipiatur
cupaque cum stupa.
n praeeunte vel r vel p producere debes;
sed pupulam varies [pupillum protrahe tantum].
u producatur super r; nurus excipiatur 1965
et furit, adiunges muriam simul atque curules.
longa fit u super s; sed deme susurro, pusillum.
u t producunt disyllaba; sed puto deme,
putris, uti, cutis atque frutex, uter utra luturaque.
quae polysyllallaba sunt cum prole sua breviantur. 1970
VARIA LECTIO.
1957 c vel tl t uel c 6'^ 1958 sociabo] sociando L 1959 om. lo. Garl.
(Ar) SPe 1962 sociabitur upupa (hupiipa ^2) longa add. lo. Garl. (Ar)
SP 62 1963 aut p e 1964 sed pupillam (1) varies LA2 pupillam
(pupilam) varies PMe pupulam varies m. rec. antepos. sed A\ [] incl.
add. lo. Garl. (Ar), m. rec. add. A\, hahent LSAbP post. v. 1964 pro
fructu pupula pars pupula fertur ocelli add. lo. Garl. (Ar) 1966 ad-
iungis LA2 adiungas S 1967 demo S 1970 bVeuiabis SPMe
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1957 ex.: 'numerus cümulus tümulus' 1958 'ströma' = guttur tumi-
dum; Q,{. Iiwenal. XIII 162 1960 'u s. n 1.', ut 'ünus fünis fünus cünae'
1961 'u p c.', ut 'Stupor lüpus' 1962 'cüpa' vel 'cuppa' idem est quod
'dolium', Germ. 'Kufe'; cf. Lucan. IV 420. de scriptura dicit Despaut:
'cupa unico p teste Nebrissensi, olim dicebatur caupa; hinc caupo cau-
ponis. vide Calepinum et interpretes Lucani'. — 'stüpa' sive 'stuppa' {(frvrrrj^
(SrvTTTtfj) est crassi lini purgamentum, Germ. 'Werg'; cf. Verg. Aen. II
236 V682 VIII 694 Caes. h. e. III 101 1963 ex.: 'nuper rupes pupa'
1964 'pupula indifferens' Bebel. 'contra alios dicas tantum produci' Despaut.
cf. var. lect. 1965 'u p. s. r', ut 'murus durus purus' 1966 'müria':
'faex olei' Gl.L, Gl.M, Gl n., lo. lan., Osh.Pan. 363 'aqua salsa pro liqua-
mine' Arron in Horat. sät. 114, 65 'aqua sale commixta quasi maris'Po/?.
est genus liquaminis vilissimum, quod ex piscibus maxime tynnis con-
ficiebatur; cf. Martial. XIII 103 Pers. VI 20 1967 '1. f. u s. s', ut
'müsa usus füsio pOsio' 1968 'u t p. d.', ut 'tütus mütus pütor sütor' etc.
'püto', i. e. et 'purgo' et 'opinor' sive 'aestimo' 1969 'üti', i. e. adv. et
coniunctio 1970 ex.: 'mütilis püteus rütilus'
Monumenta Germauiae Paedagogica XII ^
130 Alexandri de Villa-Dei
mutuiis excipitur et mutuo, glutio, putet,
futilis addatur cum futio, longus habetur
utilis ac utor; uterus bene non sapit utrem.
u super u solam produc; dant cetera curtam.
A brevis in mediis datur ante b: syllaba testis. 1975
si bilis a sequitur, ut amabilis, excipiatur,
et laetabundus formamque parem sociamus;
quae facies in ulum iunges: venabula testes.
ante c fit brevis a; demantur opaca, cloaca;
quod dat ulum iunges; obliquos addere debes, 1980
sed nunquam mediis suberunt disyllaba normis.
ante d corripis a, velut Hellada; deme cicadam.
a super f brevis est: colaphus testis tibi fiat.
ante g longa fit a; sed nomina deme secundae:
sie pelagus ponis; bis Abdenago sociabis. 1985
VARIA LECTIO.
1971 mutuo] LA2ÄsP mutilo (!) A\ mutio cett. codd. et e 1972 ad-
detur^3 1973 ac] ex SP 1976 a sequitur] iiisequitur Ai 1978 quaej
quod M testes] testis L<S'^i AsMe que faciunt in ulum cum casibus addere
debes P quae facies in ulum sit tibi venabula testis e 1979 dematur LSA2A'6 e
1980 iunges] signes e addere] iungere] LA1A2 quod dat ulum iunges
produc acis genitiuo P post v. 1980 et traca add. P 1981 suberunt]
subeunt e 1982 corripis a] corripies e HeJlada] elada codd. exada (!) e
cicadam] cicadaS' cycada As cicladam (!) A2 1983 brevis est] brevies M
breuias PS fiatj fiet M colafus fiat tibi testis As colafum testem tibi
sumas S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1972 'fütio' Prise. I 13l2b. unde 'effütio*, i. e. inconsiderate elo-
quor 1973 'uterus b. n. s. utrem', i. e. non sequitur suum primitivum,
quia corripit, licet derivetur ab 'üter ütris'. cf. Exe, ex Charts K. I öiOis.
de quantitate autem posterioris voculae dicit Despaut. 571: 'dubium est
de uter substantivo tertiae declinationis. Nebrissensis, cui suffragor, credit
corripi, quia uterus liinc deductum corripitur' 1974 ex. : 'üva Ovidus'; sed
'flüvia plüvia' 1979 'ante c f. br. a', ut 'psittäcus Syriäcus aläcer* 1980 ex. :
'cenäculum spectäculum; loquäcis voräcis' 1981 ex.: 'päcis fäcis'
1982 'Hellada, ae' declinatur in }'ul(/. Maehnh. 1 8: '({ui erant apud Hella-
dam' etc. 1983 'colaphus' (xo/la^o^) =- alapa; cL luvenul. IX 5 1984 ex.:
*imägo propägo vorägo'; sed 'asparägus onäger' 1985 'Abdenago lingua
Chaldaea interpretatur serviens taceo' Pap., lo. lan. 'et ac(?&ntuatur in
fine' lo. Jan., Brev. cf. Sulpü., De.^paut. 'erat unus de tribus pueris, qui
fuerunt in Camino ignis' Brev,
Doctrinale 131
a super 1 brevias, velut Italus; excipias, quae
tertia declinat: hoc australis manifestat.
produc in neutris obliquos: ecce toralis.
Ascalon esto brevis, siiperadditur Absalon illi.
Italides et Tantalides sua curtat origo. 1990
m subeunte brevis datvir a, thalamusque probabit.
quae faciunt amen, produces et thymiama.
a super n brevis, ut clibanus; tarnen excipis illa,
quae declinabit tibi tertia, sicut inanis.
vocali iuncta producitur, ut Matiana, 1995
derivata simul, nomen gentile locique;
VABIA LECTIO.
1986 breviasl brevies M excipias quae] excipis hec que SPe
1989 superadditur] simul additur M illi] istis PMe absolon (!) esto
breuis superadditur ascolon (!) istis S 1990 et] uel M 1991 datur]
erit SPe 1992 produces et] producis ut *S'P thymiama] timiamen 8e
timiaraa cett. codd. 1995 maciana LASP mathiana M vv. 1995. 1996 in-
verso ordine in As
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1989 'Absalon patris pax interpretatur, eo quod adversus
patrem bellum gessit, per antiphrasim' Pap., lo. lan. 'Abesalom,
dictio tetrasyllaba, non Absalon' Despant. 1992 *ämen', ut 'examen
forämen'. — 'thymiama, mätis': 'a timus' (i. e. 'thymus', Germ.
'Thymian'; cf. v. 1856) 'dicitur hoc tymiama, quaedam herba vel species
^romatica, qua in quibusdam locis utuntur loco incensi' Hiig,, lo lan.
'thymiama teste Sulpitio scribitur cum y, ut thymum, unde fit' Despaut. 578.
hac falsa derivatione, quam iam Isid. etym, IV 12 secutus est, — est
enim ^vfjiaiuia^ a d^vco — forte effectum est, ut prima vocis syllaba a medii
aevi poetis corriperetur, ut a Petro Riga in Aurora: 'ex quo spirat odor
et timiama frequens', et ab Egh. L. I 1767: 'sola pii redolent Domino
timiamata cordis'. cf. etiam Graec. VIII 316. vocabulum saepe occurrit
in Vulg. exodo , ubi (cap. XXX) Dominus Moysi compositionem thymia-
matis specialissime praescripsit 1993 'clibanus, fornax, a clivo scilicet
dictus, ab eo, quod in erectione sit collectus' Isid. etym. XV 6 ; cf.Io.Ian.,
Brev. 'clibanus ardens intrinsecus conscientia impietatis significat' Pap.
'clibanus fumans' sive 'succensus' Vulg. genes» XV 17 Ose VII; cL Matth.
VI 30 all. II 1995 'Matiana, poma silvestria' Gl. M, Gl. n. 'vel Daciaca
vel Caesariana' Gl. ap. Thurot. p 431 'poma acerba' Glossar, s. XIII ap.
Du Gange, a Matio quodam, qui scripsit de arte coquendi, sie dicta sunt;
cf. Georges. 1996 ex.: 'montanus Romanus'
9*
132 Alexandri de Villa-Dei
sed Libanum brevies; sit aranea iuncta balano.
produc obliquos, et compositiva notato;
istis Vulcanum cum Gargano superaddes.
ante p fit brevis a; sed deme Priape, sinapis. 2000
a super r brevias, ut barbarus; hinc zodoara
excipe, quaeque vides derivari manifeste.
quidam denarium breviant. non primitiales
obliquos produc; iubaris vel Caesaris educ.
compositiva notes et nectaris, asparis atque 2005
bostaris.
a super s brevis est, ut carbasus; excipias, quae
derivata palam cognoscis, sicut agaso.
longis Parnasum iunges, sociabis omasum.
ante t corripis a, sicut cyathus; tamen inde 2010
VARIA LECTIO,
vv. 1998. 1999 tnrerso ordtne in PM 1999 istis] liisdem Me super-
addes] siiperaddas A^ hiis cum volcano beiie giaganuni (!) superaddis *S'
2000 aute p fit brevis a] a super p breuis est PMei a supra p breuias S
post V. 2000 et messapus cquum domitor add. S 2001 breuies M zedoara
AiAs 2007 excipies aS 2008cogiioscesi/e 2010ciatus coc?c?. cyathus e
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
1997 'balänus': oinnes glosae uiia excepta voceni interpretantur
'unguentuin (juoddanr (sc. ex balano, nuce quadani, factum), sed hac
significatione mediam semper brevem habet; cf. Horat. carin. III 29, 4
Pers. IX 37 Martial. XIX 57, 2. in cod. M superscriptum est 'mens'.
Despaut. dicit: 'Balanus, viri propriinn, adiicitur longis a Bebelio' (equidem
nihil herum inveni in Behelio) 1998 ex.: 'Titänis, insänus' 2000 'ante
p f. br. a', ut 'aläpa' 2001 'zodoara iungitur a Sulpitio, quia Macer producit'
Desjmut. 581 'zodoara' vel 'zedoara' est 'spccies aromatica' Gl. ap. Thurot.
p. 437 'vulgariter citouart' Gl. ap. Du Cange 'animal' (!) (fortasse 'arbor")
suavem habens odorem' Gl. n. 2002 ex.: 'avarus scholaris consularis'
2003 'quidam denarium breviant', immo vocabulum per synizesin trisylla-
bum efficiunt, sicut 'conubium' v. 1940; cf. Martial. I 117, 17 IX 100, 1
2003 S(]. 'n. p. obl. pr.'. ut calcäris torculäris' 2005 'comp, n.', ut 'com-
paris dispäris' 2005 sqq. de vocabulis 'aspar' et 'bostar' cf. adn. ad
V. 181, de voce 'carbasus' adn. ad v. 874, de 'omaso' adn. ad v. 1906
2010 'cyathus* xva^oc\ idem, (]Uod 'scyphus' (v. 1847). etiam mensuram
(piandam significat; cf. Horat rartn. 1 29, 8 III 8, 13 III 19, 12 sat. 1 1, 55
Murfial. I ;i, 1 XIII 51, 21 IX 93, 4 X (i(i, 5 all IL
Doctrinale ^33
excipies voces, quas derivabis aperte.
quae fiimt in tes sociabis, sicut achates,
iiingit nomen in as obliquos: sie probat abbas;
corripies alios.
longa fit a super u: tibi sit pro teste cadaver; 2015
compositiva notes.
Ante b longa fit e: fiat tibi testis ephebus;
deficit hie Erebus, Hesebon, simul et terebinthus,
additvn- elleborus.
ante c longa fit e; Senecam tarnen excipis inde. 2020
ante d produces e; sed tarnen esseda deme;
Melchisedech socias et nomina, quae facis in da.
pes dat edis cum compositis.
VARIA LECTIO.
2011excipias^2Pe vocesexcipiasquederivantur aperte ilf 2012 quae
fiunt in tes] que faciunt ates M 2)0st v. 2012 excipias Socrates add. e
2014 obliquos add. P sunt scemata stemata testes add. S, m. rec. add. Ä\
sunt themata scemata testes add. As sunt scemata zeumata (ceumata e)
testes add. Me 2016 uelut grauis (!) tibi testis sunt abauos (!) attaims
memores tibi compositiua add. S 2017 ephebus] ephebe SA2 e testis
tibi fiat ephebe P testis tibi fiet ephebe M 2018 hie] hinc AxA^Me
2019 cerebrum terebrumque cum illis add. L 2021 producis PAs e demis
PA2A3e, 07)1. S 2022 socias] breuias ^3 socia PiV/e 2023 cum compositis
om. P simul ämi'atis (?) add. L comedo quoque talis add. M quod
compede prestat add. lo. Garl. (Ar) hemist. quadrupes det edis in e
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2011 ex.: 'amatus amator' 2012 'achates': 'genus est lapidis,
quem si quis portaverit, erit gratiosus. item Achates dicitur fuisse
comes Aeneae' lo. lan., Brev. 2013 'abbas, ätis': 'pater monachorum;
nam abba pater syriace' Pa]).; cf. Ys. 1 201, lo. lan., Brev. Despauterius
cum Georgio Valla vocabulum primae declinationis esse censet 2014 eX;:
'poemätis themätis' 2016 ex.: 'abävus atävus' 2018 'Hesebon': 'Esebon,
cogitatio sive vinculum maeroris' Isid. etym. VII 6, Pap., lo. lan. 'ac-
centuatur in fine' lo. lan. vox invenitur Vulg. lerem. XL VIII 34
2020 sq. ex.: 'vervecis putredo'. — 'esseda': 'esedum est currus, in quo
claudi portantur' Gl. n. proprie est genus vehiculi GalHci et Britannici,
ex quo illae gentes pugnabant (cf. Caes. hell. Gall. IV 33 Tacit. Agric. 12),
quo genere postea Romani usi sunt tamquam eurru viatorio (cf. Ovid. ex
Pont. II 10, 33 Marl. 1 104, 8 IV 64, 19 V 104, 7 VII 24, 2) 2022 'in
da', ut 'Andromeda'
134 Alexandri de Villa-Dei
e super f dabitur brevis: hinc elephas breviatur.
e g corripimus; sed abest tristega, Cethegus. 2025
e super 1 dabimus longam: patet ecce phaselus.
Abimelech remove; debet brevis angelus esse.
e super m longa; vehemens heremusque retracta;
additur his hiemis, Alemannia, Getsemanique.
longa fit e super n; Helen am tamen hinc Helenumque 2030
et iuvenes, Asenech, ebenus debes removere.
ante p rara fit e, moneo tamen hanc beviare;
excipe praesepe.
VARIA LECTIO.
2024 hie elephas sociatur S huie elefas sociatur P 2025 ante g
corripis e e 2026 longam dabimus A2AsM patet] probat p 2029 Getse-
manique] Me gessimanique PS iessemanique cett. cochL 2031 et] cum S
2033 cuius penultima longa a(M. lo. Garl. (Ar) M
TESTIMOMA ET EXPLANATIONES.
2025 'e g cori.', ut 'elegans elegia'. — 'tristega, orum': 'caenacula
et tristega facies in ea' (sc. arca) VuUj. ijen. VI 16 'triramerata, a
terno tegmine vel tribus tectis' Pap. iocus tricameratus' lo. lan.f Gl. n.
ef. Osh. Pan. 594 Du Canye. utrum 'tristega' an cum Alexandro, quem
Sulfit, seeutus est, 'tristega' (a 'tego', unde etiam 'tegula') pronuntiandum
sit, multum disputat lo. lau., (jui etiam versum Doctrinalis affert. sed vox
est Graecae originis, cniönya., ot proj)rie signilicat cubiculum superius, ut
in Vulg. l. c, tametsi saepe pro quovis alio loeo aedificii usurpatur. ef.
Du'Can(/e 2028 'e s. m 1.', ut 'raoenms Polyphemus'. — 'heremus' Ys.
VII 572 Sulpit. 'heremita' Ys. IV 141, 142, 147, 176, 181 E(jh. L. I 952
II 562 Sulpit. 'ab hereo dicitur heremus per eontrarium, quod nun-
quam vel raro fit ibi mansio, et eorripit re; sed herenms, verbum primae
pers. pl. n., producit re' lo.Ian.; cf. Osh. Pan. 269 Brev. Benth. 'erravit
Prudentius in Psychomachia dicens: ''excidit ergo animis eremi sitis", et
Mapheus in Antoniade: ''expcdiam primamque erenuim primosque recessus",
et hymnographus: "praepotens martyr eremifjue cultor"' Despaut. 591
'herenmm per h scribimus' Orth. Bern. ap. K. Siippl. 2943 Mierenms generis
feminini' De duh. natu. K. V 5S027 Brev. Benth. 'heremus est invia soli-
tudo, ubi nun<(uam habitatum est; sed disertum, ubi alicjuando habitatum
est et nunc derelictum est' Pap., lo. lan., Brev. Benth. 2029 'Gesse-
mani interpretatur villa pinguissima' Pap., lo. lan. 'et acuitur in fine'
lo. lan. 'Gethsemani Christiani in paenultima et antepaenultima cor-
ripiunt' Despaut. 591 2030 '1. f. e s. n', ut 'Camena' 2031 'Asenech,
ruina vel praecipitatio, seu t'actura dedicans, aut plasmatione aedificans'
Bihl. lat. a. 1486 2032 ex.: 'edepol'
Üoctrinale 135
r subeunte brevis datur e; tarnen excipies rus
in propriis, sicut Gualterus, et adde statera 2035
et derivatum, quod rus tibi terminat in rum:
ex hoc austerus producitur atque galerus.
Gerbe rus esto brevis; sunt longa Meg[a]era, Chimla|era.
infera cum superis, iterum brevies uteruraque
et pateram. 2040
pantheramque morans crateram iungis, Iberum.
corripis obliques alios; varia mulierum,
VAßlA LECTIO.
2034 datur breuis e *S' 2035 waltherus P galterus cett. codd. statera]
Stateram M 2036 tibi terminat in rum LA2AS in rum m. rec. corr. aut
rum Ai se terminat aut rum S determinat aut rum PMe 2038 sunt]
fit *S> om. P Megaera Chimaera] machera chimera PA2 ehimera ma-
chera Ab schimera megera *S' v. 2040 otn. A2,post v. 2041 colloc. L pateris
discerne patere docere add. lo. Garl. (Ar) P 2041 crateram iungis]
craterem dicis P Iberum] hyberum LAnPM hiberum S yberum Ai
2042 varia mulierum] varias mulieris >S^ varia mulierem As M producque
chimeram P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2034 ex.: 'camera humerus' 2035 4ibra, statera; stater est quod
libratur in ipsa' Graec. XII 129 2037 'galerus': 'pilleus ex pelle caesae
hostiae factus' Pap., lo. lan.; sie etiam Isid. etym. XIX 30, qui quidem
scripsit galerum. erat capitis tegumentum non solum pontificum et gla-
diatorum, sed etiam mulierum, sc. meretricum. cf. luvenal. VI 120 2041 'cra-
tera' fem. gen. est idem quod 'crater' masc. gen. : 'Latine haec cratera dicitur'
Serv. in Verg. Aen. I 724. cf. Isid. etym. XX 5 Despaut. 471 Neue I 323
2042 'corr. obl. al.', ut 'verberis carceris'. — 'mulierum' : 'mulier producit paenul-
timam in obliquis; unde Statins (immo Lucretius Hb. IV): "siqua deum
soboles, siqua mulieris origo" ' lo. lan., Brev. 'hoc etiam comprobat communis
usus, qui aemulandus est. sed videtur, quod corripit paenultimam, quia, ut
dicit Pristianus in maiore, omnia Latina desinentia in er, si crescunt in geni-
tivo, corripiunt paenultimam in obliquis. sed die, quod Pristianus excipit
illud nomen mulier in libro de accentu a regula illa generali, et hoc com-
muniter tenetur' lo. lan. profecto in quibusdam manu scriptis Prisciani
libri, qui dicitur de accentibus (vide Hertzii edit. 52329 app. crit.), legitur:
'haec omnia et similia' (er finita nomina) 'in obliquis corripiuntur excepto
haec mulier, huius mulieris'. porro praescribitur in Quaest. gram, cod,
Bern. K. Suppl. CHI: 'mulierem in antepaenultimo nemo debet acuere,
sed in paenultimo tantum, ut calefäcit. similia dicit Abbo Floriacensis
136 Alexandri de Villa-Dei
cumque riuin sequitur, usu vario reperitur.
e super s brevies tollens divina mathesis.
ad placitum pones phrenesim. 2045
t subeunte datur e longa; sed excipis haec, quae
tertia declinat; iungetur eis amethystus.
obliquos brevies; Agnetis demere debes.
longis utere locuplete, lebete, quiete
et magnete simul; temetum breviare solemus. 2050
e super u rara; fiet tarnen haec tibi longa.
VARIA LECTIO.
2044 brevies tolleusj breuis est tolles An breuis excipitur SPMe
2045 pones frenesim L freiiesini pones SA2 frenesis pones Ä\ irenesis
ponis Ä%P rnegalesia longes add. lo. Garl. (Ar) ad placitum frenesis est
exeipienda poesis M, item, om. tarnen est ei, ponis (!) pro est e2 2047 iun-
getur] iungatur Me iunges et P eis] ei SA^PMe ametistus codd. et e
2050 temetum breviare solemus] om,. P breviare ;>/. reo. su2)ersrr. vari-
are A1A2 2051 fiat SA1A2P
TESTIMONTA ET EXPLANATIONES.
ap. Ang. Mai. Tom. V SSS. mGl.M bic sane obscoenus versus est: 'si
culum quaeris servare tuae mulieris, nimiquam tutus eris, nisi desuper
hospitularis'. auctor Doetrinalis obliquorum casuum paenultimam ubique
produxit; vide vv. 501, 570, 1 143, 1475. idem Sulpit. et Manc. docent afferentes
versum illuui Luvretii (vide supra,) in (juo tamen legendum est muliebris'.
2043 ex.: '(idycerium Tuinisterium, mysterium niceterium' 2044 'e s. s
br.',*ut 'Lacbesis'. — 'divina matbesis', vide adn. ad v. 1762 2045 pbrenesis:
'phrenesis indifferens babetur' IriuJpit., Bebet, paenultimam, sane contra natu-
ram elementi Graeci ((foiinidic), corripuerunt Prudent. Hamart v. 125: 'imo
haec attoniti pbrenesis manifesta cerebri', et Serenas Sammon. de med. praec.
e. 8: 'ex vitio cerebri pbrenesis furiosa movetur'. cf. v. 1798 2046 sq. ex.:
'facetus, meretrix' 2048 'obl. br.', ut segetis teretis interpretis' 2049 iebes,
etis' (Xißfjc)' 'oUii aerea' Serr. in Venj. Aen. 111 466 'vas coquinae'
Gl.M; ci'.'Vidfj. rey. I 2, 14 hid. ett/m. XXll 8 Ys. VII S57 'vas lapi-
deum, quod dicitur lanezo* lo.lan.; cf. Brev. 2050 temetum: 'vina
Falerna, merum, temetum, Bacbusfiuc, Lyneus' inrert. anrt. ap. lo. lan. et
in Brev. 'ubicuncpie lusitaras, nova flumina lemeti' etc. Muret. in Galliam-
ho ad Baechum. 'hoc circumsaltante choro temulentus adulter' Prud. c.
Symm. I 135. cf. Graec. VI 99. derivabant enim hanc priscam vocem a
'teneo' vel 'tento', '(juia teneat (tentat) mentem' P«/>., lo. lan., Brev., Manc,
Despaut. 'temetum ad placitum ponunt' Bebet, 'variatur' Despaut. pri-
ores duas syllabas producendas esse IIo7at. epist. 11 2, 16 S et luvenal.
XI 25 satis docent 2051 ex. : 'consuevi'
Doctrinale 137
Ante b fit brevis i ; sed compositiva notabis.
quae dat quarta, solent variari possibilisque.
i c sequente brevis; dematur apricus, amicus,
additur his umbilicus, formica, pudiciis 2055
et cum lorica lectica, myrica, Caicus.
istis mendicus cum vesica sociamus
ac Urtica simul et quae post format et ante,
in propriis icus producitur, ut Predericus.
longa fit icis ab ix: exemplum dat tibi fei ix; 2060
sed mas solus icis, sicut calicis, breviabit.
iunges cum filice salicem; pernix dabit icis
a pernitor, icis a perneco sie variabis.
VARIA LECTIO.
2052 sed coinpoiieiitia ; sigues SFMe 2054 amicus apricus Me
2056 lectica lorica Me murica FMe mirica cett. codd. 2058 acl et SMe
est P post V. 2058 atque pericula add. S 2059 federicus LAi ei fri-
dericus SA2A3P fredericus Me2 2060 dat] sit PAsMe 2063 pernitor]
pernicor codd. variabis] breuiabis PS
TESTIMONTA ET EXPLANATIONES.
2052 ex. : 'vestibulum ; praelTbo' ebibo docibilis credibilis' 2053 'quae
dat quarta' etc., i. e. derivata a verbis quartae coniugationis, ut 'audibilis',
antepaenultimam indifferenter ponunt. quae quidern derivata secundum
Prise. 1 132is sq. eam tantum corripiunt, aeque ac nascentia ex verbis se-
cundae et tertiae coniugationis. attanien dicit Apulents Met. I: 'nihil impossi-
bile arbitror'. adiectivum 'possibilis' producendum esse cum Alexandro docet
etiam Sulpit. 2054 'i c seq. br.', ut 'angelicus rusticus 2056 'myrTca' vel
'myrice' {(jvQlxfjj) =■ tamarix arbor ; cf. Verg. ed. VI 2 Ovid. metam. X 97
art. am. I 747 III 691 Vuhj. lerem. XVII 6 XLVIII 5 2057 VesTca'
= xvöTic, Germ. 'Blase', maxime 'Harnblase'; cf. Horat. sat. I 8, 46 luvenal.
I 39 VI 64; pro tegumento capillorum ap. Martial. VIII 33, 19; pro
tumore orationis ap. eund. XI 49, 7 2058 'quae post format et ante',
sc. 'postTcus' et 'antTcus' : 'augures designabant spatia lituo et eis dant
nomina, ut prima pars dicatur antica, posterior postica' Serv. in Verg.
ecl. IX 15. est quoque 'posticum' nom. subst: 'postico falle clientem'
Horat. epist. I 5, 31 2062 sq. 'pernix Tcis' et 'pernix icis': 'pernix
aliquando pro dampnosus, et tunc habet mediam genitivi syllabam brevem;
quando vero pro celer dicitur, tunc habet longam' Osb. Pan. 468. idem
docet Henrichm. 'pro pernice citum, pro pernice dico nocivum; pernitor
primum, perneco dat reliquum. qui necat est pernix, festinat currere
pernix' incert. auet. ap. lo. lan. et in Brev. cf. Graee. XIII 33 sq. 'Icarus
ad caelum tendit pernicibus aus, et possem melius dicere pernicibus' Gl. M.
iidem vv. in Graec. XIII 37 sq. 'plurimi dicunt, etiam Servius, si recte
138 Alexandri de Villa-Dei
masticem produc et Phoenicem, breviando
quod dedit ex nisi lodicis; bombex dabit ycis. 2065
i d corripitur, sicut cupidus; sed Abydus
excipies et quae trisyllaba ponis in ides;
hisque Coroniden veteres iungi voluere.
produces ido, sicut formido, cupido;
cum desideriis addes desidero longis. 2070
pone duas primas David is, sicut metra poscunt.
perfidus infidusque fides fidoque probabunt.
i super f ponis raro, sed eam breviabis.
i dabo prae g brevem; sed quae facis in ga vel in go,
demis, ut auriga, caligo; sed brevianda 2075
quaedam composita; tibi sint caligae sociandae.
i super 1 brevias, solum tarnen excipe neutrum,
cum facies ile; quae sunt a nomine iunges,
sicut Quintilis; brevis est humilis parilisque,
VARIA LECTIO.
2064 fenicem codd. 2065 dedit] dabit Me 2066 i d corripitur]
d tibi corripit i P d tibi corripitur (!) i S ante d conipis i Me Abydus]
abidus codd. 2070 desidero) LP A3 considero cett. codd. et e 2072 per-
fidus] prouidus S probabunt] probantur SAi 2073 raro ponis Me
2074 ga etc. go] go etc. ga FA2 2075 breuiando L 2076 sint| sunt
SAiMe sociandae] socianda SMe 2077 breuies Me
TESTIMONIA ET EXPLANATIOMES
memini, pernix aliquando significare perniciosum ac nocivuni, a perneco,
et tunc aiunt paenultimam in obliquis corripi. id puto esse falsuni, donec
ex vetere poeta probetur correptio' Despmit. 474
2064 'mastix, mastlcis', cf. vv. 211. 691 c. adn. 2065 'lodex, Tcis', cf. v. 210
c. adn. — 'bombex', cf. v. 2095. v. 212 vulgaris forma 'bombyx' ('bombix')
legitur, quam etiam Isid. etym. XII 5 et lo. lan. habent 2067 'trisyllaba
p. in ides', ut 'Atrides' 2068 'CörönTdes' ^ Aesculapius; cf. Ovid. met. XV
024 2071 Dävidis: 'talia Davidicam post facta reliquerat 'urbem' *SVrfw/.
in Matth. XXI 'cur ego, Davidicis adsuetus cantibus, odas' etc. idem in
exord. 'iam flos subit Davidicus, radice Jessae editus' Prud. hymn. Epiph. 49
'Israel es tu rex Davidis et inclyta proles' incert. auct. ap. lo. lan.
2073 ex.: 'magnificus' 2074 'i d. p. g brevem', ut 'miti'go prodigo'
2075 sq. 'sed br. quaed. comp.', ut 'diligo erigo' 2077 'i s. l brevias', ut
'agilis habilis'
Doctrinale 139
dapsilis et pestilens et nubilis, additur istis 2080
exilis longum, subtilis, Aprilis, asylum.
i brevis est super m; tarnen excipiatur opimus,
cum quo sublimis; sed compositiva notabis.
zyma puto longum; tamen azymus est breviandum;
et derivatum de quarta sit tibi longum. 2085
i super n brevia; tamen hinc festino, caminus
excipitur, propriaque simul iunges et Erinys.
iungas cuminium, catinum sive salinum
et derivatum: tibi sit pro teste Quirinus,
pina superque dabunt tibi longa propino, supina; 2090
VARIA LECTIO.
2080 nubilis] nubilus SPMe2 2081 longum] longa P longani (!) S
asylum] asiluni codd. 2082 brevis est] breuies Me excipiatur] excipiemus Me
2083 sublinius P et compositiua notamus Me 2084 zima et azimus
codd. 2086 brevia] breuias aS' breuis est PMe 2087 excipies M ex-
cipias e propriumque S iungas P et] ut L herinis codd. 2088 iunges
A2 iungere ^S* iunge catinum sicque cuminum deinde salinum P vv. 2088.
2089 inverso ordine in PMe 2090 propina Ä'i vv. 2090. 2091 inv. ord. in Se2
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2080 'dapsilis', (Graece daipiXfig). 'largus vel qui satis erogat dapes'
Pap.; cf. lo. lan. Plautus imprimis hac voce usus est 2082 'i br.
e. s. m', ut 'animus' 2084 'zyma, azi'^mus': 'azimus, non fermentalus
panis' Isid. etym. XX 2 Pap. cf. Vulg. exod. XII 8 'azimus corripit zi; unde
in Aurora (Petri Riyae) : "azima mandatur (sie) Septem comedenda die-
bus'" lo. lan. cf. Graec. VIII 337, Sulpit. est Graecis ä^vfiog., a ^Vfi^
2585 'derivatum a quarta', sc. coniugatione, ut 'munTmen fulcTmen'
2086 'i. s. n brevia', ut 'dominus' 2087 'propria', sc. nomina, ut 'Mar-
tinus' 2088 'cumTnum' = xi;/i*vov, Germ. 'Kümmel': cf. Horat. epist. I
19, 18 Pers. V 55 'catTnum', ap. antiquos vulgo 'catTnus' (ex Siculo
xdtivoc), de qua forma dicit Isid. etym. XX 6: 'catinum, vas fictile,
quod melius neutro dicitur quam masculino, sicut et salinum dicitur vas
aptum salibus', et addit lo. lan. : 'scias quod, licet quaedam nomina in-
veniantur auctoritate veterum quandoque in masc. genere, quandoque in
neutro, ut hie punctus, hoc punctum et hie catinus et hoc catinum, non
tamen de beut dici incerti generis, quia masculinum talium nominum iam
cessavit, quia non utimur nisi neutro genere istorum nominum' 2090 'pTna' :
'pina Graece, fames Latine' Gl. M, Gl. n., lo. lan., Brev. *et inde componitur
haec propina, locus iuxta balnea publica, ubi post lavacrum a fame et
siti reficiuntur homines, et dicitur sie, quasi propellens famem; et dicunt
Graeci popina, et inde corrupte nos dicimus propina pro tali loco' lo. lan.
s. v. 'propina'. cf. Osh. Pan. 460 s. fme
140 Alexandri de Villa-Dei
cedrinus iungas praedictis, adde lupinum.
crastinus esto brevis, simul hiccine, nundina, iungis
protinus his acinumque, perendino iungitur et quae
ex oleo, bysso, clam forraas seroque, fago,
et quae jacinthus bombexque dat ac amethystus. 2095
ante na longa fit i; vult femin a, pagin a demi,
machina cum trutina, Proserpina, lamina iunges,
buceina cum Mutina, seu sarcina, fuscina curtas;
sie elemosyna sit.
obliquos ex in produc, alios breviabis. 2100
ante p fit brevis i: sie antipos est tibi testis.
VARIA LECTIO.
2091 cedrinuni ^2 iuiiges S adde] atque Se2 v. 2091 om. PMei
2092 hiccine] heccine^aiV/ nundina] nundine (^/^ e iungis] orn. P iunges S
2093 perendino iungitur et quae] iungisque perendino uel que P 2094 bisso
codd. 2095 jacinctus et ametistus codd. v. 2095 om. SA2, post v. 2097 col-
loc. Äi 2096 pagina femina SPMe 2097 Proserpina 1. i.] seu sarcina
fuscina iunge Me, sie, sed deme j^ro iunge S 2098 bucina SAd, seu] vel P
curtas I curtat A2 iunge P seu sarcina f. c] proserpina lamina iunges Me
sie, sed iunge S 2099 sie elemosina fit et patina P sie elimosina flt
(fiat e\) et patina longa patena Mei 2101 i supra p breuis est hinc a.
est t. t. SPMei
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2091 'cedrTnus' pro 'cedrinus' [xsöqivoc) praecipitur etiani a lo. Imu,
in Quaest. gram. cod. Bern. K. Siippl. 18224, a Sulpitio aliisque 2092 'nun-
dina', sc. tempora. de sing, 'nundina' ci. Neue I 471, de diversis vocabuli
sigmif. Du Gange 2093 'perendino, i. e. morari per unum diem, sc. usque
in tertium diem, et transitive positum invenitur pro prolongare' lo. lan.
cf. Du Gange, unde compositum 'comperendino' occurrit ap. Gte. I Verr. 34
II Verr. 1, 20 et 26 2094 sq. ex. : 'oleaginus, byssinus, clandestinus' (sie
pro 'clandestinus' etiam lo. lan., Graee. XXV 48, Sulpit.), 'serotinus, faginus,
hyacinthinus, bombycinus, amethystinus' 2096 'a. na 1, f. i', ut 'farTna culTna'
2099 'elemosyna' : 'est ancilla Dei simplex elemosina, mortis antidotum
veniae porta, salutis iter' Vindoeinensis ap. lo. lan. s. v. 'antidotum'. 'pec-
catum exstinguit elemosyna, cui moys est fons' Graee. X 207; cf. Egh. L.
I, 898, Sulpit. 'ubi est spes tua, pro qua elemosynas faciebas?' Vulg.
Tob. II 16 'peccata tua elemosynis redime' Vulg. Dan. IV 'ab elemo-
nia, quod est misericordia, et syna, quod est mandatum, componitur haec
elemosina, i. e. mandatum misericordiae, et secundum hoc scribitur per
e in secunda syllaba; sed melius scribitur per y, et tunc dicitur elymo-
syna quasi mandatum Dei' etc. lo. lan. cf. Brev. est tXttjfuiOüvvij ab sXeoc
2100 ex.: 'delphTnis, flummis' 2101 'antipos' pro 'antipüs' ^dviinovc)
etiam lo. lan., Brev., Sulpit. scribuni; cf. pölipüs v. 1903
Doctrinale 141
obstipum retrahas [constipo consociabis].
q subeunte dabis i longam, sicut iniquus;
cum siliquis reliquos et compositiva notabis.
i super r brevis est; tarnen excipis inde butyrum. 2105
sie delirus erit, saphirum iunge papyro
appellans lapidem, sed pro vitro breviabis.
est super s brevis i; paradisum non breviabis,
Anchisen iunge, gavisus ei superadde.
praecedente para breviatur laesio longa. 2110
ante t fit brevis i: levitas erit hinc tibi testis.
VARIA LECTIO.
V. 2102 om. PMe [] inclusa om. A2A3S, m. rec. add. Äi, habet L
2103 dabis] dabit Ä2 damus SMe post v. 2103 conpositiua tarnen ali-
quis similesque notabis (notemus P) add. SP 2104 siliquis reliquos]
reliquis siliquos A et] sed aS* sed c. n.] istis sociare raemento P 2105 bre-
vis est] breuies ^S* 2106 delirus] delibutus (!) LA1A2 iunge] iungo
SA1A2P 2107 breviabis] breuiatur SMei 2109 Anchises S eis As
superaddes P 2110 lisio Me lesio cett. codd. 2111 est breuis i pre t
S est i pre t breuis PMei erit hinc] fiet P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2104 'compositiva', ut 'aKquid' 2105 'i s. r br. e.', ut 'satira'. — buty-
rum : 'infundens acido comam butyro' Sidon. carm. Phalaec. 12 'mollique
subacta butyro' Egnatius sec. Despaut. 'quod non est mirum, stillat pro
lacte butirum* Petr. Riga. Vergilium (Despaut. rectius dicit Valgium) in
quodam opusculo paenultimam quoque corripuisse affirmat lo. lan. hunc ver-
sumallegans: 'lac niveura butirumque novum cum melle comedi'. corripu-
erunt certe mediam Macer hoc versu: 'cum butyro modicoque oleo decocta
tumorem' etc., et Ys. II 394 VII 345. et primam et secundara vocis
syllabam producendas esse etymologia — est enim ßovTVQOV a ßovc —
satis docet 2106 sq. 'saphTrus' (cf. vv. 1718 et 1743), 'säphirus': 'est
vitrum saphirum' ('pro vitro saphirum' /0. lan.) 'pro gemma dico saphi-
rum : corripias primi mediam producque secundi' Graec. XII 121 sq.y lo. lan.
'porticus est Romae, qua dum spaciando fero me, res quaerendo novas
inveni de saphiro vas' Alex. Nequam (Neckam) in Gl. S. de hac re legi-
tur ap. lo. lan.: 'Magister Benedictus dicit, quod saphirus producat paen-
ultimam : "sed quidam accipiunt saphirum pro vitro media correpta, quod
nos non dicimus'', et hunc sequor ; unde praedictus versus (sc. 'pro vitro
saph.') non est authenticus secundum nos'. &i Despaut. monet: 'ne cum
Stoa variandum credas, quia Sidonius corripuit' 2108 'est s. s br. i',
ut 'Elysium camisia' 2110 i. e. ex 'para' et 'laesio' fit sec. Alexandrum
'paralisis' sive potius 'paralysis'; cf. lo. lan., qui quidem ex Magistri (sc.
BenedicM) sententia paenultimam vocis syllabam producendam esse censet
142 Alexandri de Villa-Dei
quae fiimt in ta proprio de nomine sumpta
sive loci propriaque simul producere debes,
ut margarita, Levita, simul heremita.
ut placet est pituita; Petrus dixit polymita. 2115
quae fiunt in tes aut in tis, longa notabis.
itus, si detur a nomine, longus habetur:
et sie ex censu censitus dicere debes.
servus curtat itus. adverbia sie breviabis.
a verbo quartae venientia longa notate. 2120
tertia praeteriens in ui dat itum breviando;
praeteriens aliter itum producere debet.
curtat itum pario vel disco poscoque, parco,
quae gio dat vel bo, quae prima dat atque secunda.
cumque supina dabunt i longam t subeunte, 2125
quae formantur ab his, ito longam reputabis.
agnitus esto brevis, societur cognitus illi.
itus producit, quod deponens generavit;
VARIA LECTIO.
2114 simul] sacer S simul ac An ut margaritam leuitam sie here-
mitam F, item, sed aut jrro sie, Me\ 2115 polimita codd. 2116 tes etc.
tis] tis etc. tes PMei vv. 2117. 2118. 2119 post. v. 2123 colloc. L 2119 ser-
uos SP breviabis] breuiamus SPMei 2120 quarte uerbo SMei notato
SPMei 2122 debes LAsPS 2123 poseoque perdo A2 pareoque poseo
SPMei 2126 longum M longam cett. codd. reputamus S 2128 quod
deponens] deponens quod P que deponens *S' quam d. Mei generavit]
generabit S
TESTIMONIA ET EXPLAN ATIONES.
2114 'heremTta' : vide v. 2028 e. adn. 2115 'pituita' : immo voeabulum
apud poetas saepe per synizesim trisyllabum fit, ut ap. Horat. sat. II 2, 76
ejnst. I 1, 108 Pers. II 57; cf. 'eonubia' v. 1940. — 'polymita': 'quae
polimita fuit oscula dando pedi' Petr. Riga in genes, 'usus habet, quod
polimita ultimam (sie pro 'paenultimam') produeit' lo. lan. cf. Graec. X
251, Siilpit. est tamen TToXvfiiTOC a fikoc (vide v. 1881), et 'polymitus'
est 'fcextus multorum eolorum' Isid. etym. XIX 22 'polymita vestis multi
coloris' Pap. ef. lo. lan., Brer., Despant. 025 2116 ex.: TersTtes Suna-
mTtis' 2117 ex. : 'marltus avTtus' 2119 ex.: 'servitus, penitus funditus'
2120 ex.: 'auditus' 2123 'paritum', vide v. 797: 'discitum, poscitum',
V. 819; 'pareitum', cf. Neue II 553, 561 2124 ex.: 'fugitum bibitum,
domrtum exhibitum' 2125 sq. ex.: 'dormlto, are' 2128 ex.: 'oblTtus'
Doctrinale 143
sed tuor abbreviat ea, quae de se tibi format.
et producuntur lecytVius et hermaphroditus; 2130
sie aconita locas, Cocytus ei sociatur.
Hominis obliques, quod fiet in is, dabo longos;
corripies alios, ut miles militis, ales.
i super u longa; Ninive tarnen est brevianda.
Est 0 rebus testis, quod o super b breviabis; 2135
demitur ambobus, October sive duobus.
ante c fit brevis o; tarnen obliqui retrahantur.
ante d fit brevis o, velut exodus; hinc procul esto
Herodes, et ei custodes sint sociandi.
est o supra g brevis, velut ecloga; sed removebis, 2140
quae g vocali praeiungunt, ut synagoga.
o super 1 fiat brevis: hoc soboles manifestat.
o super m brevis est: Salomon sie esse probabit.
VARIA LECTIO.
2130 lechitus et hermofroditus co(?(^. 2131 achonita*S^^2^3 cochitus
LäsP coccitus Mei chochitus S societur As ei 2132 quod fiet in
is] quod in is fiet SPM 2133 ut miles militis ales om. PMei ut mili-
tis alitis (!) S 2134 breuiata Mei 2137 fit brevis o] curta fit o Mei
2138 fit brevis o] corripis o S 2139 sintl L sunt cett. codd. et e
post V. 2139 o super f breuis est sit sarcofagus tibi testis add. Mei
2140 est 0 supra g brevisj o supra g breuis est P est o pre g breuis A3
egloga codd. et e 2142 fiatl fiet Mei manifestatl tibi signat Sei tibi
signet M 0 super 1 breuies istud soboles tibi signat P post v. 2142
excipias illud quod fertiu* farmacapole m. rec in mg. add. Ai 2143 o
breuis m presit S o breuis est super m Mei
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2129 'tuor tuitus', cf. v. 945 c. adn. 2130 lecy thus (yt^xr^o^ : 'lechitus
vas est, sc. ampulla, ut dicunt, de auricalco' Hiiy. 'lechitus in regnorum
(sie) libro ampulla olearia' Pap. cf. lo. lan., Brev. 'et lechitus olei non
est imminutus' Vuly. reg. III 17, 12. de quantitate paenultimae haec
profert Despaut. 625: 'lecy thus contra Alexandrum Sulpitiumque cor-
ripitur ab Homero VIII Odysseae teste Nestore'. idem p. 627 : 'poly-
mitus et lecythus tantum corripiuntur'. idem p. 670: 'Laur.Valla dicit a
vulgo male paenultimam acui in bis: Andreas, proselytus, lechytus' etc.
2132 ex.: 'Quiris QuirTtis' 2134 ex.: 'saln^a' 2135 'öröbus' (oQoßoc) :
'orobum graecum verbum est; est autem genus leguminis' Pap. 'quae-
dam herba vel quidam populus' Gl. n. 'populus vel genus leguminis' GL
ap. Thurot. p. 432 2137 ex.: 'apöca apöcopa, velöcis atröcis'
144 Alexandri de Villa-Dei
quod servat neutrum genus, excipe, sicut amomum.
longa fit o super n; sed sindonis excipiatur, 2145
sardonis atque diaconus et Turonis, sociatur
Calcedonis, Redonis [et Vasconis associabis] ;
Lingonis et Britonis ac obliques propriorum,
quae loca designant, praedictis addere debes;
cum proprium fit in on, tamen excipies : Calydonis. 2150
Simonis, harmonicus, mamonam breviare solemus.
VARIA LECTIO.
2144 quod servat] que senmni SAiFMei 2145 ßindonis] sydonis 8
2146 sardonis pro sardonyx otnn. codd. et e sociaiitur S v. 2247 om. Mca
[] tnclusa om. A P Pas PüA vasconefs add. L et vasconis add.S 2148 Lin-
gonis ei Ligonis omn. codd. 2150 calidonis codd. post v. 2150 et que
terna dabit ut syndonis (!) babilonis in mg. add. S et que tercia dat //
add. As et babilonis H add. P 2151 breviare] sociare Mei vv 2251. 2152
inverso ordine in As
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2144 'amomum herba est suavissimi odoris, quae tantum in Assyria
nascitur' Serv. in Verg. ecl. IV 25; cf. idem in ecl. III 89 Ovid. met. XV 304.
unde fiebat unguentum maxime nares feriens, quo crines inungebantur (cf.
Pers. III 101 luvenal. IV 107 Ovid. ex Pont I 9, 52 Martial. V64, 3 VIII
77, 3 XII 17, 7) et mortuorum corpora condiebantur; inde postea voca-
bulo vulgo detruncato 'momia' sive 'nunnia', Ital. 'mummia', Gall. 'momie',
Germ. 'Mumie' orta est. 2145 'longa f. o s. n\ ut 'anöna sermönis'. —
'sindön onis' {ai,vö(av) : 'anaboladium amictorium lineum feminarum, quo
liuuieri operiuntui, quod Graeci et Latin! sindonem vocant' Isid. etym.
XIX 25. cf. Pap., lo. lan. vestis est bombycina subtilissima ap. Martial.
IV 19, 12, lineum pannum in Vulg. Matth. XXVII, vestimentum lin-
teum, quod nudo corpori induebatur, in hoc Petri Eigae yersu: 'qua vesti-
tus erat sindone, nudus abit' 2146 'sardonis quaedam regio' Gl. n. sine
Ulla dubitatione 'sardonyx' est, quod elucet ex interpretatione : 'lapis pre-
tiosus' in Gl. M. — 'Turonis, civitas Franciae' Pap., sc, quae hodie 'Tours'
appellatur 2147 'Redonis', gens Galliae Lugdunensis eiusque urbs, quam
vulgo 'Rennes' vocant. — 'Vasco', pl.'Vascones', Hispaniae populus: 'Vasconis
hoc saltus et ninguida Pyrenaei' Auson. sec. Despaut. 470 2148 'Lin-
gonis', pl. 'Lingones', gens Galliae Celticae simulque metropolis eins, hodie
'Langres' nuncupata. — 'Britonis', cf. vv. 104, 1880. 'BrTtones' luvenal. XV
124 'Britonis' Martial. XI 21, 9 2150 'Galydon, önis', prisca urbs
Aetoliae; cf. Verg. Aen. VII 306 Ovid. met. VI 415 Martial. I 104, 6
IX 48, 6 XI 69, 10 2151 'Simon, önis' : 'stagna petit parvaque sedens
in Simonis alno' Sedul. I V sec. Despaut. 535 'nomen apostoli corripit in
ol)li(|uis ad differentiam nominis cuiusdam rustici a Terentio introducti,
Doctrinale 145
canonis esto brevis cum daemone, Sidonis, ut vis.
p subeunte brevis datiir o: caropos tibi testis ;
Asopum retrahis, Europam sive pyropum;
ut placet, est Canopus. 2155
o super r brevias: Sephoram testem tibi sumas.
derivata palam produc: patet ecce sonorus.
Hominis obliquos, quod in or fit, iunge; sed arbor
et memor et rhetor, castor seu marmor et aequor
corripuere suos, sed longis adde Pelorum; 2160
et quaedam propria sunt obliquis brevianda.
mas facit os oris; quae dant ur et us breviabis.
o super s longa, sicut testatur alosa.
t subeunte dabis o longam, sicut Azotum;
VARIA LECTIO.
2153 brevis datur o] breuem facit o SP 2154 Europam retra-
his asopuii) etc. F retrahis] retrahas As piropum codd. 2155 ac
ysopus add. SAs 2156 breuies etc. sumes Mei 2159 rethor codd.
2160 sed] et As v. 2161 oni. L 2162 quae] quos S ur et us] us et ur Me\
2163 sicut testatur] sie testificatur SPMe/i 2164 dabis] damus Mei
longam] longum F
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
qui dicitur Simo; propter eandem differentiam retinetur n in nomine
apostoli, sicut est ibi apud Graecos, sed a nomine rustici expellitur' etc.
lo.Ian. cf. Ys. V 108. — 'mamöna', cf. v. 544 et Graec. VIII 222
2152 'Sldon, önis': 'STdöna' Verg. Aen. I 619; 'Sidöne' Ovtd. mei.
IV 572 Liieret. VI 585; 'Sidöne' Martial. II 16, 3 XI 1, 2 Sil. VIII 438
2153 'caropos': 'color urinae' Gl. M 'via cartulosa vel color in urina' Gl.n. —
vocabulum alibi non inveni 2154 'Asöpus', fluvius Boeotiae 2155 'ut
placet est Canopus' : 'civitas Aegyti' Gl. M 'idem quod Aegyptus' Gl. n. hoc
vocabulum paenultimam ancipitem habere illius aetatis homines ex eo, ut
opinor, coUegerunt, quod, quam inde derivatam putabant (cf. lo. lan.) et
sie scribebant (cf. Faj)., lo. lan., Du Gange), vox 'canopeum' (unde Gall.
'canape') pro 'cönöpeum', xwrcöTTtiOV (cf. luvenal. VI 80) sive etiam 'cö-
'nöpium' (cf. Horat. epod. IX 16 Froj). III 9, 45) antepaenuitima cor-
repta tunc temporis usurpabatur, certe quidem a Fetro Riga in hoc sup.
ludith versu: 'reticulum sericum (!) scriptura vocat canopeum' 2156 'Se-
phora, uxor Moysis' Gl. ^8 'producitur (prima) a Riga : "nato praeputium mox
aufert Sephora dicens'" Despaut. 516, 645 2160 'Pelörus' vel 'Pelörum',Sici-
liae Promontorium 2161 ex.: 'HectÖris Antenöris' 2162 ex.: 'lepos lepöris
flos floris; ebur eböris pectus pectoris' 2163 'alösa' sive 'alausa', piscis qui-
dam, Gallis 'alose', Germanis 'Alse'; cf. Auson. Mosella 127 2164 'Azötus',
urbs Palestinae (cf. Vulg. losue XI 12, XV 14 etc.), nunc 'Esdud' appellata
Monunieiita Gerinauiae Paedagogira XII ■•■U
146 Alexandri de Villa-Dei
quae componuntur, discreta mente notentur. 2165
o super u raro; sed compositiva notato.
Ante b fit brevis u; sed demitur inde saluber.
u c protrahimus, quotiens a vel um subit aut us;
cetera corripies; sed PoUucem tibi deines,
manduco iunges, fiducia [consociamus]. 2170
ante d longa datur u; sed pecudis retrahatur.
ante g longa fit u, tarnen hinc tibi coniuge dempta.
sugo producis; sed sanguisugani breviabis.
u super 1 brevia, Gaetulus, adulor adempta.
quae declinabit tibi tertia, longa notabis 2175
nomina; sed Zabulon breviabitur Hercule iuncto;
bis sotular iungo, specular breviabit origo.
VAIUA LKCTIO.
2168 protrahimus I longa datur »S" subit aut] subeunt *S^ 2169 corri-
picB] corripias MJn ei Pollucem] poUucet P dcmos] demis /-* denias Me
2170 iunges] iungas Mei consociamus oih. LÄ2Me\, add S consociato
tn. rec. add. Ä\ iungitur illis add. P manduco iunges cum (juo fiducia
iunges Ad 2171 ante d longa fit u sed et hec pecudis rctrahatiu- P
2172 ante] pre PiMSei 2173 produco etc. breuia})0 A2 2174 brevia]
breuis est J/ breuies Pci adempta o»n. P 2175 notabis] locabis P mane-
bunt ilf ei 2176 breviabitur] breuiatur >42J/ei breuiatur et (^/^ P iuncto]
iuncta (c. (jl. interl. hac dictione) LA 2177 iungo] iungas A'd socia SM
TESTIMONIA ET EXTLANATIONES.
2165 ex.: 'antidotum, aliquötiens' 2166 'sed comp, n.', (juia se-
quuntur simplicia, ut 'innÖvo, improvidus' 2167 'ante b f. br. u', ut 'colü-
ber' 2168 ex.: 'lactüca festüca cadücus' 2119 'cet. corr.', ut 'volücer'
2171 'ante d 1. d. u', ut 'testfido hirüdo' 2172 ante g 1. f. u', ut 'lanügo
erfigo' 2173 'sanguisüga: de quantitate paenultimae recte adnotat haec
lo.Iart.: 'dicunt (luidam: licet componatur a sanguis et sugo, quod pri-
mam producit, tamen sanguisüga paenultimam corripit. alii dicunt, cum
quibus ego, (piod sanguisüga paenultimam producat, (juia componitur
a sugo, nee invenitur in aliquo bono auctore, quod sit paenultima brevis'.
lianc vulgaris linguae vocem (cf. Vi(l(/. prov. 30, 15 Acron in llorat, arl.
poet. 476 Isid. eff/ni. XII .1) in Romanas (pias vocant linguas transisse
srias : Italis est enim ae(jue 'sanguisüga', (iallis 'sangsue' 2174 'u s.
1 br.', ut 'sedülus'. — '(iaetfdus', i. e. Libyens; cf. Very. Aen. 1 V 40 JJor.
rarm. I 23, 18 111 20, 2 Martial X 20, 7 2175 sq. ex.: 'tribülis cu-
nllis'. — 'Zabulon', lilius Lyae: 'variatur luvenco' iJespaut. 642 2177 'sotu-
lar': de significatione et genere vocis cf. adn. ad. v. 579
I
Doctrinale 147
obliquos brevies, ut praesulis, exulis, omnes.
u dabimus longam super m tibi, sicut alumen;
incoliimis, contiimax demis et, autiimo iungis 2180
et coluraen.
u super n longa ponetur teste lacuna.
ante p fit brevis ii; sed compositiva notabis.
u super r longa; sed purpura ponitur extra.
excipe verba, quibus meditatio convenit, et quae 2185
sunt forinae similis, ut luxurio, sociabis.
Mercuriumque notes, lemures cum centurione.
obliquos brevies, tellurera demere debes.
u super s longa: tibi sit pro teste eerusa.
VARIA LECTIÜ
2178 obliquos brevies ut presulis rell. oni. As exulis omnes] et nebulonis
Mei post. V. 2178 et uebulones add. F 2179 u dabimus super m tibi lon-
gam ^ u super m dabimus tibi longam Ä'd u super m longam dabimus
tibi P u longam dabimus super m tibi M 2180 iungis] iunge S iun-
gas J/ei 2181 om. SAiÄ^Mei, add. LAi 2182 ponatur 6' 2183 ante
p fit brevis u| u supra p breuias S u supra p breuis est M u super p
breuis est ei vv. 2182. 2183 om. F 2185 excipe] corripe SFMei 2187 le-
mures cum centurione] et oenturio lemuresque F Mercurium signes et
centurio lemurescpie Mei sie, om. tamen quo S 2189 cerusa] creusa
m. rec. super so: A\
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2179 'alümen': 'dicitur a lumine, quod lumen praestat coloribus tin-
gendis' Fap., lo. lan. (nobis est 'Alaun') 'vel infernus' Gl.M 'a lumine, et
potest accipi pro inferno' Gl. n. cf. Brev. 2181 'colümen': 'alacritas' Osh.
Fan. 140 'alacritas vel fortitudo' lo. Jan., Brev. 'etiam sanitas, salus expli-
cari solet' Loewe 355 'eloquentia, sanitas, alacritas, vel quasi colli munimen-
tum, vel fortitudo' Brev. Benth. cf, de bis figuratis significationibus Terent.
Fhomi. 111, 57 Cic. Verr. V 76 pro Sest. 8 Uorat. carm. II 17, 4 2183 ex. :
'vitüpero', praerüpium insüper' 2184 'u s. r 1.', ut 'periürus paliürus'
2185 ex.: 'partürio esürio' 2187 Memüres', spectra et larvae nocturnae;
cf. Horat. epist. II 2, 209 Fers. V 185 2188 'obl. br.', ut 'murmuris
guttüris' 2189 'cerüsa', sie pro 'cerussa' etiam Fap., Huy. lo. lan., Brev.
'unguentum ad albitandum facies meretricum, blanchet' Gl. L, Gl. Ar
'quaedam materies apta ad pingendum, quae ex plumbo stannoque con-
ficitur' Fap. 'a ceroma dicitur haec cerusa, quoddam genus coloris' Hug.;
cf. lo. lan., Brev. 'cerussa' nunc quidem legitur ap. Ovid. de medtcam.
fac. 73, Martial. X 22, 2, 'cerussatus' ap. Martial. I 72, 6 II 41, 12
VII 25, 2
10*
148 Alexandri de Villa-Dei
prae t longa fit u, tarnen arbutus est brevianda; 2190
compositiva notes.
Vocis fine dabis a longam; sed breviabis
rectum cum quarto quintum casum sociando.
hinc tamen excipias, cum rectus in as tibi fiat:
inde vocativum, vekit Andrea, dabo longum. 2195
in numeris -ginta sunt ad placitum tibi danda.
postea non brevia, nisi fiat dictio bina.
utputa corripies, ita vel quia iungere debes.
productum Graeci rectum quandoque notavi.
E correpta datur; exceptio multa sequatur. 2200
Graecum nomen in e produc: testis tibi Phoebe.
declinansque per ae diphthongon nomina primae
et casus sextos in quinta dicito longos.
longum pone fame, quoniam famei dedit ante;
et, quae componis de quinta, longa notabis: 2205
quare, cotidie tibi sint testes hodieque.
VARIA LECTIO.
2191 ut percutis alteruterque add. Mei 2193 casu quintum PMei
2194 excipics etc. fiet SÄzFMei 2195 Andrea] Enea S 21% nuniero aS
2197 breuies »S' 2201 Phoebe] tysbe P tispe Mei tispe S phebe cett.
codd. post. V. 2101 fiat et ysiphile add. S. 2202 declinansque] (jue oni.
AiAs declinasque PA2 declinaquc S diptongon vel dyptongon LA2A3
diptongum vel dyptongum SPAiM v. 2205 om. P 2106 cottidie An
qu6tidie M cotidie cett. codd. sint testes] sunt testes Mei testes sint S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2190 'prae t 1. f. u', ut 'cornütus cicflta' 2191 ex.: 'dispute,
imbütus' 2192 ex. : 'citrä ultra' 2193 ex. : 'musa Hectora'
2196 'ginta': 'finalis indifferenter ponitur' May. Caeis. 106. 'ubi videntur
corripi (haec numeralia), Nebrissensis credit mendam esse, haec dicta
Nebrissensis si vera sunt, oportebit rnultos poetas emendare' Despaut. 647.
apud Martialeni (juideni. (juem accuratius examinavi, numeralia 'triginta'
et 'sexaginta' producta tantum finali inveniuntur; ct. 111 36, 7 VII 9, 1
VII 5.3, 0 VII 81, 1 X 104, 10 XI 24, Vi XII 34, 1 XII 86 1 2197 'po-
stea anteä praetereä', sed 'post eä' etc. 2199 ex.: 'Maleä Nemeä Tegeä';
cf. Pri.sc. I 202iG — 2032 287i2—u 2005— n LacJunann. in Lucr. covmi.
40.5 .sqq. 2204 'fames famei dicebant veteres, unde adhuc fame pro-
ducitur in ablativo' Prise. I 243\2. cf. Very. Aen. VI 421 luvenal. XIV
184 XV 102 Tihnll I 5, 53 Lucret. III 732 Martial. I 99, 18 2206 'co-
tidie': de (juantitate primae et secundae vide adn, ad. v. 1930
Doctrinale 149
longum pone doce, similis quoque tempora formae.
eque vocativum dat nomen in es tibi longum.
nomen longa dabit adverbia, si tarnen apte
comparat, ut iuste; sed non bene nee male crede 2210
producenda fore, quia neutrum comparat apte.
saepe brevem ponis, quia non a nomine sumis.
summi cuncta gradus adverbia longa locamus.
qu[a]e nomen longum, que notans et erit breviandum.
me, te, se longis, simul e, de, pr[a]e sociabis, 2215
et ne, ni dabit an, produe, fermeque f er eque.
aut ve dabit curtam, dabit interiectio longam.
I dabitur longa; quaedam volo demere Graeca.
sed mihi sive tibi, sibi vel quasi vel nisi semper
ad placitum ponis, et ibi vel ubi sociabis 2220
et sua composita.
Ut tua metra petunt, o ponis; deme dativos
ac ablativos, quoniam decet hos dare longos.
quae monosyllaba sunt, semper producta manebunt;
deque gerundivis tua consule metra locandis. 2225
U producta datur, exceptio nulla paratur.
VARIA LECTIO.
2210 nee beiie nee inalüÄiA-dMe iiec male nee bene S non male
nee bene P 2212 quia] quod PMei 2213 locamus] putamus P 2216 e
ne ni LÄ1Ä2 ne nisi cum SAsMei ne nisi quod P 2217 dabit cur-
tam] facit curtam P facit curtum Mei longam] longum Mei 2219 nisi
uel- quasi P 2220 ubi uel ibi SAsMe vv. 2220. 2221 inverso ordifie,
omissis vel quasi vel nisi exhihet P 2221 sicubi uel iam cubi (!) mon-
strant add. L ut sicubi alicubi m. rec. add. M ueluti tibi sicubi mon-
strat add. e 2226 producta] tibi longa SPMe paratur | sequatur P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2208 ex.: 'Achate Ulixe' 2218 'quaedam — Graeca', ut 'Colchi
Thybri Amaryllf 2219 'nisi quasi' : quia prisca forma erat 'nisei quasei'.
apud Plautum haec vocabula producta occurrunt in Poen. I 2, 32, in
Cas. III 5, 56 (cf. Lachmann, eonim. in Lucr. 91); ceteri vero poetae has
particulas corripiunt. cf. Despaut. 651 2221 exempla vide in var. lect.
2225 'in metro in o terminatio more verborum etiam corripitur, ut luve-
nalis in I. (Ikv. I 3 232), Alphius Avitus in II. excellentium' (vide Werns-
dorf. poet. Lat. min. III p. XXXI sqq.) Prise. II 233i6 sq. cf. idem 1 409u— 20
42621-2279
150 Alexandri de Villa-Dei
Quae dant b d vel m vel t, debes breviare;
excipe diphthonguni, concisas vel posituram:
aiidit, aiit, diciint ex hoc testes tibi fiunt.
c longam ponis, lac, nee donecque remotis. 2230
hie poni poterit eeu metri regula poseit.
1 breviare dabo; sed nil produeere quaero;
ol, ut sol, iungis et in el quae barbara ponis.
istorum multa tarnen invenies breviata.
n producta datur; sed forsitan excipiatur, 2235
forsan et in, tarnen atqiie dein, iungas an et exin.
rectus in a Graeci facit an quarto breviari.
si brevis est crescens genetivus in antesuprema,
ex hoc in recto decet n poni breviando.
quartus casus in on solet in Graeco variari, 2240
rectus produci nisi neutra, sed haec breviari.
r breviando locas; quae sunt monosyllaba demas:
testes sunt ver, par et ab hoc quae surnis, ut impar;
quae tarnen in multis breviata locis reperimus.
VARIA LECTIO.
2227 1) iiol t d u(4 in etc. M 2228 oonscisas dyptongiini S concisas
diptongoii P concisa diptonguni Me 2230 noc lac SPMe 2231 ct^u|
seil A2An ut P posf r. 2231 si sit pronomon si iion longatiir iibiqiic add. P
2232 1 hroviare dabo] il l)rouiare decot aS' produeere | tibi dernere A^ 2236 iun-
gas an] iungetur M posf r. 2237 quarlus in in bi euiat greci quam rectus
in is dat arhh P r. 2241 om. SPMe 2243 uer et par (!) P par uer S
TESTIMONIA KT KXPLANATlONES.
2227 ex. : 'ab ad tum et' 2230 *c 1. p.*, ut 'sTc häc höc hüc hlc (adv.) illTc.
iäc': 'in Sercuio producitur lac: "lac nsinae placidaeque bonis prodesse
loqiunitur". 'Vi(dorinus asserit corripi. tu Serenum imitare, donec ex ve-
tere poeta probetur corripi, et tum variabis' DfSjiaut. ßfiT) 2231 'bic',
i. e. pronomen 2232 '1 br. d,', ut 'aninuil fei mvV 2233 'in el (j. b. p.',
ut 'Micbael Gabriel Daniel'; cf. PHs. 1 147\\ 214\^ SJ2i) 2235 *n pr. d.',
ut 'Tilän Paeän quin' 2236 'dein': imino per synizesin monosyllabum
fit, ut 'deinde' disyllabum: cf. Serr. in Verf/. Aen. I 195 2237 ex.:
'Aeginan' ap. StaL Theh. VII 31U\; cf. Prise. I 287u^-^7. — v. 84 jib au-
ctore bic repetitus est 2238 scj. ex. : 'nomen carinen' etc. 2240 cf. Mtrt^aov
t't ]\Jtv^Xt(oi' 2241 ex.: "Menniöii Sinön, PeliiMr 2242 ex.: 'calciir verber
Gaddir guttür' 2244 sc. apud poetas. (pii Tbeodosii temporibus et post
vixerunt
Doctrinale 151
et brevis est per, fer et cor vir terque; sed aether 2245
et erat er ac Iber usus producit et aer.
s lego vocali divisim cuilibet addi;
hinc levius scitur, quae syllaba quanta locetur.
as longam ponis, ut Musas; sed breviabis
nomen in as Graecum, quod ponit in os genetivum. 2250
in Graeco variat pluralem tertia quartum.
es producta datur; tarnen hinc penes excipiatur.
es cum compositis, sicut potes, abbreviabis.
obliquus crescens, qui corripit antesupremam,
in recto facit es curtam: testis tibi miles. 2255
sed res atque Ceres et spes sunt longa fidesque.
rectus, qui tenet i super es, nescit breviari,
cum tamen hie e brevem gerat ante tis in genetivo,
ut pari es, aries; sie usi ponere patres.
forte tamen ratio concederet in breviando. 2260
multi dant longam pes et sua compositiva.
pluralem Graeci variatum saepe notavi.
is brevias; casum sextum trahis atque dativum,
cumque suis addes monosyllaba compositivis.
in rectis brevio quis et is, bis eis sociando. 2265
VARIA LECTIO.
2245 per etc. terque] ter per et cor vir ferque M 2246 et crater
ac Iber] *S' (cf. r. 5ß) et crather yber (iber) L A2 et crather ymber (imber)
Ai AsM crater ac imber F et crater et hymber (!) e2 post v. 2246 ar tra-
hitur qiiibiis a longum retinent genitiui add. S et sua coniposita add. P
2253 sicut potes] ut ades potes SP abbreviabis] adbreuiandum *S' 2255 cur-
tam facit es PMe 2258 tamen] tenet LAiMe tenet supersc. tamen P
gerat] LA tenet SPMe 2259 aries] abies SPMe 2260 conceditur P
2262 variari P 2263 breuians sextum casum ^S* 2265 rectis] recto A^
sociando] sociabo A\
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2249sq.'sed — genetivum', ut 'Pallas Areas' 2251 ex.: 'heroäs, ^^«(riylettg'
2252 'es p. d.', ut 'pyrites nubes doces sexies' 2261 'pes et s. comp.',
ut 'bipes sonipes compes'. haec Piisc. I 241i8 sq. producenda censet,
Prohns 26u sq. et Ars anon. cod. Berti. K. Suppl. 68ib inter correpta
ponunt 2262 ex.: 'Troades Amazones' 2263 'is brevias', ut 'panis
legis' 2264 ex.: 'lIs sIs vis quivis quamvTs'
152 Alexaiidri de Villa-Dei
accentu longa verbi persona secunda
plurali numero facit is longam praeeunte:
hinc tibi sit possis pro teste velisque vel audis.
protrahit is rectus, si protrahit i genetivus
crescens, ut Saninis; longumque dabo tibi quam vis. 2270
OS longam ponis; tarnen excipiatm- os ossis,
eumque potis dabit os, brevias, ut compos et impos.
nomen in as Graecum breviabit in os genetivum.
rectus in os Graeci, ceu Delos, habet breviari.
US curtam ponis; tamen hinc monosyllaba demis. 2275
declinans quartae genetivum tresque sequentes
plurali similes casus producere debes.
u genetivus habens longam solet us dare recto
longam: pro teste tibi sit tellusque palusque;
tu tamen, Horati doctor, palus abbreviasti. 2280
invenies aliqua Graecorum nomina longa.
(PARS IV)
[Capitulum XI]
Accentus varias decet hinc distinguere normas.
est gravis accentus, et sunt moderatus, acutus,
et circumflexum miüti tenuere priorum.
VAIUA LECTIO.
2268 sit] sint SAMe hinc tibi sis possis liat pro teste uel audis P
2269 sij oiirn P 2270 dabo tibi] til)i dabo PAsM 2271 Um^umAPMe
2274 oeii] ut L breuiari] uariari LSP 2279 sit] sint P paluscpiel salus-
que SPMe 2280 horaci LAi orati SPA2
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2267 'praeeunte', i. e. in sine^ulari numero 2273 ex.: 'Pallas Palladös'
2275 ex.: 'clarüs vulnüs senatüs; tüs müs' 2276 sq. 'tresque seq. plur.
sim. eas.', so. noniinat., accus., vocat. 2280 '|)alüs': Jlorat. ort. poet. 65
2281 ex.: 'Pantliüs Melanipüs'
2282—2329 de a o c e n t i b u s m o d e r n o r u m 2283 accentus m o d e r a-
tus al) Alexandro inventus esse videtur; qui apud eurn vicein gerit accentus
acuti. dicit de illo JJesjtanf. (166 : 'accentum uioderatum, quem Alexander,
barbariei assertor, intulit, doctissimi execrantur; ideo hunc ad Gothos
relegamus'
Doctrinale 153
hie gravis est, qui deprimitur nee tendit in altum. 2285
ut gravis ineipiet, sed in altvun tendit acutus,
atque gravis medius et acuti fit moderatus.
est circumflexus gravis in primo, sed in altum
tollitur inque gravem recidit; sed cessit ab usu.
in primis mediisque modo regimus moderato 2290
voces accentu; finis regitur sub acute.
accentum, per quem regitur, vox ultima servat,
aut hunc iunctarum propius tenet una duarum,
datque gravem iure quaecunque carebit utroque.
hos solos usu debes servare moderne. 2295
accentum tibi vox monosyllaba reddit acutum.
sunt quaedam, quibus accentus gravis est quasi nullus,
ut coniunctivae voces et praepositivae.
dictio, cui tantum duplex est syliaba, servat
accentum supra primam, sit longa brevisve. 2300
ergo pro causa, circum, puta, pone, vel una
non declinata super extremas acuuntur;
sie alias acuis.
de pronominibus adverbia quae facis, addis.
VARIA LECTIO.
2286 incipiat Me 2291 vocis accentii regitur finis moderato P 2293 pro-
pius] proprius (!) S propriis (!) Me post v. 2293 aocentus nullus tenet
nisi terna suprema (!) add. S accentus nullam tenet hos nisi t. s. (!) add. P
2295 hos solos usus dehet formare modernus Me 2296 reddit] seruat P
2297 accentus gravis est] est grauis accentus SAsPMe post v. 2298 in cir-
cunflexis (sie) extremis aut in acutis usu non credo quicquam differe (sie) mo-
derno nee primas mediasue modo pronunciat usus circumflectendas aliter
quam iure grauandas add. Me vt\ 2299. 2300 m. rec. imo mg. adscr. Ä\
2303 facit hoc distancia uocis (uocum e) add. SMe [cf. v. 2347) 2304 addes
SPMe
TESTIMONIA ET EXFLANATIONES.
2290 'modo', i. e. nunc, apud modernos 2296—2298 cf. Diom.
4337—10 45521—24 [Prise] de accent. 521^—1 2299 sq. cf. [Prise] de acc.
ü21%-\Q 2301—2303 [Prise] de acc. 52028-^2 52821 sq. cf. Prise. II 5524-27
Diom. 433(i-s Pomp. 131i-u Serv. in Aen. III 3 IV 416 VI 670 Isid.
etym. I 28 Despaut. 667 2304 cf. Prise. I 1302-b 302i8 5872.— ex.:
4111c istic isti'nc istäc'
154 Alexandri de Villa-Dei
huic acuendo sonat, si fiat dictio bina. 2305
hi profers et di; debet tarnen i dupla scribi.
omnis barbara vox non declinata latine
accentum super extremam servabit acutum;
nostra dat accentum data declinatio nostrum.
attrahit enclitica vox accentum sibi vocis 2310
praemissae, quod eum finalis syllaba servat.
accentum vocis concisae litera servat,
quae servaret eum, si vox perfecta maueret;
quae tibi si desit, huic publica regula servit.
regula vocali cedet tamen ipsa sequenti. 2315
accentum servat polysyllaba vox super illam,
quae praeit extremam, si longa sit haec, aliter non.
si brevis est, sedet accentus super antelocatam,
sive sit illa brevis, seu longa, tamen tenet illum.
accentum servant in compositis facit et fit, 2320
dum vox composita vocalem servat eandem.
VARIA LKCTIO.
2305 dictiol sillaba SP 2206 lii| i M post v. 2306 soribo dii lege
di non soripto semper obedi add. Me 2310 enclelica codd. 2311 eum]
enini M 2312 accentum seruat concise littera uocis Me v. 2312 7>o.s/ 2315
colloe. P 2319 seu breuis hec fiat seu longa etc. A3 tamen tenet illum
om. P 2320 servat SMe 2321 seruet As
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2305 [Prise.] de acc. 52 81% 2306 PrUc 1 2082-19 2307 sq. 'de accen-
tu ])arbarorum nominum incerti sunius, (juia barbari aliter })ronuntiant quam
nos. tamen saepius barbarae dictiones apud Latinos in line accenluantur,
maxime, si sint indeclinabiles, ut lacob Esau osanna amen' lo. Jan. in piaef.
parte II 2310 sq. 'enclitica vox', sc. *que ve ne': Prise. I 5952— 4 II 10422
4771-3 488\9-2i /Prise.] de aee. 52U-4 2312-2314 Prise. I r29is—18lh
[Prise.] de aee. 528iG—20. — ex.: 'nostras' pro 'nostratis' 'cupi't' pro 'cupivit',
'Vergili' pro 'Vergilii' et 'Vergilie', sed 'deimi' i)ro 'deorum' 2315 versus
paulo obscurior in Gl. n. sie exponitur: 'regida ipsa, quae dicta est supe-
rius' (sc. V. 2312 sq.) 'cedet. i. e. locum dabit regulae communi, cum vocalis
sequitur vocalem dictionis syncopatae. hoc palet in di(;tione audiit.
primo enim dicebamus audi'vit, et cadebat accentus super illam syllabam
di; et, licet i maneat in dictione syncojxUa, tarnen super ipsam non
cadit accentus' 2316 scj. ex.: 'maiestas' 2318 scj. ex,: 'bonitas sanitas'
2320 sq. ex. : 'calefacio calefacis calelacit', 'caleiio calelis calefit' Prise. I
4Ö2io-i6 Quaest. yram. cod. Bern. K. Suppl. 1779 Mag. Caes. 128
Doctrinale 155
qiiando compositum festinat et in de, licet sint
longa, simul pones intus longeque, deinceps;
his orsum iungunt aliqui.
pleraque proferre cunctando vel utraque disce. 2325
barbarus el acuit; obliquis regula servit.
haec excepta solent usum variare legendi;
hunc etiam mutat lector, si quaestio fiat.
Graeca per accentum debes proferre Latinum.
Accentus normas legitur posuisse vetustas; 2330
non tamen has credo servandas tempore nostro.
si sit natura monosyllaba dictio longa, \
circumflectatur, sed si brevis est, acuatur.
si teneat longam disyllaba dictio primam
sitque suprema brevis, veterum si iussa sequaris, 2335
VARIA LECTIO.
2322 sint] sit L Äi Ä2 iit P 2323 poiiis i/ 2324 hiis orsum iunges //
SP his orsum iunges et dices forte seorsum Me '"^-^ - 2325 pleraque]
pluraque (!) Me 2329 proferre] formare M 2333 sed] et S 2334 lon-
gam etc. primam] LS primam etc. longam cett. codd. et e
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES
2322 ex. : 'aliquando siquando nequando, deinde sübinde perinde ex-
inde proinde' Prise. II 67io— 19 55i7— 19 72i8^2i Quaest. gram. l. c. 177 n Mag.
Caes. 127 Hug., Desjjaut. 688 2323 sq. ex. : 'deintus abintus delonge deinceps
deorsum seorsum'. in his enim aliisque adverbiis cum praepositionibus
compositis antepaenultimam, aeque ac in 'deinde' etc., acuendam esse
medii aevi grammatici quidam ex auctoris de accentibus libri his verbis
collegerunt: 'omnia adverbia composita, quae cum praepositionibus com-
ponuntur, sub uno accentu pronuntianda sunt, ut deinde exinde' [Prise]
de acc. 528bo—S2. multum de hac re in utramque partem disputant lo. lan.
in praef. parte II et Des]jaiit. 688, qui grammaticorum communem seii-
tentiam improbandam non esse censet, 'quum Cicero, Gellius, Servius,
Priscian\is pluresque huius rei sint auctores'. 'cum videamus Ciceroni
placuisse insanus tertiam a fine acuere, licet paenultima longa sit, quid
aegre ferimus accentum quantitati interim repugnare?' 2325 Prise. I
18 lis-24: Mag. Caes. 128 Despant. 668 2326 ex.: 'Michael Michaelis Israel
Israelis'; cf. adn. ad v. 2307 2328 'si quaestio fiat', i. e. in interrogatione
2329 'nos dicimus Helena, cum illi (sc. Graeci) dicant EXh'ri', dicimus nos
Meneläus, cum illi dicant iVf«v«>laoc ; dicimus nos Achilles, cum illi dicant
AxdXtVQ Co'tisent. K. V 36424 sq. 2330—2347 de accentibus anti-
quorum' 2332—2344 [Prise] de acc. 521^^24 Diomed. 431ib—432b
Victorin. K VI 192ib— 19314 Isid. etym. I 28
156 Alexandri de Villa-Dei
circumflectetur prior, in reliquis aciietur.
servabit legem polysyllaba dictio talem:
si sit correpta paenultima, quae praeit illi,
seil sit producta, seu iion, tarnen est acuenda.
si sit suprema brevis, et paenultima longa 2340
fiat natura, sit circumflexus in illa.
illie in fine circumflectes comitesque.
et si productam positura dat antesupremam,
haec acuendo sonat, brevis ultima longave fiat.
noster non penitus has normas approbat usus. 2345
barbara, concisa vox, usus et enclisis ista
cassant interdum; facit hoc distantia vocum.
Pausat tripliciter lector; distinctio plena
namque fit et media, fit subdistinctio terna.
si suspensiva fiat constructio, quando 2350
pausabit, media poterit distinctio dici,
si sit perfecta constructio. si.tamen addi
convenit, ut plena sententia possit haberi,
si lector pauset, ibi subdistinctio fiet.
completo sensu fiet distinctio plena; 2355
VARIA LECTIO.
2336 circumflectetur etc. acuetur] LÄ2 circumflectatur etc. acuatur
cett. codd. et e 2339 seu] si Me 2342 circumflectas P post v. 2342 ultima
producta til)i si sit in (sie jyro et) antesuproma antesupremam acue sie
testificatur (testatur (!) e2) Athene add. Me 2343 et] sed SMe 2345 has
normas approhat] normas has appetitP 2346 enclesis codd. 2347 cassant]
quassant S hoc] hec Me 2352 si] cum SP si tamen] sed tamen An
2353 plena] plene A SMe 2355 Hat P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
23A2 /Prise] de acc. 52S29. — 'comitesque', ut 'illüc istüc illäc istäc illö'.
cf. V. 2304 2347 'facit h. d. v.', i. e. hoc fit propter differentiam vocabu-
lorum 2348 — 2360 de accentu, prout est in oratione, sive de
modis pausandi. cf. Donat. 0*7-^15—23 Serfjius 48422 — 4857 Diotn.
437\q-4S9q Victorin. K. VI 192%-\n Ccis.siod. K. VII 14528- 140i9
Isid. etijrn. I .HO Aiidax K. VII S24s-n Dosith. K. VII .380i-in
428i!) — 42924 Conmi. Einsid. in Donat. K. Suppl. 230i9 — 23 In. — trium
pausarum exemj)la sunt in hac periodo: 'si (piid agis', (media distinctio
sive metrum, (juod nos dicimus comma) 'prudenter agas'; (subdistinctio
vel punctus, nobis semicolon) 'et respice linem'. (plena distinctio sive
periodus, nobis punctum)
Doctrinale 157
haec est periodus mutato nomine dicta.
est metrum media distinctio; finis habetur
versus periodus; est subdistinctio punctus.
pro puncto saepe metras, sed non retroverte,
sustentans pauses, si bis metrare recuses. 2360
[Capitulum XII]
Pluribus est membris distincta figura loquelae.
haec sunt Schema, tropus, metaplasmus; rursus earum
quamhbet in proprias species distinguere debes.
sunt plures ahae scripto vel voce figurae.
hinc sunt exempla: pleonasmos, acyrologia 2365
et cacosyntheton et eclipsis, tautologia,
amphibologia, tapinosis, macrologia,
perissologia, cacenphaton, aleoteta.
sed nequit his soloe. vel barbaris. associari;
sunt etenim vitia nulla ratione redempta. 2370
barbaris. est vocis corruptio facta Latinae:
hoc Vitium facimus dicendo domi'na, dominus,
si tamen eloquiis commisces verba Latinis
barbara, doctores hoc dicunt barbarolexim.
VARIA LECTIO.
2359 metrasj metres M metia e non] ne Äi 2362 scema codd.
2363 species proprias SP 2365 hinc] h'(haec) Ä^P sunt] sint P 2366 tan-
tologia codd. et e2 2374 hoc dicunt] dicunt hanc M lianc dicunt e barba-
ralexim codd. et e
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2359 'pro pnncto s. m.', i. e. pro subdistinctione sive puncto (semicolo)
saepe media distinctio sive metrum (comma) ponitur 2360 versus in Gl. n.
sie exponitur: 'si te piget facere plura metra, i. e medias distinctiones vel
legere puncta depressa, potes legere vocem tuam nee deprimendo nee ele-
vando, sed aequaliter sustinendo. totum istud patet in legendis epistolis et
evangeliis et aliis sermonibus' 2361-2368 Donat 3942Q—2S Diom. 4496— d
Pomp. 293i—3. — 'soloe, barbaris.', i. e. 'soloecismus, barbarismus': 'male
imperitum vulgum cum Alexandre soloe trissylabum profert' Despaut.
2371—2376 Donat. 392b—3942i Serv. in Donat. 44329— 447i3 Charts.
26Ö1-27021 Diom. 45122-4562 Prise. II III12-IQ Pomp. 283i—2928d
158 Alexandri de Villa-Dei
est soloecismus incongrua copiila vocum, 2375
ut, si dicatur vir bellica, sponsa pudicus.
barbaris. et soloe. tibi sint penitus fugiendae.
Improprie posita vox format acyrologiam,
si dicas requiem timeo vel spero laborem.
dictio turpe sonans cacenphaton: arrigit aures 2380
detur in exemplum vel tu cum compare ludis.
atque super vacua debet dici pleonasmos
additio vocis, ut sie est ore locuta.
signat idem verbis diversis tautologia:
exultans redeo rursus gaudenscjue revertor. 2385
dicitur unius verbi defectus eclipsis,
quod poni decet, ut fiat constructio pleiia:
haec secum: precibusne bonuiri parere preca litis?
VARIA LECTIO.
m 2375-2377 oul F 2377 siiitj sunt AsMe 2379 dieas] dico F
\v\\ et aS' vel spero] sperocjue Ai 2384 tautologia codd. et e 2387 dccet
ut fiat] debet ut sit Ane^ decet fiat ut J/ 2388 precibusnel ))recibusuo
ui'zA'iS precantis] Pareiitis SAiAn
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
Itiltan. K. V 323Bd— 32420 Consent. K. V 386i—389Vö Marius Flotius
K. VI 45U-2-ä Audax K. VII 361u— 36221 Isid. etym. I 33
2378 sq. Donat. 39429— m Charts. 2702-6—25 Diom. 449i2-n Fomp.
2932-rs Mar. Fht. 453i2-ib Serv. in Aen. I 198 II 628 III 226 all. IL
Isid. l. c. 2380 sei. Doiiut. 39432-3952 Charts. 2702G-n() Diom. 45U-1 Fomp.
29314-61 Mar. Fht. iöö'i6-i8 Serv. in Aen. I 193 II 27 111 203 Cassiod. G.
II 131n 2682 Mart. Capella H. 47^24—26 Acron in Ilorat. art. poet. 355. —
exetnphim prius petituin est ex Terent. Andr. V 4, 30: 'arrige aures,
Paniphile' ap. Donat., Diom., Fomp. IL cc. 2382 sq. Donat. 3956 Charis.
271i-6 Diom. 449is-2i Fomp. 294i-i Mar. Fht. 454i Serv. in Very.
Aen. I 208, 614 II 378 alL IL Mart. Capella H 4832-5 Acron in IIoraL
.mt. 1 2, 4. — 'sie ore locuta est' Very. Aen. 1 614 ap. Frisc. II 10925 DonaL,
Charis., Diom., M. Fht. IL cc. 2384 sq. DonaL 395io Charis. 271ib
Diom. 450ie-is Fomp. 294vd-2A M. Fht. 4548-n M. Capella II. 482L6-i5
Serv. in Aen. II 627 III 524 Cassiod. G. II 64i 2062 Isid. etym. I 34. —
scripturam codicum 'tantologia', licet etiani glossatorcs lexicographique
niedii aevi vulgo exhibeant, retinere nolui 2386—2388 DonaL 39 5n
Charis. 27U-1 Diom. 450vd-2\ Fomp. 29425 M. Fht. 454i2-~u Serv. in
Aen. I 65, 371 Cassiod. G. II 2852 Acron in Ilorat. epod. I 5 in saL
II 4, 83 Isid. L c. — 'haec secum' Very. Aen. I 37 ap. Frisc. II 1102i
Donat., Fomp. IL cc.
Doctrinale 159
cum per verba rei magiiae submissio fiet,
tunc tapinosis erit, si dicatur maro gurges. 2390
et male confusa cacosyntheton est vocitanda
congeries vocum.
discipulos caedit cum virgis terga magister.
perissologia dicenda superflua vocum
additio sine vi rerum, quae significentur: 2395
qua poterant, ibant, sed non, qua non potuerunt.
cum res comprendit varias sententia longa,
macrologia datur; prologis hoc saepe videmus.
amphibologia [est] constructio non manifestans
sensum perfecte: puto te socium superare. 2400
hoc fit multotiens, quia non determino plene
affectum mentis defectu praepediente,
sive duplex sensus ex verbis possit haberi.
confundit casus, numeros, genus alleoteta.
VAKIA LECTIO.
2396 sed] et PMe 2399 [est] om. AsP, add. cett. codd. nimirum
talis additio repuynat Alexandri ipsius praeceptis; vide v. 1603 sq. et vv.
2432—2434 2401 hoc] hec Me
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2389 sq. Donat. 395iB—n Charit. 271i8—2i Diom. 45027— di Pomp.
29421—2952 M. Plot. 454ih Serv. in Very. ed. VI 76 in Jen. I 118, 465
II 19, 44 all. II. Cas.nod. G. II 672 121i 2902 321i Acron in Hör. carm.
II 1, 33 Porphyr, in Hör. epi.st. 1 15, 28 1 17, 49 Isid. l. c. — 'täpinösis' pro
'täpTnösis' (T«7r*/rft)(T*c). — • 'iTiai'G gurges': 'apparent rari nantes in gurgite
vasto' Very. Aen. I 118 ap. Mar. Plot. 4482 Consent. 388i8 Isid. l. c. cf.
Horat. carm. II 1, 33 Graec. II 11 2391 sq. Honat. 395is Charis.
27122— 2b Dioin. 451n— 20 Pomp. 295s— m M. Plot. 454n Serv. in Aen. IX
606 2393 cf. Very. Aen. IX 606: 'versaque iuvencum terga fatigamus
hasta' ap. Donat., Charis., Diom., M. Plot., Pomp., Isid. II. cc. 2394 — 2396 Donat.
3955 Charis. 27U-n Diom. 44922-2f, Pomp. 294i-rs M. Plot. 454d-b Serv.
in Aen. I 658 II 40 all. IL Isid. l. c. — exenipliiui ab auctore siipra allatum
invenies ap. Prise. II IIO9 Charis., Diom., Pomp., M. Plot. II. cc. 2397 sq.
Donat. 395i-9 Charis. 271i2—\b Diom,. 44926—34 Pomp. 294\^-n M. Plot.
4546 Isid. l. c. 2399-2403 Donat. 39.520-26 Charis. 27 126-32 Diom.
450i—ih Pomp. 295u—2\) M. Plot. 455i Marl. Capella H 461i Cassiod.
G. II 65i Isid. l. c. Acron in Hör. art. poet. 449 2404 'alleoteta': 'ab
alleon, quod est alienum, et thesis, positio, quasi unius pro alio positio'
Gl. M. cuius figurae Donato ceterisque granimaticis supra laudatis ignotae
160 Alexandri de Yilla-Dei
Addendo saepe fiet metaplasmus, et eius 2405
prothesis est species et epenthesis et paragoge.
subtrahis interdum; species tunc eius habendae
auferesis vel syncopa sunt vel apocopa finis.
auf eres is tollit capiti; sed prothesis addit.
syncopa de medio tollit, quod epenthesis äuget. 2410
hoc, fini tollit quod apocopa, dat paragoge.
si longam brevies, debet tibi systola dici.
ectasis esse solet, si producas breviandam.
VARIA LECTIO.
2405 fiet] fit Me 2407 subtrahit PMv 2408 auferesis omn. codd.
aeplicresis e\ aphaeresis e2 vel apocopa] et ap. PM 2409 sed] LA2Ä3
(luod SFÄiM 2411 tollit quod apocopa] quod apocopa tollit F quod
tollit apocopa A1A2 aufert apocope iiiiein (jueni dat paragoge Me
2412 breuias P 2413 ectasis A\S extasis rel exthasis cett. codd. pro-
ducas] producis PAsMe
TESTIMONIA ET EXPLAN ATIONES.
noinen et definitioneni auctor ex Fritic. 11 I8820 sq. sumpsit, ubi 'per
figuram, quam Graeci dXXoiozma vocant, i. e. variationem, diversa genera
et diverses numeros et casus confundi' docetur. eadem ligura occurrit in
Graec. 11 19 in Brei., ap. lo. lau., Manc., Despaut. — v. 2404 repetivit Manc.
2408 'auferesis' pro 'aphaeresis (dwaig^dig)'- scripturani codicum coni-
mutare nolui, ne metrum omninodisturbaretur: dorivabantenim illius aetatis
homines vocem ab 'auferendo'. cf, lo. hin. s. v., Graec. 1 7 2409 Donat.
39<h, 8 Charts. 27 81-1, 15—17 Frisc. 1 8532 3542{i all. IL Diom. 440-62— 44 U
44l20—2b M. Flot. iöiäo— 32 452^ Serv. in Aen. 1 59, 203, 430, 542 Acron
in Hör. rarni. 1 25, 1 Isid. 1 35. — ex.: 'temnere divos' (Very. Aen. VI
620) pro 'contemnere'. 'gnatoque patrique' (Very. Aen. XI 178) pro
'nato' 2410 Donat. 39(r6—b, lo Charis. 278is—20 Diom. 441b— lo, 27—30
M. Flot 452i, 7 Serc. in Aen. 1 26, 200, 248 111 364 all IL Isid. L c. —
ex.: 'extinxti' (Very. Aen. IV 682) pro 'extinxisti', 'Mavors' (Very. Aen.
VI 872) pro 'Mars.' — v. 2410 repetivit Manut. 2411 Donat 396\2
Frisc. 1 373i 52021 592h Charis. 278 vd, 2i Diom. 441n-id, 31-34 M. Flot.
452b, 7 Isid. l. c. — ex.: 'die' pro 'dice', 'nii' pro 'mihi', 'admittier' (Very.
Aen. IX 231) pro 'admitti' -- v. 2411 ea, quae est in Me, formula re-
petivit Mannt. 2412 Donat. 396ib Charis. 279i-'d Diom. 4425-io M. FloL
452\b Serv. in Aen. 1 73 VI 643 VII 231 all IL Acron in Hör. saL I
3, 66. — ex.: 'obstupui steteruntque comae' (Very. Aen. il 774) pro 'ste-
terunt' 2413 Donal 396u Charis. 2782h-2S Diom. 442i-i M. Flot
4 52n— 27 Fomp. 297n—id Serv. in Aen. I 343 X 473 Isid. L c. — ex.:
'exercet Diana choros' (Very. Aen. 1 499) pro 'Diana'
Doctrinale 161
bis binas species habet ectasis, hasqiie vocamus
caesuras: faciet penthemimerim tibi terni 2415
syllaba prima pedis; ibi producis breviandam.
semi- vel ante- praeit, produceturque secundi
prima pedis, ut in hoc poteris cognoscere versu.
quarti prima pedis hephthemimerim tibi format
producendo brevem: versus hoc denotat iste. 2420
posthephthemimerim dat quinti syllaba prima
curtam producens, siciit versus habet iste.
altera caesurae species, si subiciatur
m vel vocali vox, cuius litera prima
vocalis, nee in his ideo collisio fiet: 2425
o utinam populum hunc salvet gratia Christi.
syllaba dividitur, et dieresis vocitatur:
aulai in medio libabant pocula Bacchi.
si iungas plures, die syneresim tibi factam.
haec eadem species dicatur episynalimphe: 2430
VARIA LECTIO.
4414 hasquej atque S 4415 pentimemerim vel penthimemerim
codd. et e 2416 produces SMe 2419 eptimemerim codd. et e 2421 post-
eptimemerim codd. 2424 est in fine add. LAS, sane contra auctoris
ipsius praeceptum v. 1603 sq. datum; cf. v. 2432 sqq. 2430 episinalimphe
vel epysinalimphe omn. codd., ut v. 2432 sinalimpha
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2414-2426 figurae, quae dicitur ectasis, hie adnumerantur diversae
species caesurae. caesura enim medii aevi grammatieis erat 'innaturalis
extensio, quae fit in principio pedis et in fine dictionis (sed nee in
primo nee in ultimo pede versus), quando syllaba brevis producitur'
Gl. n. cf. lo. lan., Brev. auctor singulis versibus et rem definit et
exemplum ponit 2427 [Proh.J de ult. syll. K. IV 26321— 2b Donat.
396is Charts. 279^ Diom. 442n-u Pomp. 29728—2984 Consent.
389iB-n M. Plot. 449i-s Porphyr, in Hör. epod. XVI 59. — 'dieresis' pro
'diaeresis'; cf. 'heresis' vv. 268, 1810 et 'syneresis' v. 2429 2428 exemplum
ex Verg. Äen. III 354 petitum exstat ap. Prise. I 37ih 28424 II 11221
Pomjj, l. c. [Serg.] in Donat. 5484, in quibus locis plurimi Codices, sicut nostri
omnes 'aulai in medio' pro 'aulai medio' exhibent 2429 sq. Prise. I 590g— 14
[Prob.J de ult. syll. 2632% Donat. 39620-22 Charis. 279% Diom. 44220-24
Pomp. 298b-s Consent. 389is-29 40022-21 M. Plot. 4494-Q 453i-4 Beda K.
VII 2482^—25010. — 'episynalimphe' pro 'episynaliphe' {inidvvaXoKfri)
Monumeuta Germaniae Faedagogica XII
162 Alexandri de Villa-Dei
fixerat aeripedem cervam.
ecthlipis necat m, sed vocalem synalimpha.
tu populiim, alme pater, salvasti a morte redemptor.
viles sunt istae prae cunctis et renuendae.
syncrisis istarum solet utraque saepe vocari. 2435
non solum voces, sed tempora saepe videmus
elidi metris, velut hie: vale, inquit, lolla.
dicitur antithesis, si litera ponitur una,
ponere cum debes aliam: sie dicimus olli.
metathesim facies, si transponas elementum, 2440
si dicas Teuere, cum debes dicere Teucer.
a te vitari debent species metaplasmi;
sed pentheraimeri sola modo nos decet uti.
syncopa cum fiet, patrum vestigia servet.
VARIA LECTIO.
2431 vir aeneus esto add. Me 2432 elipsis LAPM eclipsis Se
sed vocalem synaliplia] perimit sinalinipha vocalem (!) SAP 2433 pater]
deus As redemptor] redemptum Me 2434 renuendae (c. (jl. interh: iiel
remouende) L removende cett. codd. et e cv. 2434. 2435 inverso ordine in S
2435 sinthesis S sincresis cett. eodd. 2440 transpones S elementa SM
2441 dicas] dicis Sei dices Me2 2443 sola modo] solum modo SFMe
decet] licet *S' 2444 cum fiet] si fiat P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2431 idem exemplum, ex Ver(/. Aen, VI 80S depromptum, afferunt
Charts., Diom., Pomp. II. cc, Pri.sc. II 113di 24tZ2 Donat. S9622, 27 Diom.
44210,25 Chans. 2799,12 Pomp. 2989-m Consent. SS 930— 39020 4002S—4048
Victorin. K. VI 66b— ib Beda K. VII 24628—24821 25329— si Serv. in Aen.
II 16, 778 VII 740 /Prob./ de iilt. sf/ll. 264w Isid. l. c. - v. 2432 e
lectione codd. SAP repetivit Mannt. 2433 exemplum unde petitum
sit, non constat 2434 vide v. 1603 sq. 2435 Diom., Donat., Consent. IL
cc, I. Toletan. K. Suppl. CCXXXVw 2436 s(]. Pomp. 119i-io Beda K.
VII 2542. — 'vale, inquit, lolla' Very. ed. III 79 ap. Charis. 2049 Pomp,
l. c. M. Plot. 507{i Bed. l. c. Serr. in Aen. IV 409. — ultima syllaba verbi
vale, cum sit producta, duo tempora habet, sed in hoc exemplo, cum brevis
efficiatur, non habet nisi unum 2438 scj. Donat. 397i [Prob.] de alt.
sf/lJ. 264n (Jharis. 279i6—is Diom. 44228— m Pomp. 298si—2992 Consent.
39016—18 404 A M. Plot. 452n I. liufinian. II. 5l9—ib Serv. in Aen. IV 529
Lsid. l. c. 2440 s(|. Donat. 3972 [Prob.] 264ib Charis. 27920 Diom.
442dl— '04 Pomp. 299ii—is Consent. 390i8—20 M. Plot. 452vd I. Rufinian. H.
5030—^2 Isid. l. c. 2443 'modo', i, e. nunc; cf. v. 22S^)
Doctrinale 163
Dat species tibi Schema prolempsim, zeugma, sylempsim; 2445
est et hypozeuxis, anadiplosis, epanalempsis;
est et epizeuxis et anaphora, paronomoeon;
est schesis onomaton, his additur homoteleuton,
et paronomasiam, polyptoton addis, hirinos;
iungis homoptoton his, pariter polysyndeton addis; 2450
ultima dialyton vel asyndeton est vocitanda.
praesumit, quae sunt suprema locanda, prolempsis:
VARIA LECTIO
2445 scema prolempsim (prolensim M) zeuma silempsim (sile*isim M)
codd. 2446 et om. A ypozeusis et epinalempsis (epinalensis vel epy-
nalensis MS) codd. 2447 est et] post fit P epizeiisis codd. paranomion S
paranomia Me 2448 cesionomaton codd. et e his additur] Ä^ paro-
meon Äi paromion L peranomeon SP peronomeon M paranomeon e.
cum postea ista una figura, quae in priore versu dicitur panonomoeon,
tractetur (vide v. 2476 sq.), atque ex tntei'pretatione tpsa intelligatur
paronomoeon et paromeon .sive j)otü<s parhomoeon unam et eandem esse
figu7'am, codicum, quamvis potiorum, aiictorüatem hoc loco negligendani pu-
tavi. homoteleuton] omoetelenton jL^IaS' omothe]enton^2^3 omoleun-
ton (!) M 2449 paranomasia MA% e paranomasiam cett. codd. polyptoton]
politeton LÄ1Ä2 polithoton As polisintheton vel polisinteton SPMe
addis hirinos] LAiA^Me addis erinos S additur istis P additur hyrmos As
2450 omoptoton codd. et e polisintheton vel polisinteton LAiAn pariterque
polipteton»S*Pil/pariterque polyptoton e 2451asynthetonre/asinthetoncoc?c?.
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2445- -2451 Donat. 397b-n Charts. 27923-so Diom. 4436-so Pomp.
300si—m. — 'sylempsim' (v. 2445; cf. vv. 2456, 2458) una 1 litera cum codi-
cibus propter metrum soripsi. — 'anadiplosis' (v. 2446; cf. v. 2465): 'cor-
ripit paenultimam' lo. lan. s. v. Graecis tarnen est dvaölTtXcoöic. —
'paronomoeon' (v. 2447; cf. v. '2477): 'a para, quod est coniunctio vel ad, et
onomeon, quod est simile, quasi assimilatio' Ic. lan. in praef. p. IV. s. v.
'paronomoeon' sive 'paronomeon' vel 'parhonomion' pro 'parhomoeon' etiam
Donati et Charisii Codices quidam locis modo citatis exhibent. — 'homo-
teleuton' (v. 2448; cf. v. 2484) pro 'homoeoteleuton' [dfJOiOTeXeVTOv). —
'polyptoton' (v. 2449; cf. v. '2486) pro polyptoton [noXimrixixov)', vide v.
1932 et adn. ad v. 2600 — 'homoptoton' (v. 2450; cf. v. 2481) pro 'homoeo-
ptöton' [oiioionvMiov). — 'hirinos' (v. 2449) vel 'yrinos' sive 'irinos'
pro 'hirmos' etiam ap. Isid. etym,. I 36 ed. a. 1472, ap. lo. lan. et in Brev.
invenitur; cf. tamen v. 2489 2452 Donat. 397i2 Charts. 280\ Prise. II
125\b 18321 Diom. 4432V, 29 Pomp. 301i-q M. Plot. 456i Comm. Einsid.
in Don. K. Suppl. 268bs—2699 Serv. in Aen. 12 IV 42 VI 900 Beda H.
6O8Q-IS I. Eufinian. H. 48i-i) Ca.ssiod. G. 62i 681 Isid. l. c.
11*
164 Alexandri de Villa-Dei
cerno ducentos hinc natos hincque nepotes.
zeugma fit in verbo, si plurima clauseris uno:
hymnus, Christe, tibi, tibi laus, tibi gloria detur. 2455
clausas dissimiles ligat iina voce sylempsis:
in te, Christe, salus, in te sunt praemia nostra.
cum collectivo iunctum plurale sylempsim
assignant aliqui: plebs ista parant equitare.
sed magis est propria constructio: plebs parat ire. 2460
estque sylempsis, ubi pro multis ponitur unus,
ut, cum dicis: adest rex multo milite cinctus.
reddit hypozeuxis personae plurima verba
uni: nos mundet, nos ornet gratia Christi.
fiet anadiplosis verbi geminatio, quando 2465
principium clausae fit idem cum fine prioris:
nummis istorum caret alter et alter abundat.
clausis principium dat anaphora pluribus unum:
VARIA LECTIO.
2457 nostral multa M 2459 aliqui] plures S 2461 unus]
unum SAsP 2462 cum] si S vv. 2463. 2464 om. S v. 2465 om. Äi
2466 fit| sit P clausae fit idem] fit idem clause A2
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2454 Donat 397ib Charts. 280d Diom. 444i-io Pomp. 301n-2i
M.'Plot. 456u Comm. Einsid. l. c. 269io—20 Beda H. 608u— 20 Eufintan. H.
4821-24 Cassiod. G. II 472 Isid. l. c. 2456—2462 Donat. 3972'6-27 Charts.
28U-9 Diom. 444m— 445^ Pomp. 30l2S—3022i M. Plot. 457i-22 Comm.
Einsid. l. c. 26921—270% Bufinian. H. 48io-2Q Beda H. 60830—6093 Serv. in
Äen. 1 583 II 231 V 108 Cassiod. G. II 302 Porpht/r. in Hör. carm. saec. 25,
in sat. 1 1,23 I 3, 10 I 3, 70 Prise. II 18321 Isid. l. c. 2463 sq. Donat.
397id Charis. 280i8 Diom. 44421 Pomp. 301i2 M. Plot. 45620—22 Comm.
Einsid. l. c. 26921—2% Beda H. 60821—2% Bufinian. H. 49 1—12 Cassiod. G.
II 5O2 Isid. l. c. 2465 sq. Donat. 398i Charis. 28 In Diom. 4457, 11 Pomp.
30227-29 M. Plot. 4584 Beda IL 6094-9 Cassiod. G. II 76i Isid. I 36
Cod. Bern. ap. K. Siippl. XLVII19, quibus quidem auctoribus excepto
Cassiodoro anadiplosis est 'geminatio dictionis ex ultimo loco praeee-
dentis versus et principio sequentis' 2468 Donat. 398h Charis.
^ 281io Diom. 44.5i3, 21-24 Pom]). 30232-34 303i M. Plot. 4587 Beda H.
60910-is Cassiod. G. II 822 139i Cod. Bern. l. r. XLVII26—XLVIII2
Isid. l. c, a quibus omnibus anaphora vocatur 'repetitio sive relatio eius-
dem verbi per principia versuum plurimorum'
Doctrinale 165
Christus mundavit, Christus nos purificavit.
principio finem facit epanalempsis eodem: 2470
nobis grata prius non sunt, modo congrua nobis.
unius est epizeuxis geminatio verbi
significantis idem: me, me petit ultio digna.
voces, paene pares quae sunt, diversa notantes
dant paronomasiam: non curas vera, sed aera. 2475
principium simile voces iunctae retinentes
dant paronomoeon: vim vitat virgo virilem.
iunctura simiH voces multae sociatae
dant schesis onomaton: umbone repellitur umbo,
pes pede comprimitur, ensisque retunditur ense. 2480
clausula totalis tibi format homoptoton uno
VARIA LECTIO.
2470 eodem LA2 eodem superscr. eundem Äi eundem cett- codd. et e
2472 verbi LA2A3P uerbo superscr. uocis Ai vocis SM vv. 2474. 2475 om.,
m. recentiss. add. L 2479 cesionomaton codd. (ut supra v. 2448) 2480reton-
ditur Ai 2481 omoptoton codd. (ut sujjra v. 2450)
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2469 exemplum repetitur a lo. lan. s. v. 'anaphora' 2470 Donat. 3989
Charts. 281i8 Diom. 4452b— 4468 Pomp. 3032-4: M. Plot. 458n-is Beda H.
609i9—22 Cassiod. G. II 268 Isid. l. c. 2471 exemplum reperies ap. lo. lan.
in praef. pari. IV. s. v. 'epanalensis' 2472 sq. Donat. 398\2 Charts. 28121
Diom. 446d Pomp. 303i-ii M. Plot. 458u Beda H. 6092Z-28 Cassiod. G.
II 54\ 1092 Isid. l. c. Cod. Bern. l. c. XLIX4. - 'me me p. u. d.' ef.
'me me (adsum qui feci), in me convertite fernim' Verg. Aen. IX 427 ap.
Donat., Pomp., Charis., M. Plot. IL cc. 2474 sq. Donat. 3 9 815 Charts. 282i-i
Diom. 446id—i9 Pomp. 303i2 M. Plot. 458i8--24 I. Toletan. K. Suppl.
CCXXXVI28-CCXXXVII8 Beda H. 60929-6102 Isid. l. c. - exemplum
supra positum repetitur a lo. lan. in praef. pari. IV. s. v. 'paranomasia'
2476 sq. Donat. 39820 Charis. 282i Diom. 446so 4473 Pomp. 30328—32
AI. Plot. 45829—4591 Beda H. 6108— is Isid. l. c. — de scriptura 'parono-
moeon' vide adn. ad. v. 2447. — exemplum auctoris repetit lo. lan. l. c. s. v.
'paranomeon' 2478 sq. Donat. 398n Charis. 282b Diom. 44624, 27 Pomp.
3031Q-21 M. Plot. 4582b I. Toletan. K. Suppl. CCXXXVII9-19 Beda H,
6103—1 Cassiod. G. II 3412 Isid. l. c, quorum quidem plerique hanc
figuram nonnihil aliter interpretantur 2481 sq. Donat. 39822 Charis.
28212 Diom. 447i2-i9 Pomp. 304i-i M. Plot. 4596-16 I. Toletan.
CCXXXVII20-27 Beda H. 61028-Bb Cassiod. G. II 311i Isid. l. c. —
'homoptoton' pro 'homoeoptöton'; cf. adn. ad v. 2450
166 Alexandri de Villa-Dei
easii eontenta: flentes tristes laerimantes.
cum plures voces sub fine tenentur eodem,
homoteleuton erit; hinc carmina consona subdis
huicque leonina simul et caudaria iiingis. 2485
per varios casus distincta polyptoton implet
clausula: litoribus contraria litora, fluctus
fluctibus esse precor, populos populis inimicos.
longa tenens seriem constructio dicitur hirmos:
principio caelum, terras camposque liquentes 2490
VARIA LECTIO.
2484 omothelenton LAs omotolentou A1Ä2S omotolentos ».^
hinc] sie (in ras.) A2 si F liuic A'sMe carmina consona LS consona
carmina rett. codd. et e 2485 lmicque| Iniic L atque SMe iungis]
iungo )H. rer. corr. in iungis ^S' iungas Ai 2486 politheton LA2AS
polipteton A\PM i)olinteton *S' polyptoton e 2487 littora littoribus con-
traria 1jA2 2488 populis populos SP 2489 constructio] sententia ^S'
dicitur hirmos] LAF fiat yrinos >S' format hyrinos e (cf. v. 2449) 2490 cae-
lum terras] celum terram SFMe celum et terras A\ et eras. L li-
quentes] patentes superser. uel li(iuentes Afi patentes SFMe
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2482 'flentes 1. 1.' cf. 'maerentes ilentes latjriniantes ac miserantes' Enn.
ann. 1. 107 (ed. Vahl.) ap. Do?iat., Charis., Diotn., Fomp. IL er. 2483 sq. Donaf.
S9S2i Charis. 282d l)iom. 447b Fomp. 304i-n M. Fht. 4ö9^b I. Toletan.
CC^XXVIh^ sq. Serr. in Aen. II 56 HI 66 S VIII 435 IX 606
Beda H. 6IOU—21 Cassiod. G. II 273\ Isid. l. c. — de forma 'homote-
leuton' cf. adn. ad. v. 2448 2484 sq. 'carmina consona, leonina,
caudaria': de eiusmodi versibus a poesi antiquorum alienis, quibus
auctor Doctrinalis tam froquenter usus est, dicit Beda K. VII
244io sq.: 'optima autem versus dactylici ac pulcherrima compositio
est, cum primis paenultima ac mediis respondent extrema, qua Sedulius
frequenter uti consuevit, ut "pervia divisi patuerunt caerula ponti"
(versus leoninus) et "edidit humanas animal pecuale lo(j[uelas"' (versus
consonans) 2486 2488 Donat. 39821 Charis. 282u Dioin. 44721 Fomp.
30412 M. Fht. 45522 L Tohtan. CCXXXVIlh Beda IL 610s^-61l3
Isid. l. c. — exemplo supra posito auctor imitatus est Verg. Aen. IV
628 sq., quos versus Donat., Charis., M. Fht., L Tolet., Beda IL cc. aliique
repetiverunt. — v v. 2480—2488 paucis nnitatis reperies ap. Manc. 2489 Donat.
398m Charis. 282n Diom. 4472S Fomp. 304i6-is M. Fht 4552b Beda IL
61U-^ Cassiod. G. II 1702 3722 Isid. L c. — v. 2489 repetit Manc.
2490—2492 exemplum vocabulis 'Titaniaque' ad evitandam elisionem (cf.
vv. 1608 sq., 2484) in 'solis iubar' mutatis depromptum est ex Verg.
Doctrinale 16T
liicentemque globum lunae, solis iubar, astra
Spiritus intus alit.
diversas voces coniunctio plurima iungit,
sie Polysyndeton est: materque paterque neposque.
cum sine iunctura variae voces iterantur, 2495
dialyton facient: rex, miles, plebs negat illud.
Multa tropi species: metaphora, metonomia,
antonomasia, catachresis vel metalempsis,
onomatopoeia vel epitheton, homozeuxis,
synodoche vel periphrasis, simul allegoria; 2500
addis Hyperbaton bis et hyperbole.
cum res est alii similis, pro nomine nomen
ponitur, ut fit, bomo simplex cum dicitur agnus,
debet metaphora dici translatio talis.
VARIA LECTIO.
2492 intus] intus superscr. unus Ai unus Mei intus unus (!) ei
2493 iungit] reddit M 2494 polisintheton codd. 2495 iterantur] so-
ciantur m. rec. superscr. Ai sociantur PMe cum uoces varie sine iunctura
sociantur S 2497 methonomia vel metonomia codd. 2498 catha-
cresis t'el cataciesis, methalempsis vel metalempsis stve methalensis codd.
vv. 2498. 2499 inverso ord. in P 2499 onomothopeia vel onomotopeia
codd. homozeuxis I epizeusis P et omozeusis Me omozeusis cett. codd.
2500 synodoche vel sinodoce codd. synecdoche ei 2501 sit sociata m. rec.
add. Ai connumerabis add. As uult comes esse add. Me 2503 fit (c.
n. interl. ut fieri solet) L sit cett. codd. et e
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
Aen. VI 724 sqq. ap. Donat., Charts., Diom., Pomp., Plot. II. cc. Cledon,
K. V 3U
2493 sq. Donat. 3994 Charts. 28Si Diow. 447s2Pomp. 30422Plot. 45531
Beda H. 611i(^\s Cassiod. G. II 131\ 2682 2495 sq. Donat. 399s Charts.
283Q-U Diom. 448b-l Pomp. 3042% Plot. 4568 Beda H. 611u-n Isid. l c.
2497-2501 Donat. 399in-i6 Charts. 2722-1 Diom. 45621— 457s Pomj). 3052-6
Beda H. 611w—2S. — 'metonomia' (v. 2497, cl. v. 2509): codicum scripturam
metri causa retinui pro 'metönymia' {(itttapvfiia). 'synodoche' pro 'synec-
doche' {(Svvtxöoxii eadem de causa cum libris scripsi: 'a sin, quod est
con, et odoche, quod est captatio vel exspectatio, quod per intellectum
partis capitur et exspectatur intellectus totius et e converso* lo. lan. s. v.
2502—2504 Donat. 399n-so Charis. 272^so Diom.457i-ss Pomp. 305i—306is
Plot. 46621— 467s Serv. in Aen. II 19, 629, Beda H. 61124— 612n Cassiod.
G. II 97i 4682 Isid. etym. 1 37 Acron in Hör. carm. I 5, 13 1 14, 1 1 14,
11 1 17, 16 I 22, 7 all II. vv. 2502. 2503 fere integros repetivit Manc.
l68 Äiexand'ri de Vil'la-Üei
ßt catachresis, ubi sub nomine res alieno 2505
Signatur: sie pisce carens piscina vocatur.
pro praeeunte sequens positum faciet metalempsim,
ut, cum significas annos tot per tot aristas.
plures esse modos reperimus metonomiae,
cum pro contento, quod continet, aut vice versa 2510
ponitur, aut factor pro facto vel vice versa.
antonomasia solet excellentia dici,
si proprium taceas ponens nomen generale:
sie David insinuas nomen dicendo prophetae.
si iungam proprium voci rem significanti, 2515
fiet epitheton, ut si dicas tristia bella.
si partem sumas pro toto vel vice versa,
VARIA LECTIO.
2511 vice versa] retrouerte SPMe 2513 ponens nomen] nomen
ponens A2M€ si nomen taceas proprium p. g. P 2514 dicendo] ponendo
A^Me 2515 iungas SPMe si proprium uoci iungäs (!) etc. A^ 2516 ut
si dicas] sie dicas LA^A^Me si dices Ai ut dicas P
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2505 sq. Donat. 400i—d Charts. 273i—i Diom. 458i—6 Pomp.
306ii-2b Plot. 4673-b Beda H. 612i2-2i Serv. in Aen. VII 164
Cassiod. G. II 140i Isid. l. c. — 'piscina': 'dicimus piscinam, quae
pisces non habet' Donat. l. c. cf. Pomp., Beda II. cc, DesjMut. 707
250f sq. Donat. 4004-6 Charts. 273b-Q Diom. 458i-i2 Pomp. 3062Q—307i
Plot. 4ß7i-Q Serv. in Aen. IX 233 in ed. I 70 in georg. III 382
Beda IL 6122b— 28 Isid. l. c. — 'post aliquot mea regna videns mirabor
aristas' Verg. ed. I 69 ap. Donat., Pomp., Bed. II. ec. 2509—2511 Donat.
400-1-14 Charis. 273io-2i Diom. 458i^-so Pomp. 307i-n Plot. 467i-n
Serv. in Aen. I 1, 177 III 138 X 365 Porphyr, in Hör. earm. I 20, 10
in epist. 1 19, 13 II 1, 189 Beda H. 61229-6134 Cassiod. G. II 14i 38i
Isid. l. c. 2512—2514 Donat. 400ib-i9 Charis. 27322 Diom. 458si—459s
Pomp. 307i2-n Plot. 46024— 46 U Serv. in Aen. I 23 II 615 XI 7 all. II.
Porphyr, in Hör. earm. I 17, 21 Beda II. 615b— ii Cassiod. G. II 209\
Isid. l. c. — V. 2512 reperitur in Graec. 1 103 2515 sq. Donat. 40020—24
Charit. 274i2—i4 Diom. 459s— 21 Pomp. 3072S—m Plot. 4638—20 Serv. in
Aen. III 691 Porphyr, in Hör. earm. 124,7 I 34, 9 1 35, 21 Isid. l. e.
2517 sq. Donat. 4002b— 29 Charis. 274ib—2S Diom. 45921-31 Pomp. 307m— 3089
Plot. 468i—i0 Serv. in Aen. 1 114, 399, 724 all. II. Acron in Hör. earm.
1 1,21 II 17, 9 Porphyr, in epod. II 29 IX 20 in sat. 1 1, 110 all. IL
Cassiod. G. II 33i 661 72\ 19 9i 2172 Isid. l. c.
Doctrinale 169
synodochen facies.
onomatopoeiam facies, si nomina sumas
de sonitu tracta: sie sus scrofa dicitur esse. 2520
periphrasis circumloquium de iure vocatur,
cum verbis curas attollere rem tibi gratam,
aut in re turpi verbis non turpibus uti.
transcensus veri manifestus hyperbola fiet:
astra ferit sonus armorum clangorque tubarum. 2525
vocum turbatus formabit hyperbaton ordo.
syncrisis ac temesis ac hysterologia subsunt;
huic et anastropha vult pariterque parenthesis addi.
VARIA LECTIO.
2518 sinodochem facias L synodochen faeias A'i synodochen facies
cett. codd. et e dicens hec est caput alba add. S, m. rec. add. Äz sie dicens
hie Caput albet add. M sie dicens hie caput albus add. e 2519 onomatopei-
oi\velonomQXo^QyonA2Ä^M onomotopeion P facies] facias Z/^2 dices/S^P
sumas] sumis A\ A3 2520 tracta] facta S. hoc versu finit Ai 2522 attollere]
extollere P tibi gratam) manifestam A3 2524 yperbole A2P yperbola
cett. codd. 2527 sincresis ac themesis LA2 sincresis hinc themesis P
synthesis huic themasis S sync'sis themesis A3 sinthesis huic themesis
Me 2528 huic] hiis vel his SPMe
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2519 sq. Donat. 40030 Prise. I 4502 Charts. 27424—26 Diom. 460i—6
Pomp. 3O810—U Plot. 467is Serv. in Very. georg. III 148 Beda H. 61329—35
Acron in Hör. art. poet. 281 Porphyr, in epod. X 17 in art.poet. 113 Isid. l. c.
'scrofa', immo 'scröfa' ; cf. luvenal. VI 1 78 XII 7 3. — vv. 2519 sq. paucis mutatis
repetivit Manc. 2521—2523 Donat. 40032 Charts. 27421-29 Diom. 4 60i— 11
Pomp. 308ib—id Plot. 46720—30 Comm. Einsid. K. Suppl. 270io—2b Serv. inAen.
I 65 VI 504 VII 120 Acron in Hör. epist. 1 12, 20 Porphyr, in epod.
IX 20, in sat. I 6, 12 Cassiod. G. II 2282 365i Beda H. 614i-s Isid. l. c.
2524 Donat. 40l2i Charis. 27523 Diom. 46121—23 Pomp. 5iöi5— 19 Plot. 46527—33
Comm. Einsid. l. c. 272i-u Serv. in Aen. Ill 565, 567, 624, 673 all. II.
Porphyr, in Hör. carm. II 1, 31 III 9,15 Cassiod. G. II 252 3992 Beda H.
61527—30 Isid. l. c. 2525 cf. Verg. Aen. II 313: 'exoritur clamorque
virum clangorque tubarum' et idem Aen. XI 192: 'it caelo clamorque virum
clangorque tubarum' 2526—2528 Donat. 401i—G Diom. 46023—26 Plot.
4664 Serv. in Aen. 1 1 II 348 III 662 all. IL Cassiod. G. II 115i 1442. —
V. 2526 repetivit Manc. — 'syncrisis' (vv. 2527. 2532) dicitur figura, quae
apud auctores modo laudatos vulgo 'synchysis' (avyx^^'^'») nuncupatur,
quamquam etiam illorum haud pauci libri manu scripti 'syncresin' sive
'syncrisin' habent: et derivabatur *a sin, quod est cum, et cresis, fusio vel
170 Alexandri de Villa-Dei
hysteron et proteroii solet hysterologia dici.
haec fit, cum rectam seriem sententia mutat: 2530
hi Cererem torrere parant et frangere saxo.
syncrisis ex omni confusa locutio parte:
nos virtute lavat qui labem criminis ornat.
dat temesim partes in binas dictio secta:
est boreae regio Septem subiecta trioni. 2535
dictio si subsit, cmn sit praecedere digna,
fiet anastropha: sie surgit mare littora contra.
in clausa clausam si commisces alienam,
inde parenthesis est: princeps (quia bella minantur
hostes) militibus urbes praemunit et armis. 2540
cum designatur aliud quam clausula signat,
allegoria datur; Septem species dabis illi:
VARIA LECTIO.
2529 et om. SF 2532 sincresis vel syncresis codd. ex] est SMA2
2534 binas in partes SPuHMe 2541 signatj signet SAbMe 2542 species
Septem SPMe
TESTIMONIA ET EXPLAN ATIONES.
fundere, quasi confnsio constructionis' Gl. M. cf. /0. lan. in praef. p. IV.
s. V. sane syncrisis fignra alio sensu usurpata est v. 2435. — 'terjiesis' (vv.
2527. 2534) pro 'imesis' tunc vulgo scribebatur; cf. /0. lan., Brev.
2529 sq. Donat. 40U Dioni. 461\b Pomp. 309i- 9 Plot. 46ßi0-ib Seir.
in Äen. 1 179, 264 IT 162 all II. Beda H. 614n-\b Isid. l. c. 2531 exem-
luin'p paucis mutatis deproniptum est ex Verg. Aen. 1 179 ap. Donat., Diom.,
Pomp. IL cc, Charis. 283i 2532 Donat. 401s Charis. 27 5n Diom. 461i
Pomp. 310k-^ Plot. 466iQ Beda IL 61429— 6152G Serv. in Aen. II 348
Isid. l. e. 2533 exemplum supra posituni repetiturn est a lo. lan. in
praef. pari. IV. s. v. 'sincresis' 2534 Donat. 40 lu Chari.'^. 275iq (diacope)
Diom. 460m (item) Pomp. 30924—3102 Plot. 4662b Serv. in Aen. I 412
II 642 V 440 all. II. Beda H. 6142H-2b Acron in Hör. carm. 116,2 127,14
in sat. I 9, 33 I.nid. l. c. 2535 'septeni s. trioni' Verg. georg. III 381
ap. Donat., Serv., Charis., Diom., Pomp., Plot. IL cc, ap. Prise. II 113^
M. Victorin. 39\, 56b Consent 39026 2536 sq. Donat 401q Charis. 2758
Diom. 4602(i— 28 Pomp. 309i6—20 Plot. 46229 Beda IL 614\q Acron in Hör.
ej)ist. I 16, 27 Ca.ssiod. G. II 27 61 4262 Isid. L c. — exemplum repetiit
/0. lan. in praef. part IV. s. v. 'anastrophe' 2538 sq. Donat 401io
Diom. 460ds Pomp. 30920 Plot 466% Serr. in Aen. I 65 Beda IL 614\8—22
Cassiod. G. II 502 Isid. l. c. — exemplum ab auctore fictum esse videtur
2541-2545 Donat 40126-30 Charis. 2764-8 Diom. 461si—462ti Plot 461i-n
Serv. in Verg. ecL III 20 Cassiod. G. II 55\ 94i Beda H. 6'J 531—35 Poiyhi/r.
Doctrinale 171
hae sunt antiphrasis, charientismos et enigma
atque paroemia, sarcasmos ac ironia,
astismos. 2545
antiphrasis sermo signans contraria dictis:
sie lucum dices, quia raro luce nitescit.
est charientismos, cum profers dura relatu
gratius: hinc Hammon nomen traxisse putamus.
obscurus sermo, quasi mirandus, fit enigma: 2550
patrem progenies occidit matris in alvo;
quam mater genuit, generavit filia matrem.
VARIA LECTIO.
2543 carientismofe codd. 2544 paroemiaj pantemiam (!) L pano-
miam (!) Ä2 ponomia A^M peronomia S panomia P sarcasmos]
sarcosmos L ac] et S 2545 astismos] antismos LMy om. voc. A2ASSP
2546 dictis] dicto PMe 2547 dicis SP quia] quod P 2549 hämo L
hämo A2 hamon SAsM amon P Hammon e 2550 fit] sit LAs
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
in Hör. carm. I 13, 18 I 14, U I 25, 17 all. II. — 'enigma' (vv. 2543.
2550) ideo, ut opinor, primam corripit, quod compositum putabatur ex
'en, quod est in, et nigma, quod est imago' lo. lan. in praef. pari. IV. s. v.
certe prima correpta est a Prudentio in hoc versu allato a Despaut. 'legis
in effigie scriptum per enigmata Christum'. — 'irönia' (vv. 2544. 2557) pro
'Trönia' (ttQOdVtla) : '^^^b yron, quod est contrarium, et onoma nomen' lo. lan.
in j)raef. 2)art. IV. s. v. 'yronia'
2546 sq. Donat. 402%— b Charts. 27 61s— 16 Diom. 462u—ie Pomp.
3II2-6 Plot. 462n^u Serv. in Aen. I 22 Beda H. 615^0—6163 Cassiod.
G. II 399i Isid. etym. I 38. — exemplum supra allatum apud omnes
grammaticos modo laudatos invenies 2548 sq. Donat. 4029 Charis.
27620 Diom. 4622b Ponip. 311i2—'60 Beda H. 6I611—U Isid. l. c. — exem-
plum sie explicandum esse arbitror: ex Graeco vocabulo auiiog vel
äkinoQ^ quod sabulum sive arenam significat, luppiter appellatus est
'Hammon'. sive quod in arena sedens inventus fuit, ut Servius in Verg.
Aen. IV 198 tradidit, sive quia in desertis et arenosis Libyae locis cole-
batur. de accus. 'Hammon' pro 'Hammonem' cf. Neue I 586 2550 sqq.
Donat. 402b— s Charis. 276ib—iQ Diom. 46 2i%— 22 Pomp. 3 lli— 12 Plot.
46219—24 Cassiod. G. II 309i Beda II. 6 16i— 10 Isid, l. €. — prius exemplum
intelligendum est 'de beato Thoma Cantuariensi archimandrita, quem occidi
fecorat ante altare Henricus, rex Angliae' Gl. L, Gl. Ai, A2, As; alterum.
quod apud Donatum ceterosque fere omnes, quos laudavi, auctores in-
venitur, significat et de aqua fieri glaciem et de ipsa glacie iterum aquam
procreari posse
172 Alexandri de Villa-Dei
si proponantur proverbia publica, dices
esse paroemiam: lupus est sermone sub isto. ^
sarcasmos solet hostilis derisio dici 2^5
auxiliante modo dicendi significata.
per voces dictis contraria dant ironiam.
urbane ludens verbis, non concitus ira,
astismon facies: hircos mulgere labores.
est et homozeuxis, quando rem notificabis 2560
ex alia, cui rem-possis conferre priorem,
quae sit nota minus, per eam, quae notior exstat.
tres species: icon, paradigma, parabola, subsunt.
I
VARIA LECTIO.
2553 pponantur (praeponantur) ^2^133/ publica] plurima (I) Me
2554pai*oemionZ/ paronomiam>S'il/e panomeon vl2^3/* 2555 sarcosmos L
2557 uocem LA^ 2558 hidcns] loquens (l) LA2A3 2559 antismon P
antismos cett. codd. labores Z/ ^2 laboras cett. codd. et e exempl. om. P
2560 est et] et om. SP extat Me omozeusis rodd. rem notificabis] rem
significabis SMe res notificatur P 2561 conferre] inferre Me 2562 minus]
magis (!) LAsMe v. 2562 om. SP
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2553 sq. Donat. 402n—is Charts. 27622—25 Diom. 46229— fi2 Pomp.
311si—312i Plot. 4622b— 2% Comm. Einsidl. in Don. K. Suppl. 273io—ib
Beda H. 6 7 615— 22 Isid. l. c. — exempl um petitum esse videtur a Plaut.
Stich. V. 577: 'eccum tibi lupum in sermone'. cf. Terentii illud: 'lupus in
fabula' (Adelph. v. 537) ap. Cic. ad Attic. XIII 33, 4 Donat., Pomp., Isid.
IL cc. quo proverbio uti solebant, si ille, de quo quis loquebatur, super-
venerat, et ita sermo loquentis deficiebat; lupi enim vocem adimere crede-
bantur ei, quem priores conspexerint 2555 sq. Donat. 402m Charis.
2762b Diom. 462b2 Pomp. 312i Plot. 4624-w Serv. in Aen. II 547 X 557
all. II. Cassiod. G. II 298i 437i Beda II. 6162B—2b Isid. l. c. — egregium
sarcasmi exemplum invenies ap. Verg. l. c. 2557 Donat. 401io Charis.
2769 Diom. 4627 Pomp. 3102S-3112 Plot. 46Uz Serv. in Aen. IV 93
VI 520 Cassiod. G. II 672 85\ Isid. l. c. Acron et Porhyr. in Hör. carm.
III 5, 25 Acron in carm. III 29, 62 in epist. 1 16, 40 2558 sq. Donat.
40216-20 Charis. 2762Q—277b Diom. 46236-4639 Pomp. 3126-ri Plot.
46119-4623 Serv. in Aen. II 547 Cassiod. G. II 3122 Beda H. 6I626-6I81
Isid. l. c. — 'qui Bavium non odit, amet tua carmina, Maevi, atque idem
iungat volpes et mulgeat hircos' Verg. ecl. III 91 ap. Donat., Diomed.,
Potnjj., Isid. IL cc. 2560—2563 DonaL 40221 sq. Charis. 2776-s Diom.
463io—i3 Pomp. 312u— 16 Plot. 463s2—464i lul. Itufinian. H. 44i3—ib
Beda H. 618s Cassiod. G. II 4132 Isid. l. c, qui quidem omnes hunc tro-
pum 'homoeosin' appellant
Doctrinale 173
in simili genere qui comparat, efficit icon;
haec solet ex usu quandoque parabola dici.
sed dici poterit de iure parabola, si quis
inter dissimiles res comparat, utputa: semen
est evangelium, quod nutrivit bona terra,
quod petra suscepit, quod Spinae detinuerunt.
hie paradigma facit, qui primum comparat et post 2570
assignat simile: Domini sunt semina verbum,
Spinae divitae, mens arida petra vocatur.
Alterius vox una tenens vim praepositiva,
ut supra pro de, fit protheseos paralange,
cum plus significas, dicis minus, haec tibi fiat 2575
liptota; fit sub ea firmando negatio bina.
describendo locum topographiam faciemus.
VARIA LECTIO.
2565 ex usu solet hec etc. P 2566 poterit dici Me 2567 utputaj
utpote As 2568 terra] tellus SMe 2574 protheseos peralange LSMA2A3
2575 significas dicis] LA2 significans dices As significas dicens SPMe
haec] hie PAs fiat] LAi fiet cett. codd. 2576 liptote P liptota cett. codd.
et e fit sub ea firmando] fit sub eo firmando A2 fit sub ea firmanda As
fit sub ea formando aS* si subeat firmando P negatio] negocia (!) Me
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2564 sq. Donat. 40222-24. Charis. 277%-\o Diom. 463id-22 Plot.
4652S—2G I. Rufinian. H. 4425—29 Beda H. 6I810—1S Cassiod. G. II 51i
Isid. l c. 2566 sq. Donat. 40224. Charis. 277n Diom. 46222 Plot.
464i I. Rufinian. H. 44u, 23 Victorin. H. 228io 239s Beda H. 618u-i6
Cassiod. G. II lli 51\ 2072 Isid. l. c. 2570 sq. Donat. 4022% Charis.
2771% Diom. 464n-i9 Plot. 465id Beda H. 618n-25 Cassiod. G. II II2
10 5i Porphijr. in Hör. carm. I 16, 16 Isid. l. c. — parabolae et para-
digmatis exemplum auctor petivit a Vtdc/. Matth.XIII Luc. VIII Marc. IV
2573 sq. Diom. 443i-4 Plot. 453d Cassiod. G. II 185i. — 'protheseos para-
lange': ^a prothesis, quod est piaepositio, et paralange, quod est trans-
mutatio' lo. lan. s. v. — auctores modo citati scripserunt 'protheseon
parallage'. — ex.: 'multa super Priamo rogitans, super Hectore multa'
Verg. Aen. I 750 2575 sq. Serv. in Aen. I 77, 387, 479 VII 9, 261
all. II. Acron in Hör. carm. I 18, 9 Porphyr, in carm. I 1, 20 I 17, 8 in
epod. XI. — ex : 'mihi iussa capessere fas est' Verg. Aen. I 77 'non medio-
criter conturbatur animus mens' Gl. n. — 'scriptura 'liptota' sive 'liptote'
pro 'litotes' {Xiton^c) in Acronis quoque et Porphyrionis codd. (cf. ed.
F. Hauthal. I p. 71, 75), in Graec I 58, ap. Despaut. 718 invenitur
2577 Serv. in Aen. 1 159 ine. auct. schew. dian. H. 73i—io
174 Alexandri de Villa-Dei
chronographia solet certum describere tempiis.
si dicatur agens patiens res vel vice versa,
sive modo simili tibi sit conversio facta, 2580
fiet hypallagium: perflavit fistula buccas.
personamque novam formans das prosopopoeiam.
absenti sermo directus apostropha fiet;
sie loquor absenti, scriptam dum mitto salutem.
est adiectivum substantivo resolutum 2585
aut e converso; sie hendiadim tibi forme:
armatumque virum designo per arma virumque;
armatoque viro decet arma virumque notare.
extra materiam describens vana vagatur
auctor, et hanc ebasim plures dixere figuram. 2590
emphasis efficitur, si fixum proprietatem
significans ponis, ubi debet mobile poni.
sie loquor expresse dicens: Davus scelus ipsum.
I
VARIA LECTIO.
2578 certum describere] tibi circiimscribere F cronogropheya (sie)
solet descriptio temporis esse S 2581 fiat P buccam *S' 2584 scriptam]
scriptis Ä2 Scripte P dum] tibi P 2586 endiadim vel endyadim codd.
et e 2590 plures ebasim (ebasym) SA'sPMe figuram] magistri P
2593 Davus scelus] dauus est scelus PMe dolus (!) est scelus S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2579-2581 Serv. in Aen. I 9, 392, 403 II 64, 99, 173,
23 i III 61 all. IL Casstod. G. II 44\ 16 9i Acron in .Hör. carm. I
23, 5 I 27, 4 I 28, 20 (dl. II. Prophjr. in rann. I 2, 48 I 7,
22 I 23, 5 Isid. etym. I 36, (jui quidem auctores hanc figuram,
quae vulgo 'h^'pallage' (vnaXXayri) dicitur, inter Schemata numcrant
2582 Charis. 284n Prise. I 376^, 450n ö872i II 437-62 Acron et Por-
phyr, in Nor. carm. 1 28, 1 Cassiod. G. II 2982 Isid. etym. II 13 II 22. —
Graecis est nqoaomonoaa 2583 sq. Prise. I 450i2 II 14326 20220
Serv. in Aen. II 56 V 123 XII 502 Acron in Nor. carm. I 12, 49
IV 2,26 in art. poet. 24 sq. Cassiod. G. II 622 147i 2585—2588 Serv. in
Aen. I 61 II 627 III 148, 467 all. II. Porphyr, in Hör. carm. II 15, 18 sq.,
qui hanc (juoque figuram, quae Graece ep dtd dvoiv vocatur, in schematis
ponunt 2589 sq. Serv. in Very. georg. I 302 II 209 III 161, in Aen.
XI 724. — 'ebasis' pro 'cchasis' sxßa<Sig) etiam a lo. lan. in praef. parte
IV. s. r. scribitur. 2591 sqq. Diotn. 45629 Serv. in Aen. II 79, 394
Acron in Hör. carm. l 16, 9 sq. II 4, 7 III 3, 7 III 20, 14 III 24, 2
Cassiod. G. II 1382 Isid. etym. II 20 (H. 517io—u). — 'Davus est scelus
ipsum' Ility. cf. lo. lan. in praef. parte IV. s. v. 'emphasis'
Doctrinale 175
est efflexegesis exponens dicfca priora.
dum retices, qiiod tiirpe sonat, die euphoniam: 2595
circuit haee et relliquiae dant relligioque.
dicitur esse lepos sermo directus ad unum
utens plurali, velut hie: nostis, bone praesul.
pro numero numerum, pro casu ponere casum
te facit antitosis inter se dissona iungens. 2600
saepius audivi tempus pro tempore poni:
ludere = ludebat ad ludendumque vocabat;
inque prophetiis mutantur tempora sacris.
verba per antitheton respondent ultima primis:
est Daniel Noe Job castus rectorque maritus. 2605
VARIA LECTIO.
2594 efflexegesis] L ^2 y^l3Pe2 effegesisi/ effexegesis ei 2595 dum]
cum SÄsP die] das P 2596 haee] hanc SP hie As dant] dat S
vv. 2595. 2596 j^ost v. 2598 colloc. P 2598 utens plurali] plurali numero P
bone| bene S 2600 antithosis LÄ2 antithesis (e in nas.) S antithe-
sis PAsM 2602 ludebant Me vacabat As ad ludendumque vocabat]
ad ludum deueniebant 31 e d'nd'o (?) uocare tacebat P 2605 est]
sunt SPMe rectorque] rbetor (!) M rhetorque e
TESTIMONIA ET EXPLAN ATIONES.
2594 Serv. in Aen. I 12, 27, 250, 258 all. IL Acron et Porphyr, in
Hör, carm. I 3, 2 Porphyr, in earm. III 25, 4sq. IV 6, 33 all. IL Cassiod.
G. II 27 1 642 90i Quaest. gramm. cod. Bern. K. SuppL 184a— n. — scri-
pturam codicum pro *epexegesis' (f 7r«|^y/^<y*c) metri causa retinendam putavi,
eo magis, quod vocem tum ab 'ex' et 'llectere' derivabant 2595 sq. Prise.
I 17is 30is 43n 4729 125io 133\b II lU 472b 562i alL IL Consent K. V
36518—27 Augustin. K. V 517i—u Cassiod. K. VI 2122— s Donat. 378so
Serv. in Aen. I 30, 177, 480 all. IL 2597 sq. haee figura, antiquis
ignota, postea honoris causa inventa est. dicit de hac re lo. lan. in praef.
part. III. s. inscript. 'quando sit dicenduin uni vos': 'haee locutio prius
introducta fuit a Caesare, qui solus omnes dignitates urbis accepit; sed
hoc in abusionem maximam iam devenit, quod cuilibet populari dicimus
vos' 2599—2603 Prise. II 184i Serv. in Donat. K. IV 416ib [Serg.J in
Donat. K. IV 498is Serv. in Aen. I 120 Acron in Hör. epod. V 59
Cassiod. G. II 108i 589i. — etiam in hac ligura codicum scripturam,
quae eadem est in Graec. I 40, retinui pro vulgari forma 'antTptösis'
(drcf7rtO)cfic)', paenultima vocabuli illo tempore vulgo corripiebatur, sicut
omnia ex 'ptotos' composita. cf. lo. lan. s. v. et v. 1982. 2599 sq. ex.:
'pars in frusta secant' Verg. Aen. I 212 'urbem quam statuo, vestra est'
Verg. Aen. I 573 2603 ex.: 'affuit hircus ab aquilone' pro 'aderit' Vulg.
Dan. sec. Gl. n. 2604 sq. Acron et Porphyr, in Hör. carm. III 1, 28
176 Alexandri de Villa-Dei
respondens ad ea, tibi quae sunt obicienda.
das anthypophoram, cum nil tarnen obiciatur.
sensus oppositos notat anticlasis eodem
verbo: non obsto, sed toto posse resisto.
cum verbis vertit antimetabola sensum: 2610
non, ut edas, vivas; sed edas, ut vivere possis.
incipimus fari quicquam quandoque, sed illud
ultro desinimus intercipimusque, tacendo;
vult aposiopasis dici defectio talis.
est euphemismos pro verbo ponere verbum: 2615
exsultat domini vocem mea lingua superni.
VARIA LECTIO.
2607 anthipophoram S antipoforam vel antipophoram cett. codd. et e
2608 anticlassis LFAs anticlasis Ä2M, m. rec. mut. in anticiassis S 2611 non
uiuas ut edas etc. P 2612 fari quicquam] quicquam fari SP 2614 aposio-
pasis LA2ÄS aposiapesis S aposioposis M 2615 est euphemismos] LÄ2
est euphemismos m. rec. mut. in euphonismos M euphemismos est P est
euphonismos A'i eufonismos erit »S' 2616 domini vocem] domini lau-
dem M laudem domini S
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
III 5, 48 IV i, 6 Porphyr, in carm. II 6, 14 Mart. Capeila H. 480n-i6
Isid. ettjni. I 36 II 22 (H. 518b— 20), quibus quidem 'antitheton' est con-
trariorum oppositio, Alexandra autem subsequentium ad praecedentia re-
ductio: sie in exemplo, quod supra posuit, 'castus' reducitur ad 'Daniel',
'rector' ad 'Noe', 'maritus' ad 'Job'
•2606 sq. lul. Pufinian. II. 60si — 61b auct. schem. dian. H. 73bi—742
Fortunatian. H. ü 723— 31 Acron in Hör. sat. 1 1, 41 sq. II S, 87 Porphyr,
in sat. I 1, 51 sq. I 2, 18 I 4, 74 sq. cf. Quintil. 1X2, 106. — Graecis est
dv^VTTOifogd 2608 sq. Isid. etym. II 21 (H 518si—5193), a quo ista
figura antanaclasis {dvravaxXadiq) nuncupatur 2610 s(j. Charis. 287 \b
Isid. l. c. (H 519s— l). — exemplum ab Isid. vel ab Iluy. petitum repetit
lo. lan. in praef. part. IV. s. v. 2612—2614 Plot. K. VI 468i2 Aquil.
Rom. H. 24%— ib auct. schem. dian. H. 7430— B2 Serv. in Aen. 1 135 II 100 sq.
Isid. II 22 Quintil. IX 2, 54. — scripturam 'aposiopasis' pro 'aposiöpesis'
(dTTOöitöTii^öK) etiam lo. lan. s. v. exhibet expresse addens paenultimam
brevem esse; putabant enim illius aetatis grammatici vocabulum esse
compositum ex 'pasis, quod est passio'. vide lo. lan. in praef. part. IV. et
Gl. in Graec. s. v. — illustre aposiöpesis exemplum est apud Very. Aen.
I 135 2615 sq. ista figura rhetorica, maxime hoc sensu, antiquis ignota
erat, exemplum, a lo. lan. in praef. part. IV. s. v. 'euphemismos' et in Brev.
repetitum, auctor deprompsit e Vuly. psalf. L: 'exsultabit lingua mea
iustitiam tuam'
Doctrinale 177
contingens verbi mutat synepthesis: ecce
unica facta fuit mulier, quae sunt modo plures.
ista sed in nostrum mutatio non venit usum.
dicuntur binae species synepthesis esse, 2620
scilicet haec et ea, qua personam variamus :
nobis parce, deus; nobis lavet ille reatus.
vvilt oliopomenon ex dictis plura notare;
motu sermone sie plura licet memorare:
urit amor Paridem; nuptam rapit; armat Atriden 2625
ultio; pugnatur; fit machina; Troia crematur.
exponens homophesis est non nota per aeque
vel magis ignota: die alchitrop esse cavillam,
quae tenet allidadam cum valdagora sociatam.
saepe prius dicta geminat tibi theologia 2630
VAKIA LECTIO.
2618 plures] multe SÄsPMe 2622 nobis lavet] nostros lauet P
nostros lauat As nostros lauit (!) S ille] iste *S' 2623 oliopomenon
LA2A3PM olomopomenon S' osiopomenon e dictis] paucis *S' 2624 li-
cet] decet S vv. 2625. 2626 om. S 2627 homophesis est] omophesis
est LA2 erit omophesis AsM erit omophosis SP 2628 architrop LM
achitrob P alphicop S 2629 allidadan SA2 allidodam P ualdegora M
post. V. 2629 vv. 2634. 2635 coUoc. P
TESTIMOKIA ET EXPLANATIONES.
2617—2622 Prise. II 1832S 347io istam figuram (SvffjTTTcoc^tv vocat;
lo. lan. in praef. pari. IV. 'sineptesin' e 'thesi' compositam esse censet
et exemplis e Doctrinali repetitis interpretatur 2623—2626 'olio-
pomenon est siib paucis verbis multorum comprehensio, ut hie : "urit
amor Paridem'" etc. et dicitur ab olon, quod est totum vel mul-
tum, et pomenon, quod est coniunctio, quasi multorum brevibus verbis
adiectio' lo. lan. in praef. ijart. IV. s. v. similem derivationem exhibet
Gl. M. utrum igitur 'holopoioumenon', an cum Gl. n. et Brev. 'oligopo-
menon' scribendum sit, diiudicare nolim 2627 — 2629 lo. lan. scribit
^omophosis', Gl. n. 'homophosis'. — exemplum in Gl. n, sie exponitur : 'in
astrolabio' (i. e. 'instrumento de circulo vel etiam quadrato facto cum fistula
recta' Pap.) 'sunt quaedam tabulae ad modum ligni vel lapidis dispositae,
quarum una dicitur allidada et alia valdagora, quae adinvicem con-
iunctae sunt median te cavilla, quae dicitur alchitrop' 2630 — 2632 atict.
schein, dian. H 7221—24 Isid. II 21 (H. 521so—Bs) cf. Graec. I 34 lo. lan.
in praef. pari. IV. s. v. 'epimone'
Monumeiita Germaniae Paedagogira XII 1 ^
178 Alexandri de Yilla-Dei
epimonenque vocat, haec si repetitio fiat,
ut, quod dicetur, sie certius esse probetur:
exspectando David exspectans sie geminavit.
si, quae sunt hominis, assignentiir deitati,
anthropospathos est: sie saepe Dei legis iram. 2635
si sint res aliquae concordi foedere iunctae,
id, quod inest uni, reliquam dices operari:
sie linguam cordi concordeni die meditari,
ac homopatliion talem die esse figuram.
Nil reor assertum, quod non queat esse tenendum, 2640
pluraque signavi, quae non debes imitari.
Doctrinale Dei virtute iuvante peregi.
grates reddo tibi, genitor Deus, et tibi, Christe,
nate Dei Deus, atque tibi, Deus Halitus alme,
quos tres personas in idem credo deitatis. 2645
VARIA LECTIO.
2631 epimenenque A2 opymenonque As epimenon (ow. que) P epi-
mononque S vocat] notat SA3 P repetitio] geminatio S vv. 2634. 2635 om. S
2636 sint] sunt S iunctae] nexe SMe 2637 idque quod est uni P v. 2638 otn. P.
hoc versif finit S 2639 omopation Z6* omopacion ^2 omopasion P talem]
isiam A2PMe 2644 Halitus] alitus rof/r/. 2645 quos) 2> 3/ quas cett. codd.
Explicit doctrinale niagri alexädri de (de oni. Pa2) villa dei A2 Pa2
(reliqtiam suhsn'iptionis 7>«r^e?« rtde in hiblio(jr. no. 8. 16) Explicit über
qui dicit doctrinale cuius opositor fuit magr alexäder de uilla dei Pm
Expljcit ifte liber etc. (vide hihlioyr. no. 1) L Explicit doctrinale henrici
dicti de Dul'burg (cf. hihliogr. tw. 9) A's Explicit doctrinale (rnhro colore
repet.) Pa\. ceteri Codices, partim quia niutili sunt, snhscriptione carent.
editiomim principtnn suhscriptio7ies vide in hihliogr. no. 1. 2.
TESTIMONIA ET EXPLANATIONES.
2633 'exspectans exspectavi Dominum, et intendit mihi' Vuly. psalt.
XXXIX 1 2634 sq. cf. Graec. II 10, lo. lan. l. c, Brev. 2636—2639 cf.
lo. lan., qui talem tiguram 'omopasiam' nuncupat. — exemplo, quod v.
2638 protulit, auctor alludit ad verba psalmistae Vuly. psalt. XXXIV
(s. f.)'. 'et lingua mea meditabitur iustitiam tuam, toto die laudem tuam'
2640 sq. 'quia triplex est grammatica, sc. praeceptiva, permissiva et pro-
hibitiva (cf. Despant. 211), ideo concludens se excusat (auctor) praecep-
tivampraecepisse,permissivam permisisse et prohibitivam prohibuisse'(T/.w.
INDEX GRAMMATICVS.
* asterisco signata sunt vocabula, quae in explanationibus sive breviter perstricta
sive accuratius exposita sunt.
— vel " Signa iis maxime vocabulis superscripta sunt, quorum quantitas a trans-
laticia recedit.
A.
A littera 1584
a producta verbi cre-
scentis 1663
a finita nomina, vtde
nomina
a, ab 1224, 1335
abbas615;abbätis2013*
Abdenago 1985*
Abimelech 2027
ablativus casus, vide
casus
Abrincae, oppidtmi Gal-
liae, 1346*
Absalon 1989*
abscondo, abscondidi
abscondi, abscondi-
tum, absconsum 840*
Abydus 2066
abyssus, fem. gen. 655
accentus 2282—2347 :
modernorum 2283 —
2329, antiquorum 2330
—2347; gravis 2283,
2285, 2294, 2296; mo-
deratus 2283* 2287,
2290; acutus 2283,
2286, 2291, 2308, 2326,
2333,2336,2339,2344;
circumflexus 2284,
2288 sq., 2332-2336
2341; accentus vocis
monosyllabae 2296
sqq.; 2332 sq.; disyl-
labae 2299 sq., 2334
sqq. ; polysyllabae
2316—2319, 2337 sqq.;
concisae 2312—2315*;
compositae 2320 —
2325*; encliticae 2310*
sq. ; nominum bar-
barorum 2307* 2326*;
Graecorum 2329* ;
praepositionum, ad-
verbiorum, pronomi-
. num quorundam, in-
declinabilium 2301 —
2306* accentus in
oratione, vide distinc-
tiones
accidit, dat. iunct. 1232
accusativus casus, vide
casus
acer, acris, acre 584;
quant. 1712
acer, noni, subst., quant.
1709
acerbus 1709
acesco 1709
achates (Achates) 2012*
acies.plur.niim.habetiOQ
acinum 2093
aconita 2131
acus, aceris 188
acus, acubus 303; fem.
gen. 670
acyrologia, ßgura 2365,
2378 sq.
adamas, antis 145
adeps, masc. et fem. gen,
679
adiectiva nomina, vide
nomina
adipiscor, adeptus 941
adiutrix, quant. 1701
adoleo, adultum, adultus
751 sq.
ador, sing. tant. num.
411; neutr. gen. 600
adsum, ades vel adsis
1004
advena, comm. gen. 539
adverbialoci 1351 — 1355;
pronominal ia 2304;
itus finita 2119; e
producta finita 2209,
2213; e correpta finita
2210 sq. ; adverbiorum
comparatio 471 — 473;
constructio sive or-
dinatio 1394, 1420
adulor, quant. 2174
12*
180
Index grammaticiis
adulter, eri 55
aedilis 632
O'eger, qumit. 1782
aegoceros, quant. 1783*
aegis, quant. 1783; ae-
gidis 167
^egyptus, quant. 1782;
fem. gen. 658
firequalis, quant. 1808
aeqiior, oequoris, qnant.
1807, 2159; r/equora
397; nentr. gen. 6CX)
f/equus, quant. 1808
aer, qnant. 2246
aeripes 2431
rrerumna, quant. 1811
«es, aeris 193, 1813;
nentr. gen. 630; ö^era
395; ?>'?• trijytoton 437
aestuo 972*
aether 135, 2245
agaso 2008
Agnes, Agnetis 161, 2048
agnosco, agnitum 763;
supini qua7itA6b3, 2127
agnus, voc. agne vel
agnus 76*
ago, egi 855
aio 918, 988, 1044 sq.
al finita nomma, vide
nbmina
alacer, alacris, alacre
583;
alacris comm. gen. 587
albeo 1237
alchitrop 2628*
alea 1731
Alemannia 2029
ales, alitib, quant. 1729,
2133; alituum 292;
comm. gen. 622
alias 2303
aliquando vide quando
alius, alTus 61, 1697
allec, ecis 105
allegoria, fignra 2500,
2541
alleoteta = aAAo<ur7/c, fi-
(jura 2368, 2404*
allidada 2629*
alniis, fem. gen. 655
alo, quant. 1725; alitum
sive altiim 871
alosa 2163*
Alpbabetiim minus 26*;
maius 27*
Alphaeus 1389
Alpinas comm. gen. 613*
alter, ins 60; genet. iunct.
1173; alterius 1697
alteruter quomodo de-
clinetur 317
altilis, pl. altilia 380*
alumen, quant. 2179*
alvns, fem. gen. 656
alx finita 7iomina, vide
nomina
am finita nomina, vide
nomina
amabilis, dativo iunct.
1214; quant. 1976
amandus, dativo innct.
1214
ambesus 848
ambigo 961*
ambio 203; ambltum 931,
1648, 1874
ambitio, qnant. 1874
ambitus, quant. 1874
ambo 81 ; declin. 452 sq.
amen tum, quant. 1736*
amethystus, quant. 2047 ;
derivatorum ex eo nom.
adiect. in inus quant.
2095
amicio, amictum 760 sq.,
929
amicus, quant. 2054
amitto, quant. 1735
amnis, amnes 399
amo, quant. 1733
amomum, quant. 2144*
ampbibologia, fig. 2367,
2399-2403
amplector, verh. comm.
981*
amplustra,^/. n. gen.261*
amygdalum [amygda-
lus], 2)i- amygdala et
amj'gdalae 368*
an finita nomina, vide
nomina
an, 2)articula interr. 2236
ana, praep. Graeca 1739
anadiplösis, fignra 2446*,
2465* sqq.
anapestus, pes versus
1563, 1568, 1578
anaphora, fignra 2441,
2468* sq.
anas 1738
anastropha, fignra 2528,
2536 sq.
anceps, cipitis 219; an-
cipitium 288
Anchises 2109
Andreas, voc. Andrea
2195
angelus, quant. 2027
angelorum nomina, vide
nomina
ango, anctum 863
anima, animabus 43
animus: ex eo compos.
7iom. adiect. (exani-
nius) is vel us exire
anomala verba, vide
verba
ans finita nomina, vide
nomina
ante, anterior 473; anti-
cus 2058*
antesuprema, antelocata
syllaha, vide syllaba
anthropospathos = «V-
d^QWTlOTTa^Mg (V fifJ-
2634* sq.
anthypopbora, figura,
2607*
anticlasis, fig. 2808* sq.
Index grammaticus
181
aiitimotabola, figiira
2610 sq.
antiphrasis, fgura 2543,
2546 sq.
antipos, qnmit. 2101*
antistes, comm. gen. 622
antitliesis, figiira 2438
antitheton, ßgura 2604*
antitösis = antiptosis,
figm-a 2600*
antonomasia, ßg. 2498,
2512 sqq.
anus 669; quant. 1738
apes smg. n. 157 ; apes
vel apis 619; apiim
267
apocopa,^^. 2408, 2411*
Apollo, inis 104
aposiopäsis = aposiop'e-
siSf ßgiira 2612* sqq.
appellativa nomina,vide
nomina
apponere = 2)raedicaUim
reddere 1077*
appositio 1083
apostropha, fig. 2583 sq.
apricus, quant. 2054
Aprilis, quant. 2081
aptito 1058*
apto 1058
aptota nomina, vide no-
mina
aptus, mßmttvo iunct.
1398
Apulus, quant. 1743
aqua, quant. 1594; plur.
num. habet 397
ar ßnüa nomina, vide
nomina
ära Dei, ära suis 1751*
aranea, quant. 1997
arätrum 1425*
arbor, öris 140, 2158; ar-
bor, arbos fem. gen.
600, 652
arborum nomina, vide
nomina
arbutus 375, 2190; jA.
arbuta 375
Areas, ädis 147; comm,
gen. 612
arous, arcubus 303
ardeo, accusativo iunct.
1261
area, quant. 1748
areo, quant. 1747
Argos, neutr. gen. 650
aries, ultimae quant. 2259
arista, quant. 1746
arma: ex eo coynposita
nom. adiect. (inermis)
is rel US exire 393*
articulus 15, 523, 546
artifex, artificum 263
artus, artubus304; plur.
tant. 419
aruspex, quant. 1746
arx 98; arcium 275
as finita nomina, vide
nomina
as, assis 146; niasc. gen.
611
Ascalon, quant. 1989
Asenech, quant. 2031*
Asopus, quant. 2154
aspar, aspäris 131*, 2005
aspis, idis 166: fem. gen.
astismos, figura 2545,
2558* sq.
asylum 2081
asymbasma =davfißafia^
figura 1501*
asyndeton, figura 2451
ater, quant. 1759
Athenae 1350
atrium, quant. 1758
auceps, aucupis 198
auctor, comm. gen. 599
audeo, neutro pass. 976;
ausim is it int 1040;
i7ifinitivo iunctum 1400
ave, avete 1042
Avernus,^/. Averna385*
auferesis = aphaeresis,
figura 2408* sq.
augur, comm. gen. 609
avium nomina, vide no-
mina
avium., a.\iBy quant. 1764
auriga, quant. 2075
aus finita nomina, vide
nomina
austerus, quant. 2037
australis, quant. 1987
autumo, quant. 2180
axis, masc. gen. 636
Azotus, quant. 2164*
azymus 2084*
B.
B litter a 1587
Babylon 1283
bacillus: ex eo composita
nom. adiect. (imbecil-
lus) is vel US terminari
393*
baculus, quant. 1711
balaena, epicoen. gen.
545; prima prod. 1731
balänus {?) 1997*
bälista 1730*
balneum, pl. balnea et
balneae 367*
balteus, ^/. baltei et bal-
tea 373*
barbara nomina, vide
nomina
harhavhmus, Vitium orat.
2369, 2371
barbarolexis 2374
barbarus, quant. 2001
basis, quant. 1753
basium, quant. 1754
belua, quant. 1787
bene, quant. 2210
bever, quant. 1827*
biceps, cipitis 219
[bifrons, conmi. gen. 681J
bigae, quant. 1848
182
Index gramniaticus
hiiuyns, hiiugis, vide iu-
gum
bilibris, quant. 1854
bilis fijüta derivativa,
vide nomina
\)\n\=diw 1240, 1378 e^c.
bipennis, fem. gen. 637
bis, quant. 1619, 1883,
2265; bi-, quant. 1619
[blanditiae 421]
boletus, quant. 1902*
bombyx, ycis 212; bom-
bex, ycis 2065; bom-
bex, bombycinus 2095
bo ßn. verba, vide verba
bonus, melior, optimus
486
boreas, masc. gen. 615
bos, bovis 179; boum
292, 294; bobus 294;
CO tum. gen. 651
bostar, äris 131*, 2006
brachos = ^^«;(0C, ßqa-
1VC 1711*
brevis, quant. 1827
Brito, Britönis 104, 1880,
2148*
bubulcus, quant. 1939
buccina, quant. 2098
burgensis, comm. gen.
'647*
huris, burim 225
bütyrum 2105*
byssus, fem. gen. 656;
derivatoriim ex eo nom.
adiectivorum in inus
quant. 2094*
c.
C littera 1587
c ßnita no?nina, vide
nomina
cacenphaton, fig. 2368,
2380 sq.
cacosyntheton , vitiiim
orat. 2366, 2391 sqq.
cadaver 2015
cado, cecidi 832
caecus 1771; caecus vi-
su 1497*
caelebs, comm. gen. 680
caelum, pl. caeli 376; cf.
1483
eueres, quant. 1812
caerulus, quatit. 1811
Caesar, Caesäris 2004
cae&ura quid sit 2415*;
penthemimeris 2415
sq., 2443; semipent-
hemimeris vel ante-
penthemimeris 2417
sq. ; hephthemimeris
2419; posthephthemi-
meris 2421
Caicus, quant. 2056
calceo duplici accusativo
iunctum 1266
caliga, quant. 2076
caligo, quant. 1781, 2075
calix, masc. gen. 690;
ohliq. cas. quant. 2061
calo nominis quant. 1729
calo verbi quant. 1724*
cals, masc. gen. 675* ; cf.
calx
calvo 962*
Calydon Calydonis,
qucmt. 2150*
calx 98; calcium 275;
calx pedis, masc, calx
latomorum, fem. gen.
691*
cambio, campsi, cambui
915*
caminus, quant. 2086
campester, stris, stre 583
canis, canum 267; comm.
gen. 648; prima cor-
repta 1738
cano 878, 1338; e cano
compos. nomina 573* ;
verba 877, 880
canon canönis 2152
Canöpus 2155*
cantus et canthus 391*
capesso, capessi, capes-
sum 892* sq.
capio, cepi 794; nomina
ex capio nascentia in
genet. plur. um exire
287
capistrum, pl. capistra et
capistri 379*
capra 1087
Caput, capitis 204; ex eo
composita duplici cre-
met? to genetivum for-
mare 219; genet. pl.
ium habere 288
carbasus, fem. gen. 655* ;
pl. car basa 374* ; quant.
2007
cardo, inis 103; masc.
gen. 555
careo, caritum, cassum
780* ; ablativo iunctum
1823 sq., 1332
carere rectore quid sit
1202* sqq.
carex, fem. gen. Q^l\ pri-
ma producta 1747*
Carica ficus 1749
Carnotum, opx). Galliae
1453*
caro, carnis 104; carnium
276*; fem. gen. 558
cärÖpos 2153*
carus, quant. 1750
casa, quant. 1753
caseuB, quant. 1754
cassis, is 448*
cassis, idis 164, 448*;
fem. gen. 638
castor, öris 140, 2159
casus nominum : rec-
tus 29, 33, 34, 38, 69,
71, 78, 79, 258, 295,
806, 316, 819, 322, 827,
829, 338, 838, 889, 840,
843, 852 etc.; primus
I
Index grammaticuB
183
38, 79, 253, 300, 310;
secundus 39; geneti-
vus 31, 47, 48, 61, 82,
99, 220 sqq., 240, 260,
261, 266, 273, 297, 308,
311, 313, 327, 333, 353,
465etc.;tertius40, 65,
221, 293, 297, 312, 342
etc.; dativus 31, 302,
308, 313, 466, 1208,
1215, 1221 etc.; quar-
tus 32, 67, 68, 223,
254,298,309, 311,323,
328, 331, 334, 339, 342
etc. : accusativus 44,
1234, 1240, 1253, 1258,
1267 etc. ; quintus 36,
68, 69, 71, 73, 74,
76, 78, 232, 254, 298,
309, 311, 323, 329 etc.;
vocativus 2195; vo-
cans 431, 1390; sextus
36, 40, 81, 235, 243,
247, 252, 255, 258, 285,
299, 302, 309, 312, 330
etc.; ablativus 239,
325, 1288, 1294, 1303,
1323, 1339 etc.; supre-
mus 342; casus obli-
qiii 318, 320, 1131;
crescentes 48. 50, 55
—58, 60 sq., 280,
632, 1654-1658, 1980,
2100, 2132, 2137, 2178
etc.
casus rectus sive nomi-
nativus singularis de-
clinationis primae in a,
as, es 29, in am nomi-
num Hebraeorum 30*;
secundae 46; tertiae
85—98; quartae 295;
quintae 306; pluralis
declinationis primae
38; secundae 79 sq.; ter-
tiae 253—259; quartae
300; quintae 310. —
nominativus supposi-
tivus et appositivus
1075-1087; conceptio
personarum, generum,
numerorum 1093 —
1124*; nominativus ex
vi prolepsis 1125 sq;
zeugmatis 1127 sq.;
nominativus absolu-
tus 1129
genetivus singularis de-
clinationis primae 31;
secundae 47—59; in
ius 60 sqq.; in i abiec-
ta altera pro ii 63; in
ei vel eos nominum
Graecorum eus exeun-
tium 64; in oy nomi-
num Graec. os finito-
rum 340; tertiae in
ätis 99; in önis et
mis 101—104 in älis
et älis 107 sq.; in änis
110; in mis et Tnislll
sq; in Önis et ontis
113; in äris et äris
119—131; in eris, eris,
ris 132-136; in iris
137; in Öris et öris
138—141; in üris et
Öris 142 sq.; in ätis,
antis, ädis 144—149;
in etis, etis, itis, idis
152—175; in icis, Tcis
etc. 208-220; in i no-
minum Graecorum es
exeuntium 222; quar-
tae 294 sq. ; quintae
308; pluralis declina-
tionis primae 39; se-
cundae 81 sq.; tertiae
260-294; quartae 301;
quintae 311; geneti-
vus pronominum per-
sonalium 351 sqq. —
genetivus ex vi pos-
sessionis 1135—1139;
demonstrationis es-
sentiae 1141 — 1147*;
continentiae 1148 —
1151*; praelationis et
famulatus 1152* sq.;
proximitatis et con-
trarietatis 1154* sq. ;
actus conversi in ha-
bitum 1156-1161*;
causae vel effectus
1162—1169; relationis
1170*sq.; partitionis
1172—1182*; consue-
tudinis 1188-1185*;
excellentiae 1186*; ap-
pretiationis 1187*; ae-
tatis 1188; commen-
surationis 1189; re-
praesentationis 1190
sq. ; supplementi 1192;
recordationis et obli-
vionis 1195*; verbo-
rum impers. est, inter-
est, refert 1196—1200,
cf. 1325 sq. ; genetivus
loci absolutus 1202—
1206*
dativus singularis de-
clinationis primae 31;
secundae 65; in i 66;
tertiae 221 ; quartae
294; quintae 308; plu-
ralis declinationis pri-
mae 40; in abus 41 —
43; secundae 83; ter-
tiae 293; quartae 302;
in ubus 303 sqq. ; quin-
tae 312. — dativus ex
vi possessionis 1208*
sq.; relationis 1210;
contrarietatis et pro-
ximitatis 1211 sq.; ac-
tus conversi in habi-
tum 1213 sq.; acqui-
sitionis specialis 1215
sqq. ; generalis 1218
sqq.; dativus duplex
184
Index p^rammaticus
1221* sqq.; dativus et
accusativus verborum
praecipiendi, fandi, si-
gnificandi 1225* sqq.;
verborum docendi
acquisitive positorum
1228* sqq.; dativus
quorundam adiecti-
vorum, verborum, ad-
verbiorum, interiec-
tionum 1231 sqq.
accusativus singularis
declinationis primae
in am, en, an 32 sqq.;
secundae 67 sq.; in
a nominum Graeco-
rum eus exeuntium
69; in on nominum
Graec.70; tertiae223;
in im 224-228; in im
vel em 229; in a 230;
quartae 298; quintae
309; pluralis declina-
tionis primae 45; se-
cundae 84; tertiae in
es, is, a, ia 254 — 259;
quartae 300; quintae
310 sq. — accusativus
ex vi synecdoches
1235 sqq.; accusativus
'duplex 1238—1242*;
triplex 1243-1252*;
accusativus ex vi
transitionis 1253 sq.;
accusativus verborum
quorundam composi-
tae figurae 1255* sq.;
accusativus et gene-
tivus verborum quo-
rundam impersona-
lium 1257 sqq.; ver-
borum accusandi et
damnandi 1260; ver-
borum absolutorum
metaphorice posito-
rum 1261*; imperso-
nalium et gerundio-
rum a verbis transi-
tivis descendentium
1262* sqq.; verborum
spatii vel morae 1273;
accusativus absolutus
modum vivendi si-
gnificans 1274*[sq.; ac-
cusativus verborum
recordandi et oblivis-
cendi 1276; imperso-
nalium iuvat,decetetc.
1277; accusativus ex-
clamationis 1278; ac-
cusativus ex vi prae-
positionum 1279; ac-
cusativus gerundio-
rum subiectivus 1281*
sq.; accusativus loci
absolutus 1283—1287
vocativus singularis de-
clinationis primae 35;
in e nominum Grae-
corum es finitorum
35; in am nominum
Hebraeorum 37 ; se-
cundae 71, 75; in eu
nominum Graecorum
eus exeuntium 73; in
i nominum proprio-
rum ius finitorum 74;
vocativi fili, Deus, ag-
nus, vulgus, pelagus,
populus, fluvius 76*
sq.; in ü nominum üs
exeuntium 78*; ter-
tiae 232; nominum
Graecorum as, is, es
finitorum 233 sq.;
quartae 298; quintae
309; pluralis declina-
tionis primae 38; se-
cundae 79; tertiae
254— 259; quartae 300;
quintae 310 sq.; pro-
nominum 434 sq.; vo-
cativi constructio sive
ordinatio 1390*
ablativus singularis de-
clinationis primae 36;
in es nominum Grae-
corum es terminato-
rum 36; in am nomi-
num Hebraeorum 37;
secundae 65; tertiae
in e vel i, e et i 235 —
252; quartae 299 ; quin-
tae 309; cf. 2204; plu-
ralis, vide dativus. —
ablativus ex vi compa-
rationis 1289—1293;*
excessus 1294 -1297;
effectus vel causae
1298—1301, 1309 sq.;
spatii, pretii, tempo-
ris 1302—1306; iustru-
menti 1307 sq; synec-
doches 1311; demon-
strationis essentiae
1313—1322; carentiae
vel plenitudinis 1323
sq., 1328 sqq.: efi'ectus
causae materialis 1331
sq., praepositionum
1333—1338; ablativus
absolutus 1339 sq.; ab-
lativus loci absolutus
1341-1346
casus pronominum 430—
435
catachresis, figura 2498,
2505 sq.
cathedra laetitiae 1185*
cätholicus 1758*
catinum, qiiant. 2088*
caudaria carmina 2485*
caveo, cautum 760, 975
caulis, itiasc. gen. 632
caupo 1184
cedo, cessi 822; cessum
824
cedo j9ro die 1047; qiiant,
1775
cedrlnus 2091*
cedrus, qiiant. 1776
Index grammaticus
185
celeber, bris, bre 584
celer, is, e 584; prima
correpta 1786
celo, duplici accusativo
iunctmn 1265
Celtiber 56
censeo, censum 775
censitus 2118
cento 552*
centurio, mediae quant.
2187
cepa 1804*; cepe, ahlat.
237
cera: ex eo composita
nom. adiect. (sincerus)
is vel US exire 393*
ceraunos, quant. 1809*
Cerberus, quant. 2038
Ceres, ultimae quant.
2256; Cereris 160
cerno, supino caret 964,
988
ceroma, quant. 1821*
cerusa = cerussa 2189*
ceta 545* ; cete, pl. neutr.
gen. 550; eetus 391*
Cethegus, quant. 2025
Chalcedon, Chalcedönis
2147
chalybs, masc. gen. &77
chaos, neutr. gen. 650
character 134
charientismos, figura
2543, 2548 sq.
Charyhdis, Charybdim
225
chele, quant. 1785*
chelys, quant. 1785
Cherub 516; Cherubin,
Cherubim, neutr. gen.
515* sq.
Chimöera, mediae quant.
2038
chirägra 1702*
chirotheca 1773*
chlamys, ydis 165; pri-
mae quant. 1733
Christus 542, 1445, 2464,
2643 ■
Christicola 1559
chronographia, quid sit
2578
cicada, quant. 1982
Cicero 1382
cieo, citum 1646, 1653
cilium 1853
Cilix 690
cingo, duplici accusativo
iunctum 1266
cinis, quant. 1862; cineris
173; masc. gen. 636
cio finita verba, vide
verba
cippus 1864*
circüm 2301*
circumflexus accentus,
vide accentus
citra, citerior 474
citrulli 402*
civis, comm. gen. 647
clades, quant. 1715
clam, clandesttnus 2094*
clarifieo, dativo et ac-
cusativo iunctum 1227
classis, fem. gen. 641
clatri 1758
clausa = clausula 2466,
2468, 2538
claustrum, pl. claustra et
claustri 379*
clericulus 1
clerus, quant. 1815
clibanus, quant. 1993*
clitella, primae quant.
1875*
clivus: ex eo coynposita
nom. adiect.(proclivis)
is vel US exire 394*
cloaca 1979
clunis, masc. et fem. gen.
641*
CO ßnita verba, vide
verba
Cocytus, gwaw^.1890,2131
coepi 983
coetus et cetus 391*
cognosco, cognitum 763 ;
cf. 1653, 2127
cohors, cohortum 270
colaphuB, quant. 1983*
Colchis, voc. Colchi 233
coliphia, quant. 1902*
Gollatio ^comparatio no-
minum 460, 497; cf.
comparatio
colo, colas 1903
colo, colis 1900; ex colo
composita nom. subst.
comm. gen. esse 537*
color: ex eo comp, no-
mina adiect. (discolor)
comm. gen. esse 602*
columba, eolumbus 524
columen, quant. 2181*
colus, quartae vel secun-
dae declin. 290*; fem.
gen. 657; ex eo com-
posita nomina adiect.
(incolumis ?) is vel us
exire 393*
coma, quant. 1907
comedo 1907; comedi,
comestum 848
comes, comm. gen. 621;
quant. 1908
comminiscor, commen-
tus 940
como, comare, quant. 1907
como, comere, quant. 1905
comparatio sive collatio
nominum 458—498; cf.
superlativa
comparativa in ablat.
sing, e vel i, in nom.
plur. a, in genet. um
habere 256, 262; comm.
gen. esse 598; a ver-
bis, adverbiis, prae-
positionibus derivata
469 — 474; circum-
scripta 490 sq.; ab-
186
Index grammaticiis
lativo iimcta, cf. casus
ablativus
comperio, comperi 920
compes, fe7n. gen. 618
conipesco 810, 961 ; eom-
pescitum 819
conqjlector, coniploxus
943
complox, coinplicuiii 290
compos, comm. yen. 651;
ohliquor. quant. 2272
composita vonihulu
1629-1632,1682-1690,
1745, 1779, 1819, 1872,
1920,1998, 2052 sq.,2076,
2083, 2104, 2166 sq.,
2183, 2191, 2205, 2221.
cf. nomina et verba
conceptio personarum
1093— 1114*; geneium,
numerorum 2115 —
2124*
concisa nomina S2, 613;
concisa vox 2346; con-
cisae voces sive dictio-
nes 2228; cf. syncopa
coniugatio verhorimi :
praeterita et supina
coniugationis primae
696-719; secundae
720-783 ;tertiae 784—
906; quartae 907-931;
supina deponentium
932—949. cf. sinyida
verba et verhorimi
terminationes
coniunctiones 1095, 1110,
1427, 1531 sq., 2298
coniunctivus, vide modi
verhorum
coniunx, comm. yen. 689;
coniugis 206, qu. 2172
conniveo, vi vel xi 764
conquinisco, conquexi
810, 813, 973
consero, serui, sertum,
sevi, siturn 890
consona carmina 2484*
consonae = consonantes
litterae 1586, 1591 sq.,
1625 sq., 1632 ;duplices
633, 1600, 1618 sq., 1767,
1931; liquidae 635,
1588 sqq.; nuitao 725,
1587, 1766; nuita cum
liquida 1699 sq.
consors, consortuin 270
[constipo 2102 1
constructio sire ordina-
tio partiKni orationis
20, 1369*, 1390-1396*;
constructio transitiva
1371—1376* . 1386-
1389*; inUansiliva
1075, 1377-1379 ;con-
structionis inipedi-
nienta sive ordinatio
artt/iciaIiA391—lM9;
constructio infiin'tivi
1397- 1406* ;participii
1407—1410: ablativi
absoluti 1411* sq.;
verbi appellativi, vo-
cativi, substantivi
1413 — 1416*; nominis
et adverbii relativi et
interrogativi, con-
iunctionis 1417— 1428;
regulae congruitatis
adiectivi et substan-
tivi 1434—1441*; re-
lativi etdemonstrativi
cum eins antecedente
1442—1493*; con-
structio verborum im-
personalium 1501 —
1504*; gerundionun et
supinorum 1507—
1 518* ; praepositionum
1522—1580*; relatio
logica 1545—1549*
consul 109, 5B7
contingit, dativo iunct.
1232
contumax, quant. 2180
conübium 1940*
convicior 1833*
convicium, quant. 1834
cophinus, quant. 1919*
copula 1080
coquo, coxi, coctum 884
cor, quant. 2245; cordis
138; cordium 278*;
neidr. yen. Ci)0; ex eo
composita nom. adiect.
201*, 272*
coralium, quant. 1923*
coram 1833; qtiant. 1922
cornus, quartae vel se-
cundae declin. 889
cornu vel cornus 450;
cornua 428
Coronides, quant. 2068
corpus: ex eo comjwsita
nom. adiect. (bicorpor,
tricorpor) comm. yen.
esse 602
cortex, masc. et fem. yen.
686*
corus, quant. 1921*
cos, fem. gen. 652; cotis,
quant. 1929
costus, fem. yen. 655*
cötidie 1930*', 220(^
crapula, quant. 1748*
crastinus, quant. 2092
crater, eris 135, 2240
cratera, quant. 2041*
crementum nominum
218, 1656, 1794; ver-
borum 1659-1681
creo, dativo et accusativo
iunctum 1219
crepo, crepui 701
cresco, crevi 809
Gnm\nor,verb.co7)im.{)8l*
crux, crücis 214
crystallus,/"(g«/. yen. 656* ;
crystallum 659*
cubile 548
cubo, cubui 701 sqq.
Index grammaticus
187
cucumis, eris 174; cu-
cümer 591*
cüdo 1946*; cüdi 822
cuias 1417
cum, praep. 1103, 1110
cuminum, quant. 2088*
[cuiiae 421 j
cuneus, quant. 1960
cupa, quant. 1962*
cupido, quant. 2069
cupidus, quant. 2066
cupio, cupivi, cupitum
794 sqq.
cuiTO 731 ; cucurri, cur-
sum 886 sq.
curso 1055
curulis, quant. 1966
cuspis, idis 164; fem. gen.
custos, custodis 180,
2139; custodum 264;
comm. gen. 651
cutis, quant. 1969
cyathus, quant. 2010*
Cydonia mala 1842*
cylindrus, quant. 1852*
D.
D litter a 1587
dactjdus, pes versus
1563, 1565, 1574
Dacus 1712
daemon, ohliquor. quant.
2152
Dalida 1193*
damma, epic. gen. 545
Daniel 2605
daps: dapem rectis ca-
sihus sing. num. carere
426
dapsilis, quant. 2080*
dativus casus f vide
casus
David 1633, 2514; Dä-
vidis 2071*
Davus 2593
de 1169, 1333, 1615 sq.;
de post, de prope, de
sub 1524*
debeo, infinitivo iunctmn
1400; prima, producta
1768
debilitas, quant. 1769
decet, accusativo iunct.
1277; inßnitivo 1404
declinatio nominum :
declinatio prima 29 —
45; secunda 46—84;
tertia 85—294; quarta
295— 305;quinta806—
315; declinatio nomi-
num compositorum
316 — 320; patronymi-
corum 321—337; no-
minum Graecorum et
Hebraeorum338— 349;
pronominum350 — 363.
cf. casus singuli et
nomina
decus: ex eo composita
nom. adiect. (indecor,
dedecor) comm. gen.
esse 602*
defectiva nomina, vide
nomina
defectiva verba, vide
verba
degener, comm. gen. 593;
degenere et (raro) de-
generi 248 sq.
dego, degi 858; supino
caret 864
dein 2236*
deinceps 2323*
deinde, vide inde
deintus, vide intus
deitas 2645
delectat, accusat. iunc-
tuml217; infinit. U03
delibutus^ quant. 1788
delicium, pl. deliciae
369* ; prima prod. 1798
delirus, quant. 2106
Delos, quant. 2274
delphin 576
delubrum, quant. 1789
domo, quant. 1791
[demum 1793]
denärius 2003*
denoto, dativo et accusa-
tivo iunctum 1227
dens, dentium 274; masc.
gen. 675
deo finita verba, vide
verba
deorsum, vide orsum
deponens, vide verbum
de post, de prope, vide de
derivata sive deriva-
tiva, vide nomina et
verba
deses, omn. gen. 622
desiderium, quant. 2700
desidero, quant. 2070
de sub, vide de
detero, deterior 473
Deus voc. 76; dii scri-
henduMj di pronunti-
andum esse 2306
dexter, dextri rel dex-
teri 58
di, compositorum ex eo
quant. 1685
dia: ex eo composita
(diapason) neutr. gen.
esse 578*
diaconus, quant. 2146
dialyton, figura 2451,
2495 sq.
diamas, antis 145*
dicax, quant. 1834
dico, quant. 1834; die 951
dieresis = diaeresis, fig.
2427*
dies 307 ;jt?/. 314 ;^f. 400;
in sing. masc. et fem.
gen., inplur. masc. 625
dignor, ablativo iunctum
1331 ; infinitivo iunc-
tum 1401
188
Index grammaticus
diligo. dilexi 852
dimico, avi, iii, atum 717
Dindymus, pl. Dindyma
386*
dio finita verha, vide
verba
Dionysius 1108
diphthongus, fem. gen.
658
diphthongi vocales 31,
73, 152, 2202, 2228
dis, ditis 646*, 1875
disco, didici 730, 810;
discitum 819*, 2123,
ef. 961 ; accusat. et dat.
tuncttim 1228 sqq.;
tnfintttvo 1404
disertus, prima correpta
1685, 1871
dissimilis, dativo tunct.
1212
distinctiones: distinctio
plena sive periodus,
distinctio media sive
metruni, subdistinctio
sive punctus 2348 —
2360*
di3yllabaterfca954, 1645,
1680; vocahula 1724,
1732, 1737, 1752, 1774,
1784, 1818, 1856, 1867,
1893, 1968
dives, eomm. gen. 621;
ditior 1291
divido, si, sum 837 sq.
divitiae 420
dius, dia, dium 1688
do finita nomina, vide
nomina
do finita verba, vide
verba
do, dedi 703; datum 713;
1646; non dor 987;
dat. iunct. 1216; a
quant. 1664; ex do
comjyosita verha 730,
825, 838 sq., 1664
doceo, doctum 774 ; du-
plici accKsativo iunct.
1246, 1265; acmtsativo
et dativo 1228
Doctrinale 1, 2642
doleo, dolitum 755, 779,
975
dolium, qnant. 1901
domina, dominabus 42
dominus, quant. 1907
domo, domui701 ; qiiant.
1908
domus 299, 1907; quar-
tae vel sec. decl. 390*;
fe7n. gen. 654, 670;
domi 1206; domum
1284, 1287; domo 1342
Donatus 360, 362, 950
donec, tiltimae quant.
2230
Doricus, quant. 1924
dos, fem. gen. 652; dotis
1929
dosis, quant. 1927
dueenti, quant. 1942
duco, quant. 1941; diic 951
dumus 512
duo 81, 1173; duorum
vel duum 453 sq.; duo-
bus, duos, duo 455 sq.
dus finita nomina ter-
tiae deelin.y vide no-
mina
dus finita verbalia, vide
nomina verbalia
dux, eomm. gen. 689;
ducis215; quant. 1942
E.
E litter a 1584
e finita nomina , vide no-
mina
e verbi crescentis 1665 —
1674
e finita adverhia, vide
adverbia
e, ex 1169, 1615 sq.
ebasis = ecbasis, figura
2590*
ebenus, quant. 2031
ebur, oris 143
ecee, nominativo vel ac-
cusativo iunctum 1130
eeho, quant. 1772
eclipsis, eclipsim 227
eelipsis, figura 2366,
2386 sqq.
ecloga, quant. 2140
ectasis, fig. gram. 2413*
ecthlipsis,^(/. ^ram. 2432
edo 1668, 1775; edi,esum,
estum 846 ; es, est, este.
esse, estur 1026 sq.
efi[exegGS\s= epexegesis,
figura 2594*
effrenus vel effrenis, vide
frenum
effrons, eomm. gen. 681
egeo, ablativo vel gene-
tivo iunctum 1330
egOy mei vel mis 351 ; mi-
hi 2219; me2215;me-
cum 1772
el finita nomina^ vide
nomina
eleotrum, quant. 1788
elementum = littera 2440
elemosyna 2099*
elephas, quant. 2024;
elephantis 144
elieio,elicui, elicitum788
sq.
Eliseus 1494
elleborus, quant. 2019
Elysius, quant. 1789
[Emaus, indecl. 194]
emio 1793*
emo 873; quant. 1792;
emi, emptum 876
emphasis, fig. rhet. 2591*
sqq.
en finita nomina, vide
nomina
Index grammaticus
189
enclisis 2346; enclitica
vox 2310
enervts, enervus, vide
iiervus
enigma = aenigma 2543*,
2550* sqq.
enim, quant. 1796
enonnis, enormus, vide
norma
ens finita nomin a, vide
nomina
eo, iens, euntis202;itum
1646, 1653; Ttur 1874
eo, adverhium 1352
Eous 1698
epacta 1806*
epanalempsis, fiy. 2446,
2470 sq.
epar, epatis 130*
epenthesis, figiira 2406,
2410*
ephebus, quant. 2017
epicoenum genus, vide
genus
epimone, figura 2630 —
2633
episynalimphe, quid sit
2430*
epithetou 2499, 2515 sq.
epizeuxis 2447, 2472 sq.
epulum, pl. epulae 370*
eques, comm. gen. 620
equester, stris, stre 583
equiria 1471
er finita nomina^ vide
nomina
Erebus 2018
ergo 2301
Erigone, quant. 1814
Erinys 2088; accus, im
228
eruca, quant. 1812*
erudio, accusativo et da-
tivo iunctum 1228
es ßnita nomina, vide
nomina
essediim, quant. 2021*
esurio 1072; esurii 1050*
etiam, quant. 1822
evangelium 2568
evenit, dativo iunct. 1232
euphemismus, fig. rhet.
2615* sq.
euphonia, fig. 2595 sq.
Europa 2154
ex finita nomina, vide
nomina
exanguis, inis 166
exanimus vel exanimiSy
vide animus
excedo, ablativo iunctum
1296
[exequiae 421]
exilis, quant. 2081
exin, quant. 2236
exinde, vide inde
exlex, comm. gen. 689
exodus 2138
exosus 949
ex2)ergiscor, experrectus
946
experior, verb. comm.
980*
explicit, expliciunt 1032*
exta 418
extra, exterior 473; ex-
tremns 482
exul, comm. gen. 567;
[exülis 2178]
exulo, Passiva e signific.
978
exuo, duplici accusativo
iunctum 1266
[exuviae 422 1
F.
F littera 1587
faba, plur. num. habet
402
fäbella 1708*
fabula, quant. 1705
facesso, facessi, facessum
893*
facies, plur. habet 406
facinus, oris 188
facio, fac 951 ; faxo, faxis
faxit 1047*; ex facio
compos. accentum ser-
vare (calefacio cale-
fdcis calefdcit) 2320* ;
composita a in i ver-
tentia regulärem im-
perativum formare 952
facundus, quant. 1712
faex, faecis, quant. 1771
fagus, fagmus 2094
*fagus', i. e. adiectiva
singulis litteris inci-
pientia (facilis, agilis,
graciliSy (h)umilis, si-
milis) superlativo gra-
dui limus dant 480
falx, falcium 275
fames, famei, fame 2204*
far, farris 119; farre 241;
farra 403; in pl. tri-
ptoton 437
fari significantia verba
dativo et accusativo
iungi 1226
fas, indecl. 412; cf. 616
fateor, fassum 936
fatidicus, quant. 1828
fatum, quant. 1759
faveo, fautum 760
fax, facis 214
faxo, vide facio
febris, fem. gen. 637
fecundus, quant. 1771
fei, fellis 106
felix, felicis, quant. 2060
femina, quant. 1790,
2096
femur, quant. 1795; fe-
moris 143
fenestra, quant. 1796
fenus, oris 182
feralis, quant. 1811
fere, quant. 2216
feretrum, quant. 1817
190
Index grammaticus
ferio, praeteritis carere
988
ferme, qiiant. 2216
fero 988; fers, fert etc.
1009-1015; fer 2245
ferveo, fervi, ferbui 764
fervesco 1066
festin o, quant. 2086
fetus terrae, cuiiis (fene-
ris sirit 591, 688
fibula, quant. 1829
ficodula, quant. 1836
ficus, quant. 1835; qua?'-
tae vel secundae decl.
389; ficubus 303
fides, quant. 1841, 2072,
2256
fidis, quant. 1842
fido, verb. neutropass.
976; quant. 1840,2072
fiducia, quaiit. 2170
fidiis, quant. 1841
figo, quant. 1847; fixi,
fix um 860
figurae grammaticae et
rhetoricae 23, 2361 —
2639
filius, voc. fili 76
filix, quant. 1853; filicis,
quant. 20(j2
filiim,_p/. filier fila 873*,
379
fimus, quant. 1857
fmgo, fictum 860
finis, masc. et fem. gen.
(Ul*
fio, verb.neutropass.916 ;
passivae signif. 978;
coniug. 1028 sq.; quant.
1689 sq.; ex eo com-
posita accentmn ser-
care (ealefis calefit)
2320*
fixum = nomen substan-
tivum 250, 289, 1434,
1531 ; cf. nomen
fläbellum 1704*
tlagellum, quant. 1722
flagito, duplici accusat.
iunctum 1265
flamen 575
iieo, flesti 955*
fligo, quant. 1847
fio, flasti 955*
flumen, flumina 398
fluo 799; fliixi, fluxum
801
fluvius. vocat. 77* ; fluvii,
pl. 398
fons, fontes 398; masc.
gen. 675
foras 1352
forceps, masc. et fem.
gen. 679*
fore, forem, fores, foret,
forent 1007
forfex, fem. gen. 686*
foris 1354 sq.
formae verborum, vide
verborum formae
formica, quant. 2055
forniido, quant. 2069
fornix, masc. gen. 690
forpex, fem. gen. 686*
fors, forte 413
forsan, forsitan, quant.
2235 sq.
fragilis, quant. 1723
fragor, quant. 1723
frango, fregi 855
fraus, fraudis 194; frau-
dum 265
Fredericus, quant. 2059
frenum, pl. freni et frena
378*; ex eo composita
nom. adiect. (effrenus)
is vel US terminari
394*
iretwm, quant. 1822; freta
397
ivQi\if>>,partic.depon.9^\ ;
quant. 1821
frico, fricui 701 sqq.
frigo, quant. 1849
fr ig US, f rigor a 1848
frons, frondis 200
frugi, quant. 1951
frumentum, frumenta,
402
fruor,fructus,fruitus 940 ;
ablativo iunctum 1331
frutex, masc. gen. 688;
quant. 1969
/"/"W.T,frugum268; fruges,
quant. 1950
fugio, 2^^^'ti<^Wi^ prae-
teriti caret 963
fulica, quant. 1954*
fungor, funetus 942; ab-
lativo iunctum 1331
für, furis 142; comm. gen.
609
für für, masc. et fem. gen.
607*
furo, praeterito caret
986; quant. 1966
fuscina, quant. 2098
futio, quant. 1972*
futilis, quant. 1972
G.
G litter a 1587
Gaddir, neutr. gen. 596
Gades, quant. 1717
Gaetulus, quant. 2174
galerus, quant. 2037*
gallus, gallina 522
ganeo, quant. 1741*
Garganus, quant. 1999
Gargarus, pl. Gargara
386*
gaudeo, gavisum 739 ;
neutropass. 976 ; in-
finitivo iunctum 1403 ;
gavisus, quant. 1765,
2109
gQ\\\,2)l. caret410; quant.
1785
genera nominum 499 —
693; cf. nomina
Index grammaticus
191
genus commune 537 sq.,
557, 592, 599, 606 sqq.,
612 sq., 620 sqq.;
644, 647 sq., 651,
680, 689
genus epicoenum 522,
545 sqq., 666
genus omne vel triplex
556, 561, 568 sq., 580,
598, 614, 618, 622, 646,
663, 674, 683
genus propriorum no-
minum virorum et
mulierum 501; fluvio-
rum 510; angelorum
514—518; idolorum
519: nominum arbo-
rum 511 sqq.; volu-
crum 520 — 524; nu-
meralium 525; Grae-
corum et barbarorum
527
genus nominum termi-
natione dinoscendum
531-693:
nominum finitorum
a 531-547
c 560
d 560
e 551
0 552—559
u 560
al 562 sq.
el 564
il 565
01 566
ul 567
am 568
um 570
an 571
en 572—575
in 576
on 577 sq.
ar 579 sq.
er 581—594
ir 595 sq.
or 597—602
ur 603—609
as 611-616
es correpta 617 — 623
es producta 624 — 630
is 631-648
os 649—652
US secimdae decl.
653-660
US terttae decl. 662 —
667
US quartae decl. 668—
671
aus 672
s consonante praece-
dente 673-681
t 560 sq.
X 682-693
genera verborum, vide
verba
genesis, declin. 346 sq.
genetivus casus, vide
casus
Genitor Deus 2643
gens, gentium 274
gentile nomen, vide no-
mina
gentiles = payani (Hei-
den) 1560
genu, genua 423
geo finita verha, vide
verba
gera: ex eo composita
nomina (yeralogo-
dion) neutr. gen. esse
578*
gero, gessi, gestum
gerundium sive gerun-
divum 1239, 1249, 1262,
1281, 1507, 1517, 1644,
222b ',verhi sum 1511—
1515
Getsemani 2029*
gigas, antis 144, 615
gigno: ex eo composita
nomina comm. gen.
esse 538*
ginta ßnita numeralia
ultimam modo corri-
pere, modo producere
2196*
gio finita verba, vide
verba
glans, glandis 200; glan-
dium 274
glarea, quant. 1748*
glis, gliris 176, 446 sq.
glis, glissis 176*, 446* sq. ;
fem. gen. 640
glis, glitis 446* sq.; /em.
gen. 640; quant. \Sill
glisco, praeterito caret
81'd ; p?'aeteritum verbi
habet, participio prae-
teriti caret, licet tran-
sitive usurpari possit
961*, 965
glomero, quant. 1908
glomus, glomi et glome-
ris 451*
glos, gloris 179, 652
glutio, quant. 1971
gnavus, quant. 1764
go finita nomina, vide
nomina
go finita verba, vide
verba
gomor, quant. 1910*
gräculus 1713*
gradior, gressus 940
Gradivus, quant. 1716
gradus triplex 14; tres
gradus 458, 288; gr.
positivus 462 sq., 490;
gr. medius 492, 1174;
gr. secundus 464; gra-
dus supremus 459; gr.
superans475 ; gr. sum-
mus 1178. cf. compa-
rativa, superlativa
gradus, quant. 1714
Graeca nomina, vide no-
mina
Graecia, quant. 1771
192
Index grammaticuB
gratus, dat. iunct. 1216
gravis, dat. iunct. 1216
gravis accentus, vide
accentus
grex, gregis 214; tnasc.
gen. 690
grus, gruis 191; fem.gen*
665*
Gualterus, quant. 2035
gula, quant. 1954
gurges 2390*
H.
H littera 1598
habilis, infinitivo iunct.
1398'
hac 1353
haereo, haesi 772; quant.
1811
Halitus Deus 2644
Hamnion, undedictus sit
2549*
harmonicus, quant. 2151
haurio, hausi 915; hau-
stum 923
hebes, comm. gen. 621
Hebraea nomina, vide
iiomina
Hectpr, Hectoris 141
Helena, Helenus, quant.
2030
Hellada 1982*
hendiadys, quid sit 2585*
sqq.
hera, quant. 1809
Hercules, quant. 2176
heremita = eremita 2114*
heremu8 = er emus 2028*
heres, quant. 1811; here-
dis 160; comm. gen. 627
heresis268, 1810*; here-
sum 268*
herilis, quant. 1810
hermaphroditus, quant.
2130
Herodes, quant. 2139
heros, quant. 1810; he-
rois 180
herus, quant. 1810
Hesebon, quant. 2018*
heteroclita nomina, vide
nomina
heu dativo iunct. 1231*;
accusativo 1278
hexameter versus 1573
hibernus, quant. 1829
hie, adverbium 1354
h\G, pronomefi 2231 ; huic
2305; hü scribendum,
hipronuntiandum esse
2306
hiccine, quant. 2092
hiems 91 ; hiemis, quant.
2029
hilaris, quant. 1853
hinc 1355
hirmos, schematis fig.
species 2489 ; hirinos =
hirmos 2449*
hisco 1063
ho finita verba, vide
verba
hodie, quant. 2206
homo, quant. 1906; de-
clin. 102; comm. gen.
557*
homopathion = ofiow-
Tid^e^a (?) 2639*
homophesis = liomoio-
pJiesis 2627* sq.
homoptöton = homoeo-
ptöton 2450*, 2481 sq.
homoteleuton = homoeo-
^e/et<^o^i 2448*, 2483 sq.
homozeuxis = homoeo-
zeuxis sive homoeosis,
figura 2560* sqq.
hora, quant. 1922
Horatius 2280
horreo, partieipio prae-
teriti caret, licet ac-
cusativo iungi possit
963
hortor, comui. gen. 980*
hospes, hospite 246;
comm. gen. 440, 621
hospita 440
hostis, comm. gen. 647
huc 1352
humanus, quant. 1955
humentia raro pluralem
numerum retiner e 400
humerus, quant. 1956
humilis, quant. 1956,
2079: quomodo ."iuperl.
formet, vide 'fagus'
[humor, quant. 1959]
hunius, quant. 1956;
plur. caret 410; feui.
gen. 656; hunii 1206;
humum 1284, 1287;
humo 1342
hyacinthus, vide iacin-
thus
Hymen, quant. 1857; Hy-
men et hymen, masc.
et neutr. gen. 574*
hypallagium = hypalla-
ge, figura 2579* sqq.
hyperbaton, figura 2051,
2526*
hyperbole, fig. 2501, 2524
hypocrisis, acc. im 228
hypozeuxis, figura 2446,
2463 sq.
hysterologia sive hyste-
ron proteron 2527,
2529 sqq.
I.
I littera 1585, 1591, 1599
sq., 1602
iacinthus = hyacinthus
fem. ge?i. 657*; quant.
1713*
lacöbus 1193, 1398
iambus 1564, 1569, 1580
iaspis, idis 169; fem. gen.
638
Index grammaticus
193
Iber, in obliquis eres-
cit 56; ultimam pro-
ducit 2246
Iberus, quant 1828, 2041
ibi 2220
ibidem, mediae quant.
1683
ibis, ibidis 169; fem. gen.
642; prima producta
1832
ico, ici, ictum 814; ico
1838*
icon, figura rhet. 2563 sq.
Tdem 1840; idem 1841
ideo, quant. 1842
Tdölum 1845*; cf.^bld
idÖlätra, pro Tdölolatres
1845*
idoneus, quant. 1843
iduB, fem. gen. 669
iecur, oris 143
Jerusalem 1310
Jesus 1820*; Jesum,
Jesu 349
il et ile finita nomina,
vide nomina
ilex, fem. gen. 687
ilia, plur. tant. 415
illac 1353
illic 1354 ; illic, illüc, isttc,
istüc, illac, istäc, illö
2342
illinc 1355
illuc 1352
imhecillus vel imhecillis,
vide bacillus
iniber, bris 135; ex eo
composita (September,
Octoher etc.) genetivo
bris 136*, ablativo i
dant 245*, et masc. gen.
sunt 589; [imbres 399 1
impar, quant. 2243 sq.
impedimenta sive artifi-
cialis partium oratio-
nis ordinatio 1397 —
1549. cf. constructio
imperativus modus, vide
modus
impos, comm. gen. 651;
impotis, quant. 2272
in finita nomina, vide
nomina
in, praepositio 1280, 1525,
2236
inanis, quant. 1994
incipio, infinitivo iunc-
tum 1402
incolumis, quant. 2180;
incolumis vel mus,
vide colus
increpo, increpui et in-
crepavi 707
incus 190
indago 1721
inde 1355; ex eo compo-
sita antepaenultimam
acuere (deinde siibinde
perindeproinde) 2322*
indeclinabilia, vide no-
mina aptota
indicativus modus, vide
modus
indoles, genet. pl. um
formal 268
indulgeo, indultum 745
induo, duplici accusativo
iunctum 1266; ablativo
iunctum 1312
indutiae 420
inermis vel inermus, vide
arma
infans, comm. gen. 680
inferiae, quant. 1817
infernus, pl. inferna 385
inferus, quant. 2039
inficio, infectum 792
infidus, quant. 2072
infinitivus modus, vide
modus
infit 1082 sq.
[infitiae 421]
infra, inferior 473; in-
fimus 485
Monumeuta GermaniAe P*edagogica XII
iniquus, quant. 2103
innubus, quant. 1939
inops, genetivo vel ab-
lativo iunctum 1328;
gen. pl. um formal -72
inquam, inquio, inquit
etc. 1033—1039
insero,inserui,insertum,
insevi, insitum, 889
sqq.
insidiae 419
instruo, accusativo et
quandoque dat. iunc-
tum 1228 sqq.
intellego, xi 852
intercus, ütis 183; omn,
gen. 668
interest, genetivo iunct.
1196; interest mea,
tua etc. 1325 sqq.
interiectio 2217
interpretor, verb. com-
mune 982*
intibus, pl. intiba 375*
intra, interior 474
intro, adverb. 1858
introduco, accusativo et
quandoque dat. iunct.
1229 sq.
intus 1854 sq.; ex eo
composita accentum
retrahere (dbintus
deintus) 2323*
io finita nomina, vide
nomina
Job 2605
iocor, quant. 1888
iocosus, quant. 1887
iocundus, quant. 1889
iocus, pl. ioca et ioci
872; quant. 872
ir finita nomina, vide
nomina
ir, nomen indecl. 412,
595*
irascor, iratus 942
iris, irim 228
13
194
Index grammaticus
irönia, ßg. rhei. 2544*,
2557
is finita nomina, vide
nomina
is, pronotnen 2265
Isis, Isidis 170
Ismarus, pl. Ismara 386*
istic 1354; cf. illic
ist ine 1355
istuc 1352; cf. illic
ita, quant. 2198
Italides, quant. 1990
Italus, quant. 1877, 1986
item, quant. 1873
iter, neutr. gen. 581;
quant. 1873
itenim, quant. 2039
iubar, iubäris 2004
iubeo, iussi 769; accu-
sativo et dativo iunc-
tum 1228; infinitivo
iunctum 1400
iuger, neutr. gen. 582;
iugera 1950
iugum: ex eo composita
(hiiugus) is vel us
exire 393*
iunior, vide iuvenis
luno 1477
Jupiter 133; quant. 1961
iuä, in plur. triptoton 437
iuvenis, iuvenum 267;
quant. 2031 ; iunior
467, 493
iuvo, iuvi 704; iutum
713; iuvat accusativo
iunctum 1277
K.
K littera 1587
[Kalendae 422]
L littera 1588
labes, quant. 1706
labo, quant. 1704
lahornominis quant.nOb
labor verbi quant. 1705
läc 2380; lactis 105
lacer, laceri 56
lactis, fem. gen. 638*
lacuna, quant. 2182
lacus,lacubus 304 ; quar-
tae vel secundaedeclin.
390*; plur. 399
laetabundus, mediae
quant. 1977
laetor, laetatum 934
läganum (auctore Petro
Riga) 1721*
laica lingua 9*
lambo, participio prae-
teriti caret 962
lamentor, quant. 1736
lamina, quant. 1736, 2097
lainpas, ädis 147
lanx 98; lancium 275
lapis, lapidis 164; masc.
gen; 636
lappa 446; lappa. quant.
1743*
lar, masc. gen. 579*
largior, verb. commune
980*
later 133
laterna, quant. 1757
latet, quant. 1756
latex, latices 397
latro, comtn. gen. 557*
latus, adiectivum, quant.
1757
laurus, quartae vel se-
cundae declin. 389
laus 95; laudis 193;
laudum 265
lavo, lavi 704; lotum,
lautuHi 712; cf 762
lebes, lebete, quant.20^^*
lectica, quant. 2056
lecythus, quant. 2130*
legito, ve7'b. frequent.
1061*
lego 1061; quant. 1780
lego 1782
lemures, quant. 2187*
lens, lendis 200, 439*
lens, lentis 439*
leo finita verha, vide
verba
leo, notnen 498
leonina carmina 2485*
leopardus 317
lepos, figura rhetorica
2597* sq.
lepus, lepöris 188; masc.
gen. 663
levis, quant. 1827; le-
vius = facilius 12, 506
Levita, quant. 2114
levitas, quant. 2111
levo, quant. 1827
lex, leges, quant. 1781
Libanus, quant. 1997
liber, liberi 56; primam
producit 1830
Übet, dativo iunctuml233
libo, quant. 1831
libum, quant. 1831
LTburnum 1830*
licet, licitum 781; dativo
iunctum 1233; i?ifini~
tivo 1404
licium, quant. 1837
lien, lienis 111; masc.
gen. 573
Ligur, comm. gen. 609
limphae 399
limus: ex eo composita
7wni. adiect. (sublimis)
is vel US exire 393*
[limus nomen jdur.num.
retin er e 399]
limus finita superlafiva,
vide superlativa et
'fagus'
lingo, particijno prae-
teriti caret 962
Lingonis 2148*
lingua 1594
Index grammaticus
195
linio, quant. 1859
lino, quant. 1859; livi
vel lini 879; litum
1646, 1653
linquo, liqui 884; par-
ticipio praeteriti caret
963
Unter, masc. et fem. gen.
593*
liptöta = litotes, figura
2576*
liqueo, quant. 1865; li-
quet, dativo iunctum
1233
liquidae consonantes, vi-
ele consonae
liquor, liqiiaris, quant.
1866
liquor, liqueris, quant.
1866; supino caret
936
liquor, liquoris, quant.
1865
lira, quant, 1867*
lis, litis 642, 1875
littera, duplici t 1878
litterae, vide consonae
et vocales; cf. singu-
lae litterae
lixa, comm. gen. 538*
lo finita verha, vide
verba
localia nomina, vide no-
mina
locuples, locupletis 160;
locupletum 264; comm.
gen. 627; quant. obli-
quorum 2049
locus, pl. loca et loci
871
lodex, lodTcis 210*, 2065
logica 1545
logos, quant. 1899 [logos
neutr. gen. 650*]
longe: composita ex eo
accentum retrahere
(delonge) 2328*
loquor, locutum 946
lorica, quant. 2056
luceo, quant. 1941; luxi
771
lucerna, quant. 1942
lucror, quant. 1942
lucus, unde dictus sit
2547*
ludicra, pl. neutr. gen. 257
lupinus, quant. 2091 ;
jjlur. num. habet 403
iupus est sub isto ser-
mone', paroemia 2554
lus finita fiomitia, vide
nomina
luter, luteris 184*
lutum, quant. 1969
lux, ohliq. quant. 1941
luxurio, quant. 2186
lynx 498
lyra, quant. 1868
M.
M littera 725, 1589 sq.,
1608
machina, quant. 1712,
2097
macrologia, quid sit 2367,
2397 sq.
Maenalus, pl. Maenala
385*
maereo, quant. 1812, m.
maestus sum 1031*
magalia, quant. 1720*
Magdalena 1478
magnes, magnetis 161,
2050
magnus, maior, maxi-
mus 487; cf. 488, 498
magudaris, magudarim
224
male, quant. 2210
malo, supino caret 871;
raro primum futurum
format 1021 ; mavis,
quant. 1765
malus, peior, pessimus
486 sq.; malus, quant.
1725
mammÖna, neutr. gen.
544*; mämöna, ae 2151
maneries, plur. num. ha-
bet 315*; cf. 407
mando, participio prae-
teriti caret 964
manduco, quant. 2170
manes, plur. tant. 416
maneo, mansi 769; ex
eo composita a in i
vertentia (emineo,pro-
mineo) praet. ui for-
mare et supino carere
770
manna, neutr. gen. 548*
manus, fem. gen. 669;
quant. 1738
mapj^a, quant. 1744*
mare, maris 100; pl. 397
margarita, quant. 21 14
margo, inis 108; masc.
gen. 555
Maria 1193, 1389
marmor, neutr. gen. 600;
obliquorum quant.2159
Mars 675; cf. Mavors
martyr, yris 137; comm.
gen. 596
mas, maris 146; [mare
279]; masc. gen. 611
mastix, mastlcis 211*,
2064; masc. gen. 691*
mater 590
materies, plur. num. re-
tinet 815; cf. 407
Matthaeus 1264
mathesis, mathesisl762*,
2044
Matiana mala 1995*
Mavors 1765
Maximianus 3*, 25
medeor, supino caret
986
medicus, quant. 1777
13*
196
Index grammaticus
Megoera, quant. 2038
mel, mellis 106; plur.
num, habet 397
Melchisedech, quant.
2022
nielior, vide bonus
melones 402*
melos, neiitr. gen. 650;
quant. 1786
melus 1786*
memini 983; memento,
mementote 986; ge-
netivo iunctum 1195;
accusativo 1276
memor, oris 140; quant.
1795, 2159; memorum
263; omn. gen. 598;
genetivo iunctum 1195
mendicus, quant. 2057
Menelaus, Menelaon 70
mens, mentium 274
mensurata plural. num.
habent 401
merces, mercedis 160
Mereurius, quant. 2187
mereor, nierui 1031*;
infintttvo iunct. 1402
meridies, masc. gen. 626
messis, fem. gen. 642
metalempsis, ßg. rhet.
2498, 2507 sq.'
metallum, quant. 1821;
plural. num. habet
395; reliqua metalla
raro pluralia sunt 396
metaphora, figura 2497,
2502 sqq.
metaplasmus, /ig. 2362,
2405, 2442
metathesis, quid sit 72,
2440
metior, mensum 947
meto, messui, messum
898; meto, quant. 1822
metÖnomia = metony-
mia, figura 2497*,
2509 sqq.
metrum 1551, 1564, 1822,
2222, 2231, 2357, 2437
metuo, participio prae-
teriticaret 962; quant.
1822
mens 435
mica, quant. 1835
mico, micui 701 sqq.;
supino caret 716, 972
[Micol 566*]
migro 1849*
miles, quant. 2255; mi-
litis 151; quant. 21dS',
comm. gen. 620
militiae 1206; militiam
1284, 1287; militiä 1342
milium, quant. 1854*
mille, milia, quant. 1852
minae 420
rnlno = duco 1862*
minor verbi quant. 1862
minor, minimus, vide
parvus
Minos, öis 180
misceo, [miscui,] mixtum
776
miser, quant. 1871
misereor, misertus 935
miseret, accusativo et
genetivo iunctum 1257
mitos, quant. 1881*
mitto, misi, missum 901
mo finita verba^ vide
verba
mobile = nomen adiect.,
vide nomina
mobilis, quant. 1627
moderatus accentiis,
vide accentus
modo, quant. 1893
modus, quant. 1894
modi verborum: indica-
tivus 994, 1010; con-
iunctivus 1640, 1672;
optativus 992, 1017;
infinitivus 1000, 1012,
1019, 1243, 1247, 1397
moechus, quant. 1770
moenia 416
molaris, masc. gen. 631
moles, quant. 1901
molior, quant. 1901
moneo, duplici accusat.
iunctum 1266; infinit.
-iunctum 1401
mono: ex eo derivata
vel composita primam
indifferenter ponere
1912*
monosyllaba nomina,
vide nomina
mons, masc. gen. 675
7no?'ior, mortuus, mori-
turus 944
moror, verbum comm.
980*
mos, moris, quant. 1923
morus, quant. 1923
moveo, motum, motabi-
le, movendum, quant.
1622
Moyses, declinat. 348*
mulceo, mulsi 771
Mulciber, beri 57*
mulier 590, 1954; mu-
Iferis 2042*
mulierum nomina, vide
nomina
multus, plus, plurimus
488 sq.
municeps, municipum
287
muria, quant. 1966*
murmur, neutr. gen. 603
mus, comm. gen. 666
mustela 545
mutae consonantes, vide
consonae
Mutina, quant. 2098
mutuo, quant. 1971
mutuus, quant. 1971
myrica, quant. 2056*
Index grammaticus
197
N.
N litter a 1589 sq.
n finita notnina, vide
noraina
na finita nomina, vide
nomina
nancisror, nactus 941
Nar, Naris 120
nardus, fem. gen. 654
Narycia, quant. 1748*
naris, quant. 1748
nascor, natum 947
nato, quant. 1755
natura, quant. 1759
navis, quant. 1765
ne coniunctionis et par-
ticulae interrog. quant.
2216
Nebrida, quant. 1769*
iiec, quant. 2230
iieco, necui, necavi 705*
sq. ; nectum, necatum
718
nectar, äris 130, 2005
necto, nexi, nexui 896
nefas 412, 616
negligo, neglexi 852
nemo, inis 102
nemus, quant. 1795
neo, nevi 769
nepos, nepotis 177
neptis 637
nequam, nequior 468;
omn. gen. 568; quant.
1808
nequando, vide quando
iiequaquam, quant. 1808
neque, quant. 1807
nequis, nequa, qu. 1808*
nervus: ex eo composita
nom. adiect. (enervis)
is vel US exire 394*
neuter, genet. iunct. 1173
nex, neee : nominativum
et vocativum inusita-
tos esse 425
nexo, nexui, nexum,
nexare 702*, 719; cf.
906, 1055
niciterium, quant. 1835*
niger, accusativo iunct.
1236
nil, quant. 2232
nimis, quant. 1857
Ninive, quant. 2134
nisi 1506, 1871; nisT2219*
nitor, nisus, nixus 943;
infinitivo, iunct. 1401;
quant. 1875
nix 216; nivis, quant.
1882; nivium 289
no finita verha, vide
verba
noceo, nocitum 779, 975
Noe 2605
nolo, coniug. 872, 1023
sq.; quant. 1900
nomina 29—349, 364—
693:
nomina aptota sive
indeclinahilia 412,
614, 660
monoptota in sing.
num. 423 sq.
diptota 413 sq., 428
triptota in sing. num.
427 ; in plur. 436 sq.
tetraptota in sing. num.
425 sq.
pentaptota 430—435
nominum casus, vide
casus nominum
nominum comparatio,
vide comparatio
nominum declinatio : no-
mina heteroclita 13,
81, 364-394; cf. de-
clinatio
nominum figurae : no-
mina simplicia 125,
271; composita 54, 126
sqq., 157 sq., 201, 208,
271, 307, 392 sqq., 481,
533, 580, 2005, 2016;
eorum declinatio 316 —
320
nominum genus, vide
genus nominum
nominum numerus: no-
mina semper singula-
ria 396, 400, 404 sq. 408
— 411; nomina semper
pluralia 281 sq., 415—
422; cf. singuli casus
nominum qualitas:
nomina adiectiva 549,
551, 589, 607, 644,
674, 683, 1349, 1398,
1435, sq., 1446, 1465,
1487
appellativa 118
arborum 511
avium 520—524, 605
barbara 527, 549, 2233,
2307, 2346
communia, vide genus
nominum
concisa 82, 613
derivativa 121, 124,
153, 205, 219, 504,
533,1996,2008,2010,
2036, 2089, 2157
distributiva 430, 1123,
1489
fixa sive suhstantiva
250, 289, 1078,1083,
1434, 1531
fluviorum, vide pro-
pria
gentilia 242, 605, 612,
1996
Graeca 33 sq., 64, 70,
73, 222, 226 sq.,
230, 233 sq., 336,
338-344, 346 sq.,
527, 549, 652, 2199,
2201, 2218, 2273,
2281
Hebraea, vide propria
infinita 430
198
Index grammaticus
interrogativa sive
quaesitiva, vide pro-
nomina
localia, vide propria
mobilia 250, 526, 1300,
1317, 143i, 1531,
1725, 1757, 1830; cf.
adiectiva
monosyllaba 191, 197,
208, 279 sq., 284,
2224, 2242, 2264,
2275
mulierum, vide propria
negativa 430, 1498
numeralia 525 sq.,
2196
partitiva 1172 sqq. ; cf.
distributiva
psitTonymicaL,vide pro-
pria
possessiva 1135, 1194
primaria sive primitia-
lia 120 sqq.; cf.sim-
plicia
propria 74, 114—117,
421 sq., 1558, 1560,
2087,2112; Hebraea
30; fluviorum 510;
hominuni 503; mu-
lierum et virorum
' 501; locorum' 503.
577, 1202 sqq., 1283
sqq., 1341-1348,
1434; patronymica
148 167, 321-337,
626, 640
relativa, vide prono-
mina
verbalia 558, 1156,
1213, 1649, 2085*
nominum terminatio-
nes: nomina finita
a, primae decl. 29;
prod. Graeca 2199;
tertiae 85; genet. pl.
276; genus omnium
531-547
al, genet. s. 107 sq.;
ablat. s. 240; genus
562 sq.
alx 98
am (nequam), genus
568; Hebraea 30, 31
an, genet. s. 110; genus
571
ans, genet. pl. 273 sq.
anx 98
ar, genet. s. 119 sqq.,
130 sq.; aUat. s.
240; genus 579 sq.
arx 98
SiS,pritnae decl.Graeca
29, 33; tertiae La-
tina et Graeca: ge-
net. s. 144—149; ah-
lat. s. 242; genet.
pl. 278 sq.; genus
omnium 611—616;
quant. Graecorum
tertiae 2249 sq.
aus, genus 672
bs quavis vocali prae-
posita 90; g^net. s,
195; genet. pl. 283 sq.
bilis, verbalia 1213,
1976
c SL vel e praeposita
86; genet. 's. 105;
genet. pl. 265; genus
560
d, genus 560
e, genet. s. 100; ablat.
236 sq. ; Graeca 338 ;
genus omnium 548
sqq.; quant. 2200 sq.
ebs, genet. s. 196 sqq.
el correpta, genet. s.
106; producta bar-
bara, genet. s. 108,
quant. 2233; accent.
2326; genus 564
ems 91
en, genet. s. 111 sq.;
genus 572—575
ens, genet. pl. 273
eps, genet. s. 196 ; genet.
pl 287 sq.
er, secundae decl. 46,
49—59; tertiae decl. f
genet. s. 132-136;
genet. pl. 277 ; adiec-
tiva tertiae, ablat. s.
277; genus omnium
581-594
es, primae decl. 29, 33,
35; ablat. s. quant.
2208; tertiae decl. cor-
repta, genet. s. 150 —
158 ; producta, genet.
s. 159—162; genet.
pl. 266 sqq., 280;
quintae decl. 306;.
patronymica 322
genus omnium 617 —
630
eus 46, 48, 64, 69, 75
ex, genet. s. 208 sqq.;
genus 684 — 688
fer vel ger 54
go, genet. s. 101 sqq.;
genus 558 sqq.
i, genus 551
ias, patronymica 332
id 86
igo, quant. 2074
il, genet. s. 109 ; genet.
pl. 277; genus 565
ile, quant. 2078
in, genet. 112; genus
576; obliq. quant.
2100
ina, quant. 2096—2099
io, genus 588 sq.
ir, secundae decl. 46,
48; tertiae, genet. s.
137; genet. pl. 277;
genus 595 sq.
is correpta, genet. s.
163 — 174; adiectiva,
ablat. s. 238 ; is pro-
ducta, genet. 5.175 sq.;
Index grammaticus
199
non crescentta,genet.
pl. 266 sq.; crescen-
tia, genet. pl. 280;
obltquorum in itis
quant. 2132; patro-
nymicad'21', Graeca
343 sqq.; genus om-
nium 631—648
ita denominat., quant,
2112-2115
ites et itis, quant.
2116
itus denominat., ver-
balta, adverbia, etc.,
quant. 2117 2119
ius propria, vocat. 74
ix, genet. 211 sq.
1 qualihet vocali prae-
posita 87; genet. pl.
265
Is, genet. s. 199
Ius, tertiae decl., genet.
s. 182
ins, genet. s. 195 sq.
n quavis vocali prae-
cedente excepta u 88;
genet. pl. 277
ne, patronymica 337
HS quavis vocali prae-
cedente 92; genet. s.
199-203; de genet.
2)1. cf. ans ens ons,
de gener e s conso-
nante praeposita
nus tertiae decl., genet.
s. 182 sq.
o 85; genet. s. 100—
104; genet. pl. 276;
genus 552 — 559
ol, genet. s. 108; genus
566
on, genet. s. 113; genus
bll sq.; ^/<afi^. 2241
ons, ^ewe^. pl. 269
or, ^ewe^. 5. 138—141;
genet. pl. 278; genus
597-602
08, secundae decl. Grae-
ca 70, 339—342, 661;
quant. 2274; tertiae
decl.y genet. s. 177—
180; genet. pl. 283;
quant. 2271 sq.; ^e-
Tfws omnium 649 —
652
ps quavis vocali prae-
posita excepta u 93;
^rewe^. Ä. 195—198;
ö'ewe^. ^/. 284 ; genus
678-681
r tertiae decl. quavis
vocali praecedente
89
rs quavis vocali prae-
cedente excepta i94;
genet. s. 199 sqq.;
genet. pl. 269 sqq.;
de gener e vide s
consonante praepo-
sita
s qualibet vocali prae-
cedente 89
8 consonante praepo-
sita, genus 673 — 681
t, genus 560 sq.
trix, genus 692
u, declin. et genus 295
ul, genet. s. 109; genet.
pl. 277; genus 567
ulb 91
um, (^ec/. 46, 49, 68,
80; genus 570
unx 98
ur, secundae decl. 46,
48; tertiae, genet. s.
142 sq.; genet. pl.
278 ;^ewiis 603-609;
oft/V^. quant. 2162
US, secundae decl.
46 sq., 49, 75; pro-
ducta 78, 2281; ^e-
fiW5 653 — 661 ; ter-
tiae decl. correpta,
genet. s. 181 — 188;
producta, genet. s.
189-192; genet pl.
2SS;genusQ62-6ß7;
quartae decl. 295 —
BOb; genus eeS-eii;
omnium quant. 2275
-2281
ut 96, 204
X qualibet vocali prae-
cedente 97; genet. s.
205 sqq., 213-218;
genet. pl. 289 sq.;
genus 682 — 693
nominativus casus, vide
casus
nonae, quant. 1912
nonus, quant. 1911
norma : ex hac voce com-
posita nom. adiect.
(enormis) is vel us
exire 394*
noster, nostras 435
nota, quant. 1929
noto, quant. 1928
notus, quant. 1930
novi 983; nosti 955;
noram 1922
nox, noctis 217 ; noctium
289
nubilis, quant. 2080
nubo, quant. 1940
nugae Maximiani 3*, 25
nugas, indecl. 614*
nuUus, nullius 60 sq.;
nulli 66
numen, quant. 1958
numeralia nomina, vide
nomina
nundina, quant. 2092*;
[nundinae 422]
nuptiae 420
nurus 670; quant. 1965
nus finita nomina, vide
nomina
nux, nucis 214
200
Index grammaticus
o.
0 littera 1585
0 producta verhi crcscen-
tis 1679
0 finita nomina, vide
nomina
0, intertectio 1278
obesus, quant. 1885
obex, fem. gen. 685*;
prima producta 1884*
ohicio, prima prod. 1884
obliqui casus, vide casus
obliviscor, oblitus 942;
genetico iunctumii96;
accusativo 1276
obstipys, quant. 2102
ohsum^j obes, quant.
1885
obviam, obvio, obvius
dativo iuncta 1231
occo 1892*
ocior, quant. 1889
ocium, quant. 1891
occulo 1890
October, quant. 2136 ;
Octobris, quafit. 1701
oculus, quant. 1888
odi 983
odor, quant. 1894
ofella, quant. 1896
of/a, quant. 1897
01 ^MtYa nomina, vide
nomina
Oleaster, masc. gen. 512
oleo, olui, olitum 748,
781*; ex eo composita
verba evi, etum et
quandoque ui, itum ha-
bere 747*-751
oleum: ex eo derivata
nom. adiectiva in inus
paenultimam corri-
pere 2094*
olim, quant. 1902
oliopomenon (?) figura
rhet. 2623*— 2626
Olli = Uli 2439
omasum, quant. 1906*,
2009
Omentum, quant. 1906*
omitto, quant. 1908
omnis, nomen distri-
butiv um et collecti-
vum 432
on finita nomina, vide
nomina
onomatopoeia, quid sit
2499, 2519* sq.
ons finita nomina, vide
nomina
opacus, quant. 1979
opilio 1915*
opimus, quant. 2082
oportet, accusativo iunc-
tum 1277; quant. 1914
opperior 1918
opportunus 1918
Ops, opem, opes 438*;
composita nom. adiec-
tiva genetivum plura-
lis numeri aeque ac
Simplex formare 272*
optativus modus, vide
modus
optimus, vide bonus
or finita nomina, vide
nomina
orbis, masc. gen. 636
ordeum, pl. ordea 402
ordior, orsum 9^
ordo, inis 103; masc.
gen. 555
orior, ortus, oriturus
944
oro, quant. 1922
orobus, quant. 2135*
orsum: ex eo composita
accentum sec. quosdam
retrahere (deorsum,
seorsum) 2324*
ortus et hortus 391*
OS finita nomina, vide
nomina
OS, oris 179; quant. 1921;
in plur. triptoton 436;
neutr. gen. 649
OS, ossis 179; quant.2211;
ossium 283; neutr. gen.
649
osculor, verb. comm. 980*
Ovum, quant. 1934
P.
pabulum, quant. 1706
paciscor, quant. 1710;
pactus 941
paelex 685, 1477
paenitet, accusativo et
genetivo iunctum 1257 ;
infinitivo constructum
1403
paenultima sgllaba, vide
syliaba
pagina, quant. 2096
palam, quant. 1725
Pales, quant. 1726
Pallas, ädis 147
Pallas, voc. Palla 233
palus, ultimae quant.
2279 sq. palüdis 189,
cf. 1729; [paludes 399]
paluster, tertiae vel se-
cundae decl. 587
pando, passum 783, 843
pango, panxi, pepigi,-
pegi 853* sq.
panis, panum 267
panther, eris 136;
panthera 547, 2041
papa, quant. 1743
papilio, quant. 1742
papo, quant. 1742
papyrus, fem. gen. 656;:
quant. 2106
par, quant. 2243 sq.;
omn. gen. 580; pari vel
pare 241
para, praepositio Graeca
1751, 2110
Index grammaticus
201
parabola, fj,(fura rhet.
2563, 2565—2569
paradigma, ßyiira 2563,
2570* sqq.
paradisus, masc. gen . 659 ;
fem. 654*; quant. 2108
paragoge, fir/ura 2406,
2411*
paralysis, figura 2110''
parco, peperci, parsi 815 ;
parsum 816 sq. ; supino
caret 973; parcitum
2123*
parens, comm. gen. 680
parenthesis, figura 2528,
2538 sqq.
pareo, paritum 781, 975,
1748
paries, ultimae quant.
2259; parietis 162;
masc. gen. 629
parilis, quant. 2079
pario, peperi, partum,
paritum797*;^f.2123;
compos. quomodo prae-
teritum et supinum
forment 918 sq., 925
Paris, is et idis 168
Parnasiis, quant. 2009
paro, infinitivo tunctum
1404
paroemia, figura 2544,
2553* sq.
paronomasia, fig. 2449,
2474 sq.
paronomoeon = paro-
moeon sive parhomoe-
on, fig. 2447*, 2476 sq.
parum, quant. 1751
participium, quot modis
fiat nomen 1366* sqq.
part. praesentis 1157
1356, 1643; praeteriti
957-967, 1357, 1650
futuri activi 968, 1357,
1363, 1650; futuii pas-
siv! 1357, 1643; par-
ticipii eandem esse
constructionem atque
verhi 1407
parturio 1072; parturivi
1050*
partiis, partubus 304
parvuis, minor, mininms
483, 488, 493
pascha, neutr. gen. 543*
paschalis 1207
pasco, pastum 762
pascua, sing, et plur.
nam. 365*
pateo, patui, passum
782* sq.; cf 843
patera, quant. 2040
patior, passum 948; cf.
783, 843; dativo tunc-
tum 1219
patriarcha 541
patronymica nomtna,
vide nomina
paveo, participio prae-
teriti caret 963
pavo, quant. 1765
Paulus 1112
pauper, comm. gen. 593
pausae, vide distincti-
ones
pax, raro pluralem num.
format 408
pecten, masc gen. 572
pecto, pexui, pexi 896
pecus, pecüdis 184, 2171 ;
fem. gen. 667
pecus, pecöris 184; neutr.
gen. 667
pedester, stris, stre 583
pedo, pepedi 823; cf.
1683*
pedum, quant. 1776*
peior, vide malus
pelagus, voc. 11*', quant.
1985; plurali num. ca-
ret 409; neutr. gen. 660
Pelasgus = Graecus 64
Pelorum, quant. 2160*
pelvis, fem. gen. 639;
pelvim 224
penates 417, 1797; pe-
natum 282*
pendo : ex eo compostta
nom.adiect. (lihripen s)
genetivum dis formare
201
penes, quant. 1797, 2252
penetro, quant. 1797
penitus, quant. 1797
pensa, pluralem nume-
rum habere 401 sq.
pentameter, versus 1579
penthemimeris, caesura,
vide caesura
penus, quartae vel secun-
dae decl. 390*; masc. et
neutr.gen.Qll*; penum,
quant. 1797
per 1279, 2245
perendino, quant. 2093*
perfidus, quant. 2072
Pergamus, pl. Pergama
375*
perinde, vide inde
periodus, vide distinc-
tiones
periphrasis, figura 2500,
2521 sqq.
perissologia, quid sit
2368, 2394 sqq.
pernix, Tcis, et pernix,
icis 2062* sq.
perosus 949
pes, pedum 281 ; masc.
gen. 630; pös 2261*;
pedis,^wöw^.l776,2023;
compositorum ex eo
genus 618* sq., quant.
2023
pestilens, quant. 2080
pestis, fem. gen. 637;
peste 244
peto, ivi, itum 897; du-
plici accusativo iunc-
tum 1265
202
Index grammaticus
petra 2569, 2572
Petrus 1105 sq., 1112
Petrus Riga 1860; Petrus,
sc. lii(ja 16, 2115
phala, qitant. 1726'
phäluni (?) 1726*
phänes 1739*
phaselus, quant. 2026;
fem. yen. 654*
philomela 1853'
Phoebe,(??/a«^. 1769, 2^01
Plioebus, quant. 1768
Phoenix et phoenix, Tcis
212, 2064; phoenix
masc. gen. 690
phoca, quant. 1890
phrenesis 1798*; phre-
ngsis 2045*
pica, quant. 1837
picus, quant. 1836
piger, inßnitivo iunctum
1398
piget, accusativo et ge-
netivo iunctum 1257;
infinitivo 1402
pignus, Öris 183
pila, quant. 1854*
pileus, pl. pilea 386*
pilus, quant. 1854*
pina, quant. 2090*
pineerna, comm. gen.
538*
pinso, pinsui, pistum894
pinus, quartae vel se-
cundae decl. 389; fem.
gen. 670
pio finita verha, vide
verba
pirata, quant. 1870
pTrula 1870*
pirus, quant. 1868
pisa vel pisum 449*;
pluralem habere num.
403
piscina, unde dicta sit
2506*
pistor 1184
pitr/rta 2115*
pix, picis 214
pLnceo. quant. 1711 ; pla-
eitum 779, 975; placet
dativo iunctum 1232,
cf. 1502; duj)lex eins
constructio 1504*
pläga = rete vel ora 1723
plango, planctura 864
plätea, piätea, plätea
1763*; cf. 1698
Plato 1543
plätos 1760*
plebs, plebiuni 275
plenus, genetivo vel ab-
tat ivo iunct. 1328 sq.
pleonasmus, quid sit
2365, 2382 sq.
pleraque 2325
plico, ui 702 sq.; eius
comjjosita partim avi,
jjai'tim ui 2;ra^6ere
708 sq.: plicitum 716
phio. plui, pluvi, plutum
800 sqq.
pluralia tantum, vide
nominum numerus
plus,pl uris,(^ t^j^o^ow 428*,
cf. 489; plures, plura
429*; plurium 281
plurinuis, vide multus
plusquaniperfectum tem-
pus, vide tenipora
verhi
Pneunia almum = Spiri-
tus sanctus 5
po finita verba,vide verba
poculum, pocula 398;
primae quant. 1891
podägra 1702*
pöderis 1895*
polenta, fem. gen. in sing,
num., neutr. gen. in
plur. 544
polluceo, xi 771
Pollux, Pollucem, quant.
2169
polymita, dixit Petrus
Biga 2115*
polyptöton, figura24ii9*,
2486* sqq.
pülypus 1903*
polysyllaba nomina 678,
684; verba lü90; vo-
cabula 1730, 1735,1740,
1753, 1776, 1787, 1858,
1869, lö94, 1970, 2316
Polysyndeton, figura
2450, 2494
pondo, neutr. gen. 556
pone 2301
pono, qua)it. 1911; |po-
sui, quant. 1927J
pons, masc. gen. 675
populus, vocat. 77*
populus, arbor, quant.
1916
pop/v»ysma, quant. 1915*
porrum, ;;/. porri 377*
porticus, fem. gen. 669
portus, portubus 304
posco, poposci 730, 810;
poscituni 819*, 2123;
participio praeteriti
caret 961; duplici ac-
cusativo iungitur 1265
positura =posifio conso-
nantium 1608, 2228,
2343
possessio pura et impu-
ra, quid sit 1137 sqq.
poss^bilis 2053*
possum, infinitivo iunc-
tum 1400; potes 2253;
possTs 2268; pro posse
19; toto posse resisto
2609
post, posterior 473; po-
stremus 482; 2)ostJcus
2058*
postea, idtimae quant.
2197
postulo, duplici accusa-
tivo iunctum 1265
Index grammaticus
203
potior, potitum 948; ab-
laiivo iunctum 1331
potis 468
poto, potum 712; qi'.ojit.
1929
piae 1333, 1615 sq., 1803,
1824, 2215
praeco, quant. 1772
praecurro, praecuciirri
et praecurri 731 sq.
Praene&te, ahlat 237
praepes, quant. 1803;
praepetis 152; comm.
yen. 621
praepositiones 1333 —
1338,1395,1525-1530,
2298, 2573 sq.; duae
praepositiones con-
iunctae 1522 sqq.
praeputium, quant. 1803
praes 95; praedis 193
praesepe, neutr. gen.biS;
paenultimae quant.
2033; praesepe ahlat.
237
praesto, indecl. omn. gen.
556
praesul, comm. gen. 567;
ohliquor. quant. 2178
praeter, quant. 1824
praeterita tempora, vide
tempora verhi et ver-
borum terminationes
praeterquam 1506
prandeo, prandi vel pran-
sus sum 735* sq.
pravus, quant. 1766
premo 873; pressi, pres-
sum 876
prendo, prendidi 826*
presbyter, eri 57
prex prece: nominati-
vum et vocativum inu-
sitatos esse 425
Priapus, quant. 2000
pridem, prior 473, 493;
prirnus 485
primaria nomina, vide
nomina
primas, masc. taut. gen.
615
primus casus, vide casus
nominum
princeps, comm. gen. 681
proceleumaticus, pes me-
tricus 1582
proceres417; quant.l^%^\
procerum 292
procerus, quant. 1889
procUvis vel vus, vide
clivus
profero, quant. 1897
pro/?ctÄCor, pro fectus 940
profor, quant. 1896
pröfugio 1897*
profugus, quant. 1896
progenies, plur. num.
habet 315; cf. 407
pröinde, vide inde
prolempsis, /ig. gramm.
et rhet. 1125, 2445
proles, quant. 1901
prolixus, quant. 1903
pronomina: eorum de-
clinatio, vide declina-
tio nomimim; prono-
mina vocativo casu
carere exceptis qua-
tuor 434 sq.; pr. re-
lativa 430, 1170, 1210,
1347, 1417 sq., 1428 sq.,
1442—1445, 1449 sq.,
145J-1456, 1460—
1486; possessiva 1325
sq., 1458; interrogativa
sive quaesitiva 430,
1417-1426
pronubus, quant. 1939
propago, verbum, quant.
1915
propago, nomen, quant.
1916
prope, propior 474; pro-
ximus 483
propero, infinitivo iunc-
tum 1403
propheta 2514
prophetia 2603
propino. quant. 2090
propinquus, dativo iunc-
tum 1212
propria nomina, vide
nomina
[prösa 1927*]
Proserpina, quant. 2097
proseucha, quant. 1926*
prosopopoeia, fig. rhet.
2582*
prosum, dativo iunctum
1217; proderit, profuit,
quant. 1895, 1897
protervus, quant. 1933
protheseos paralange =
pr. parallage 2574*
prothesis, figura rhet.
2406, 2409*
protinus, quant. 2093
prötos 1933*
provenio, proventus,
quant. 1935
providus, quant. 1935
provincia, quant. 1934
psallo, psalli 869; su-
pino caret 872, 972
psalmus 1264
pseudo, omn. gen. 556*
psit^acus, quant. 1876
ptötos 1932*
puber, comm. gen. 592;
puber, pubes, quant.
1938
pudet, accusativo et ge-
netivo iunctum 1257;
infinitivo 1402; quant.
1945
pudicus, quant. 2055
pugil, ilis 109; masc.
gen. 565
puls 91; pultium 275
pulvis, olim pulver, eris
173
204
Index grammaliciis
punctiis sive subdistinc-
tio 2358
pungo, piipugi, punxi
857*
piippis, puppim 225;
puppern 229
püpiila 1964*
pupilhis, quant. 1964
purpura, quant. 2184
pus, indecl. 412
pusillus, quant. 1967
putä 2301
puteo, quant. 1971
puto, quant. 1968*
putris, quant. 1969
pygae, quant. 1848
pygargus, quant. 1849*
pyra, quant. 1868*
pyramis, quant. 1870
pyropiis, quant. 2154
pytisma, quant. 1877*
Python, quant. 1877
Q.
Q littera 1587
qua, adverhium 1351
quadrans, masc. gen. 675
quaerito 1062
quaero, quaesivi, quae-
situm 888; quant. 1813
quaeso, quaesumus 1030
qualis, constructio sive
ordinatio 1417
quam 1506, 1542
quamvis, quant. 2270
quando : ex eo comjyosita
accentum retrahere
(aliquando, stquando,
nequando) 2322*
quantitas syllaharum,
vide syllabarum quan-
titas
quantus, constructio sive
ordinatio 1417
quare, ultimae quant.
2206
quartus, genetivo iiinct.
1173
quartus casus, vtWe casus
quasi 1752, 2219*
quater, quant. 1755
quaternus, quant. 1755;
= quadruplex 18, 350
quatinus, quant. 1759
quätuor 1759*
que et quae, quant. 2214
queo finita verba, vide
verba
queo, quitum, quant.lßß,
1646, 1653
quercus, quercubus 305;
quartae vel secundae
decl. 389
queror, 1594; questus943
qui, quis 360
quia, quant. 2198
quidem, quant. 1842
quies, quietis 159; quant.
2049; fem. gen. 630
quilibet, genetivo iunct.
1173
Quintilis, quant. 2079
quintus casus, vide
casus
Quirinus, quant. 2089
Quirls, Quiritis 172
quis 360; quant. 2265;
ordinatio 1417; quid
quaerat 1421—1425
quo, adverhium 1351
quot, omn. gen. 561 ;
ordinatio 1417
quotus, ordinatio 1417;
quant. 1928
R.
R littera 1588
radix, quant. 1715
rado, quant. 1716
ramex, /"gwz. ^e^. 687*
rapa, quant. 1744*
rastrum, pl. rastri 377*
recordor, genetivo iunct.
1195; acciisativo 1276
rectus casus, vide casus
redimitus, accusat. iunct.
1237
Redonis, quant. 2147*
refert, genetivo iunctum
1198; refert mea, tua
etc. 1327; quant. 1617
regimen vocum 19,
1074—1368; t'tc^e sin-
gulos casus singuli
regina, quant. 1781
rego, rexi, rectum 858
sq.; quant. 1780
regula, quant. 1781
reicio, quant. 1617
relatio 1451, 1463, 1484
relat. extrinseca 1546
relat. intrinseca 1548
relat. simplex 1449
relativa pronomina, vide
pronomina
reliquus, quant. 2104
reminiscor, supino earet
937
remus finita superlativa,
vide superlativa
ren, renis 112; masc.
gen. 572
reor, ratus 935
reperio, peri 919 sq.;
quant. 1802; repperi
1803
repo, quant. 1806
repungo, repupugi 731
res, quant. 2256; plur.
314; rei, quant. 1693
restis, fem. gen. 638; re-
stim 225; restem 229
retro, quant. 1822
rex 690; reges, quant.
1781
rhetor, öris 140, 2159
rideo, quant. 1844
rimus finita superlativa,
vide superlativa
Index grammaticus
205
ripa, quant. 1863
ro finita verba^ vide
verba
robur, öris 143
rogito 1058
rogo 1058; duplici ac-
cusativo iunct. 1265;
quant. 1898
rogus, quant. 1898
Roma 1205, 1342
rosa, quant. 1926
^otom2ig\x^, opp.Galliae,
1205
ruber, quant. 1936
rubeus, quant. 1936
rubigo, quant. 1937
rubus, masc. gen. 512
rudens, quant. 1944
rüder, neutr. gen. 582*
rudis, nominis suhst. et
adiect. quant. 1945*
rüdo 1946*; rüdi 832;
swpino caret 972
[k ruo, ruitum, rutum 803;
supini quant. 1646
rus, pl. rura, triptoton
437; rus, accus, loci
1284, 1287; rure,ß&/a^.
/oa 1342, 1346
s.
S littera 1590
sacerdos, sacerdotum
264; comm. gen. 651
Söeculum, quant. 1770
saepe, ultimae quant.
2212
saepio, saepsi 915; saep-
tum 923
saevus, quant. 1826
saga, quant. 1720
sagax, quant. 1719
säl 1729*; m sing. num.
masc. et neutr. gen.,
in plur. masc. 563*
sälebra 1731*
saliiium, quant. 2088
salio, salii, salui, salivi
917*; saltum 927
sallo, salii 869*
Salix, icis 215, 2062
salnio 1187
Salomon 1179, 1291, 2143
saluber, quant. 2167; sa-
luber, bris, bre 584
salve, salvete 1043
salum, quant. 1727
Samnis, ultimae quant.
2270
Sarnson 1193
sancio, sanxi, sancivi
911*
sanguis, sanguinis 166;
7'af^o plur. num. prae-
bet 408
sanguisüga 2173*
sapiens, sapientior 474
säphTrus 1718, 1743,2106;
säphirus 2107*
sapio, sapui, sapitum 796
sarcasmos, quid sit2b4A,
2555* sq.
sarcina, quant. 2098
sardis, mis 169*
sardonis = sardonyx
2146*
Saturnus, quant. 1757
scabellum, quant. 1703*
scabidus, quant. 1706
scabo, participio prae-
teriti caret%Q4t', quant.
1703
scando, participio prae-
teriti caret 963
scelus, quant. 1786
Schema, figtira 2362,
2445
schesis onomaton, quid
Sit 2448, 2478* sqq.
scholaris 1350
scio, infinitivo iunctum
1401; scisti 955
sciscitor, scitor 1062
scopulus, quant. 1919
scribo, dativo et accu-
sativo iunctum 1227;
quant. 1829
scrofa, onomatopoeia fig.
2520*
scyphus, quant. 1846*
Seytha, comm. gen. 539
se, compositorutn ex eo
quant. 1615 sq.
secius, quant. 1772
seco, secui 702
sector 1062
securis, securim 224;
securem 229
securus, quant. 1771
secus, quant. 1770
sedeo, quant. 1777; ses-
sum 738
sedes, quant. 1775
sedile, is 100
seditio, quant. 1778
sedulus, quant. Uli
seges, etis 156; fem. gen.
617
semen, quant. 1790
semina, raro pluralia
404
semis, indecl. 170*; se-
mis, semissisl71*; [se-
mis, quant. 1793]
[semita, quant. 1793]
Seneca, quant. 2020
senex, senis 217; senior,
masc. tantum gen. 599
sentio, sensi 915
senus, numerale distr.,
quant. 1801*
seorsnm, vide orsum
sepelio, sepultum 763,
928 sq. ; primae quant.
1805
Sephora, quant. 2156*
seps, sepium 275; masc.
gen. 675, 679*
Sequester, secundae vel
tertiae decl. 52, 586
206
Index grammaticus
sequor, utum 946
Seraph, masc. gen. 517;
Seraphim, Seraphin,
neutr. gen. 516
Seres, quant. 1813
seria, quant. 1812*
series, quant. 1809
sero, senii, sertum 889*
sero, sevi, satum 891*;
supini quant. 762,
1646, 1653
sero, adv., quant. 1813;
derivatorum ex eo nom.
adiectivorum in inus
quant. 2094*
servitus, quant. 2119
severus, quant. 1826
sibilus, pl. sibila 383*;
quant. 1831
Sibylla 1291
sicca, c duplicat 1838*
siccus 1838
sicut, quant. 1837
sido, praeterito caret 82S
Sidon, Sidönis 2152*
significo, dativo et ac-
cusativo iunctum 1226
ßigno, ilsdem casihus
iunctum 1227
siler, masc. et neutr. gen.
513*
silex, masc. et fem. gen.
687*; silicis 215
siliquae, quant. 2104
Silvester, stris, stre 584
simia, quant. 1858
Simon, Simonis 2151*
simplicia nomina, vide
nominum figura
simul, quant. 1857
sinapis, quant. 2000
sincerus vel sinceris,
vide cera
ßindon, sindönis 2145*
singularia tantum no-
mina, vide nominum
numerus
sinister, sinisterior 467
sino, situm, quant. 1646,
1653
sinum, quant. 1862
Siren, fem. gen. 575
sitis, sitim 224
sipharium, quarrt. 1864*
sipho, quant. 1864
siquando, vide quando
sisto, steti, statui, sta-
tutum 902; cf. 988
smaragdus, fem. gen. 657
so finita verba, vide
verba
soboles, qua?it. 1885,
2142; sobolum 268
socer, soceri 56
socrus 670
sol, masc. gen. 566; sol,
solis, qua?tt. 1901, 2233
soleo, solitum 755; neu-
tropassivum 976; in-
finitivo iunctum 1404
sollemnis 1904
sollers 1904
soloecismus, quid sit
2369*, 2375 sq.
solor, quant. 1902
solus, ius 60; quant. 1902
solvo, solutum 761
sono, sonui 702
sonorus, quant. 2157
Sophia 542
sopio, quant. 1916
sopor, quant. 1914
soporus, quant. 1914
Soracte, ahlat. 237
sorbeo, sorpsi, sorbui 772
sorex, quant. 1924
soror 601
Sortes = Socrates 1087*
sospes, sospite 244;
comm. gen. 621
sospita 440
Botular, masc. gen. 579*;
paenultimae quant.
2177
spadix, quant. 1715
spatium, quant. 1711
species, pluralem num.
habet 314; cf 406
specular, quant. 2177
specus, specubus 305;
masc. et neutr. gen.
671*
speleum, quant. 1788*
spelunca, quant. 1787
spes, quant. 2256
Sphinx, Sphingis vel
Sphingos 217
spica, quant. 1837
spiculum, quant. 1834
spinter, eris 134; neutr.
gen. 582
spien, splenis 112; masc.
gen. 572
spondeus, pes metricus
1563, 1566, 1575 sq.
sponsalia 419
squaleo, quant. 1731
stabilis, quant. 1704
stabulum, quant. 1704
stagnum, stagna 399
stater, eris 134
statera, quant. 2035*
statio, quant. 1756
stätim 1760*
Status, quant. 1756
sterto, stertui 900; su-
pino caret 972
stigo, quant. 1850*
stipes, quant. 1864
stipo, quant. 1864
stiria, (?) quant. 1869*
stirps 96; stirpium 275
sto, steti 703 sq.; statum
713; statum, stäturus
1646* sq. ; composita
reduplicant 730
ßtöla 1903*
stomachus, quant. 1906
sträbo 1707*
strages, quant. 1719
stragula, quant, 1720
Index grammaticus
207
I
stricleo, stridi 722; sti-
■pino caret 972
strido, stridi 822; supino
caret 972; strideo et
strido, qumit. 1844
striges, quant. 1851
strfgilis 1851*
Struma, quant. 1958*
struo, struxi, structum
801
studeo, quant. 1945
stupa, quant. 1962*
Styx, Styga, quant. 1851
suadeo, quant. 1715
suavis 1594, 1766
sub, subter, subtus 1525
sqq.
subdistinctio, vide di-
stinctiones
suber, quant. 1937
sühinde, vide inde
sublimis, quant. 2083;
suhlimis vel suhlimus,
vide limus
subtilis, quant. 2081
subtraho, dativo iunc-
tum 1217
sudis, quant. 1945
sufföco 1892*
sugo, participio p7'ae-
tertti caret 963; quant.
2173
sui 351; sibi, quant. 2219;
se, quant. 2215; cf.
1772
sum, tmperativo prae-
.dentis sing. num. ca-
rere 1003 sqq.; essendi
1513 sqq.; est, yenetivo
iunctum 1200; es,
quant. 2253
supellex, duplici cre-
mento genetivum for-
mat 218; fem. gen. 685;
supellectilia 381*; su-
pellectilium 289*
super 1334
superi 2039
superlativa nomina 475
— 488: simus finita
475 sq.; rimus 477,
479; limus 480 sq.;
cf. 'fagus'; remus 482
ximus 483; timus 484
superstes, comm. gen.
620
supina 16, 1508, 1516,
1641, 1645, 1651; con-
iugationis primae 710
— 719; secundae 737
-783; tertiae 789—
906; quartae 921 —
931; verborum depo-
nentium 932—949
supparus, plur. suppara
384*
supplex, supplicum 290
supponere = suhiectum
redderel01b*',cf 1282,
1410
supra, superior 474; su-
premus482; supra ^^ro
de 2574
surgo, dativo iunctum
1220
sus, quant. 2520; suis
192; comm. gen. 666
susurro, quant. 1967
sylempsis = syllepsis,
" fig. 2445*, 2456—2462
syllaba 21, 1550, 1975;
diphthongo longa
1606; positura longa
1607 sq., brevis vel
longa 1611 — l()l4;quae
media vocetur 1681,
1683, 1981; antesupre-
ma sive antelocata
152, 154, 186, 213, 1057,
2238, 2254,2318,2343;
paenultima 841, 874,
2338; fmalis 2291, 2311
syllabarum quantitas :
quantitatis regulae
generales 1555 — 1702;
primae syllabae quan-
titas 1703—1974; me-
diae 1975-2191 ; fina-
lis sive ultimae 2192
-2281
synagoga, quant. 2141
synalimpha, quid sit
2432
syncopa 39, 954, 2228,
2312, 2408, 2410*
synerisis 2435, 2527*,
2532 sq.
synepthesis = synemptö-
sis {(ivveiinTOiöic)^fig.
2617*— 2622
syneresis = synaeresis,
fig. 2429*
synodoehe = synecdoche,
fig. 1236, 1311, 2500*,
2517 sq.
synodus, fem. gen. 655
Syren, Syrenis 112
Syrtis, Syrtim 227
systola, quid sit 2412*
T.
T litter a 1587
t finita nomina, vide
nomina
taberna 1184
tabes 414; quant. 1706;
tabo, tabi 414
taceo, tacitum 781
taedet, accusativo et ge-
netivo iunctum 1257 ;
cf. 1502; infinitivo 1402;
quant. 1775
Taenarus, plur. Taenara
385*; quant. 1801
taenia, taena, quant.
1801*
talio, fem. gen. 558
talpa, epic. gen. 545
tamen, quant. 1733, 2236
tango, tetigi 855
208
Index grammaticus
Tantalides, quant. 1990
tantundem 569
tapinosis, fig. 2367, 2389*
sq.
Tartarus, plu): Tartara
382; cf. 1220; tarta-
rum 382*
tautologia, quid sit 2366,
2384 sq.
teges, fem. gen. 617
tego, quant. 1780
tegula, quant. 1782*
tellus, quant. 2279; tel-
luris 190, quant. 2188;
plurali num. caret
410
temesis = tmesis, figura
2527, 2534 sq.
temetum 2050*
Tempe, plur. neutr. gen.
550*
tempto, infinitivo iunc-
tum 1401
tempus, Öris 188
tempora verhi: tempus
praesens 1033, 1036,
- 1039, 1060, 1061 ; prae-
teritum disyllabum,
quant. 1636 sqq; prae-
teritum geminans
724-727, 729 sqq.,
837-840, quant. 1637
sq. ; pr. plusquamper-
fectum, quant. 1639,
1671; futurum 1036,
1038; futurum prae-
teritum, quant. 1639;
praeteritum, perfec-
tum coniugationis pri-
mae 696—709; secun-
dae 720—772; tertiae
785-906; quartae 908
920: tempora synco-
pata 953 sqq.
tendo, tensum, contpo-
sita quaedam tum 845
tenebrae 418
teneo, quant. 1798; ten-
tum 774
tepeo, tepesco 1066
ter, quant. 2245
terebinthus, quant. 2018
teres, conim. gen. 621
ternus = tertius 52, 66,
85, 335, 348, 363, 1109,
1114
testis, teste 224; cotnm.
gen. 647
Tethys, Tethyos 168;
quant. 1825; cf. Thetis
Teucer, Teuere 2441
texo, texui, textum 906
thalamus, quant. 1991
thämos 1734*
Thebae, quant. 1768
Thebats, voc. Thebai 233
theca, quant. 1673
[Themis, quant. 1793]
theologia 2630
thesis, quant. 1819
Thetis, Thetidis 168;
primae quant. 1825;
cf. Tethys
thorax, quant. 1922
Thracus, quant. 1712
thus, pl. thura, triptoton
437; neutr. gen. 665
Thybris, Thybridis 172;
Thybrim 227
thv-miama 1992*
thgmum, thyma, quant.
1856*
tibia, quant. 1830
tibicen, quant. "4864
tignum vel tignus 449*
tigris, idis 172
Tigris, Tigrim 227
timeo, participio prae-
teriti caret 962
timus ßnita superlativa,
vide superlativa
tinea, quant. 1859*; tinea
produxit Petrus Riga
1860*
tio fin. verha, vide verba
tiria (?) quant. 1869*
tisana, qtiant. 1872*
Titan 571 ; quant. 1876
titillo, quant. 1876
tmesis, vide temesis
to finita verha, vide verba
toga, quant. 1898
tollo, tuli (sustuli) 869;
alienum supin. prae-
het 872; cf 988
tomos, quant. 1909*
tondeo, totondi, tonsum
830 s(i.
tonitrus vel tonitru 450
tono, tonui 702 sq.
tophus, quant. 1917*
topographia^gwic^stY 2577
toral, toralis, quant. 1988
torrens, masc. gen. 676
torreo, torrui, tostum 782
tot, omn. gen. 561
totidem, omn. gen. 569;
quant. 1928
totus, Tus 61 ; primae
quant. 1930
trade, quant. 1716
tradueo, quant. 1716
tremo, participio prae-
teriti caret 961
tribrachus, pes metricus
1564, 1569, 1581
tribula, quant. 1829*
tribulus, quant. 1828*
tribunal 562
tribus, tribubus303; fem.
gen. 669
trica, quant. 1835*
tricenus, quant. 1836
tricuspis, comm. gen. 644
triginta, quant. 1848
Tripolis, Tripolim 227
tris in composit., quant.
1883
tristega 2025*
trocheus, pes metricus
1563, 1567, 1577
Index grammatieus
209
tropus, fignra 2862, 2497
trudo, quant. 1944
trutina, quant. 2097
trux, trücis 215
tu, tui vel tis 435: tibi,
quant. 2219; te, quant.
2215; cf. 1772
tuber, quant. 1937
tubiceu, tubicina 540
mediae quant. 1683
tueor, tutum 945; tuor,
tuitum 945*, 2129
tugurium, quant. 1948
tuudo, tutudi, tusum
829 sqq.
tunica, quant. 1960
turbo, inis 103
Turonis, quant. 2146*
turris, turrim 224; tur-
rem 229; fem. gen. 639
turtur, conim. gen. 606*
tussis, tussim 225; fem.
gen. 642
U. V.
V litter a 1585, 1593-
1597; u consonans\5Q\,
1678
u correpta verhi cres-
centis 1679
vacat, dativo iunct. 1233
vado, quant. 1716
vadum, quant. 1714
vae, dativo iunctum 1231;
vae, quant. 2217
vagina, quant. 1720
vagio, quant. 1720
valdagora 2629*
valeo, valitum 755, 779,
cf. 975; vale, valete
1041
vallis, fem. gen. 637
vannus, fem. gen. 657
vapulo, passivae signi-
ficationis 978; quant.
1742
varica, quant. 1747
varicosus, qua^it. \li^
värix 1747* •
vas, vasis 146; neutr.
gen. 616; in pha^ali
secundae declin. 387
vas, vadis 146, 611
VascOy Vasconis, quant.
2147*
vates, vatum 268; pri-
mae quant. 1757
über, ahlat. e, raro i
248 sq.; comm. gen.
592; quant. \^yi
ubi 1351; ubY 2220
ubicunque locorum 1175
ubique 1354; mediae
quant. 1684
ve et vae, quant. 2217
vecors. quant. 1772
vehemens, quant. 2028
vel 1103, 1534
vello, vulsi, velli 866 sq.
velut, quant. 1785
Vena, quant. 1800
venabulum, quant. 1978
veneo, passivae signifi-
cationis 978
vener or, verh. comm . 980*
venio, veni916; ventum
924
venor, quant. 1801
venum, quant. 1800
venus, fem. gen. 667
veo ßnita verha, vide
verba
ver, verisl36; ver, quant
2243
verba 694-1073
verborum coniugatio,
vide coniugatio^ prae-
terita, supina
verborum constructio
sive ordinatio, vide
constructio
verborum crementum,
vide crementum
Monumenta Germaniae Pacdagogica XII
verborum figurae, vide
verba simplicia, com-
posita
verborum formae 17,
1048-1073; cf verba
perfecta, inceptiva,
meditativa, frequen-
tativa ,
verborum genera, vid^*
verba activa, passiva,
deponentia, neutra,
communia
verborum regimen 1075
—1082, 1195 — 1200,
1215-1233, 1235 —
1277, 1281 sq., 1302—
1306,1311,1317-1332,
1335—1338. vide sin-
gulos casus
verborum modi , vide
modi
verborum tempora, vide
tempora
verba activa 933, 1241,
1254, 1359, 1509; eoruni
praeteritoruni et su-
pinorum formatio 696
-931
anomala et defectiva
17, 951-1047
appelIantiasf(!;evocan^
tia 1077, 1413
communia 980 sqq.^
1361
composita 708, 728 730
sqq., 747, 749, 766,
775, 787, 791, 825,
838, 845, 847, 849,
851 sq., 877, 880 sq.,
889,916,919,924,930,
952, 995, 1255, 2320
deponentia 932 -949,
1361, 2128
frequentativa 1052 —
1062
impersonalia990, 1244,
1262
14
210
Index grammaticus
inceptiv^a stve inchoa-
tiva 812, 1049, 1063
-1068
meditativa 1049, 1069
-1073, 2185
motum significantia
1518, 1526 sq.
neutra 777 sq., 903,
966 — 975; passivi
sensus 978
neutropassiva 736, 976
sq.
Passiva 987, 990, 1000,
1003, 1242, 1251,
1268, 1360, 1416,
1641
perfecta 1051
personalia 1076, 1391,
1410
praeceptiva, dativo et
accus, iuncta 1225
praesentis et praete-
riti vini habentia
983 sqq.
simplicia 1368
substantiva 1078, 1209,
1413, 1433
transitiva 902, 956,
1156, 1251, 1263
vocativa, vide appel-
lantia
verborum terminatio-
nes: verba finita
bo, tertiae coniugatio-
nis, quomodo prae-
terita et supina for-
ment 804 sqq.
cio, tertiae coniuga-
tionis 787 — 792 ;
quartae 909 sqq.
CO, primae coniugatio-
nis 714 sq.; tertiae
807-819
deo 722—728, 733—
741, 767
dio, tertiae conitiga-
tionis 793
do, tertiae coniiiga-
tionis 820-848
geo 742-745, 767
gio, tertiae coninga-
tionis 793
go 849-864
ho 865
leo 746—755, 767
lo, tertiae coniugatio-
nis 865—872
mo. tertiae coniuga-
tiortis 873—876
no, tertiae coniuga-
tionis 877—881
piö, tertiae coniuga-
tioms 793-796
po, tertiae coningatio-
nis 882 sq.
queo 756, 767
ro 885—891
so 892 sqq.
tio, tertiae coniuga-
tionis 798
to, tertiae coniugatio-
nis 895—903
veo 757, 767, 818
uo 799-803
vo 904 sq.
xo 906
verbalia nomin a, vide
nomina
Verbigena 542
vereor, quant. 1816; ve-
ritum 934
Verno, oppidum Galliae
1346*
verres, masc. gen. 624
verro, verri, versi, ver-
sum 887
verto, verti, versum 900
veru, quant. 1816; veru-
bus 304, cf. 424; veru
in sing. num. indecl.
424
vervex, vervecis 210
vescor, supino caret 937;
ahlativo inngitur 1331
vesica, quant. 2057*
vesper, vespera, vespe-
rum, vespere (indecl.),
vesperi, vesperae 441
— 445*; vesper, neutr.
gen. 581*, cf. 442; ves-
perae, genet. loci 1207*
\esüo, dupliciaceusativo
iunctum 1266, 1273
vestis, fem. gen. 639;
veste 244
veto, vetui 702 sq.
vetus, omti. gen. 663;
vetera 257 ; veterum
268
vibex, fetn. gen. 685;
primae quant. 1831
vicenus, primae quant.
1836
vicis, vicem, vice (tri-
ptoton) 426
vicinus, dativo iunctum
1212
victrix, victricia 693 sq.
vicus, quant. 1837
vigil, comm. gen. 565;
vigilum 263
viginti, quant. 1848
villa = urhSf oppidum
1285
vinco, vici 809
vinum, vina 397
vipera, quant. 1863
vir, viri, quant. 1868, 2245
virgo, mis 103; comm.
gen. 557*; cf 1119
virorum nomina, vide
nomina
virus, indecl. 660
vis 176; vim 225; vis,
vim, vi (triptoton),
vires 427*
viso, visi, Visum 893
vitulus, vitellus, quant.
1879
vivo, accusativo iunctum
1275
211
Index grammaticus
iil ßnüa nomina, vide
nomina
nlctscor, ultus 942
uligo, quant. 1952*
iiUuSy ullius 60
ultra, ulterior 474
um finita nomma, vide
nomina
umbilicus, quant. 2055
unä, adverbium 2301
imcia: ex eo co^nposita
(quincuns, decuns) in
genetivo uncis exire
203*
unda, plur. niim. habet
397
unde 1351
unguis, masc. gen. 636
unio, nomen, masc. et
fem. gen. 559*; unio,
verbum 559
univocare 118
unus, unius 60
uo et vo finita verba,
vide verba
vocalis, quant. 1890
vocales litterae 1584 sq.,
1603sq., 1623, 1625 sq.;
binae 1605, 1630 sq.;
vocalis brevis alia
subeunte 1687
vocativus casus, vide
casus
voco, quant. 1888
volo, velle, coniugatio
1016—1020; infinitivo
iunctum 1400; velim,
primae quant. 1785;
velis, idtimae quant.
2268; velimus etc.,
quant. 1667, 1677
volucer, cris, cre 583;
volucris, volucrum267
voIvo, volutum 761
vomis, olim vomer, eris
173
vomo, quant. 1909
Votum, quant. 1930
vox, vocis, quant. 1889
Vulcanus, quant. 1999
vulgus, voc. 77*; plurali
num. caret 409; neutr.
gen. 660
ur finita nomina, vide
nomina
urgeo, supino et parti-
cipio praeteriti caret
745, 962; infinitivo
iungitur 1403
uro, ussi, ustum 886
Urtica, quant. 2058
US finita nomina, vide
nomina
utputa, ultimam corripit
2198
titer, utrem 1973*
uter, utrius 60; genetivo
iunctum 1173; utra,.
primae quant. 1969
uterque, utrdque 2325
Uterus, quant. 1973, 2039
uti, coniunctionis et ad-
verbii quant. 1969
utilis, quant. 1973
utor, ablativo iunctum
1331; quant. 1973;
usus 942
uxor 1601
X.
X littera 1600
X finita nomina, vide
nomina
xerampelinae (vestes)
1815*
ximus finita superlativa,.
vide superlativa
Z.
z littera 1600 sq.
Zabulon, quant. 2176*
zeugma 2445, 2454 sq.
zizania, pl. zizania et
zizaniae 366*
zodoara 2001*
zona, quant. 1911
zyma, quant. 2084*
14^
306024
-\'
BQ 6347 .V72 R35 l.M.S.
Das Doctrinale des
Alexander de Villa-Dei
I '^
Y
. ../ s
ludies
• ET